Экономикалық
ғылымдар /4. Инвестициялық қызмет және қор нарықтары
Э.ғ.к. Айдосова Б.Х.
Қорқыт Ата
атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, Қазақстан
Фьючерстік
нарықтағы баға белгілеу
Фьючерстік нарықта
таңқаларлық феномен байқалады: тауар әлі
жоқ, ал оған деген баға бар.
Нақты тауарларды екі бөлек, бірақ бір-бірімен байланысты
нарықта сатуға және сатып алуға болады – қолма
қол (спот нарығы) және фьючерстік.
Спот нарығы – тауар өз егесін белгілі бір бағаға
айырбастайтын орын. Спот нарығындағы келісімдерді жүргізу –
нақты тауарды ағымдағы баға бойынша алып-сататын,
жеткізілуі сол уақытта болатын немесе бірнеше күннің ішінде
жүргізілетін келісімдер.
Қолма-қол бағалар (немесе спот бағалары) –
нарықтың әртүрлі бөліктерінде сатылатын тауар
бағалары. Әр мезетте тауардың сапасына, жеткізу орнына,
тауарды қайта өңдеу сатысына және т.б. байланысты
тауардың көптеген қолма қол бағалары болады.
Мысалы, сары жүгерінің №2 бір бушелінің бағасы
Иллинойс штатында 2,25 $ тұруы мүмкін, ал Чикагода сол күні
2,35$ сатылуы мүмкін, себебі Чикагодағы баға жеткізудің
қосымша құнын береді. Дәл осылай бағаларға
тауар сапасы да әсер етеді. Мысалы, сары жүгері №3, сапасы
төмен, сол кезеңде бағасы 2,20 $ ғана болуы
мүмкін.
Бушеліне 2,45 $ желтоқсандық фьючерстік
келісім-шарттың жүгеріге
бағасы нарықтың ойы бойынша, сары жүгері №2
Чикагоға жеткізуді қосқанда желтоқсан айында 2,45 $
болады. Нарық қатысушыларының уақыты мен күтуі – қолма қол мен
фьючерстік нарықтағы баға айырмашылығын
анықтайтын осындай екі факторды айтуымызға болады [1,
c.211-212].
Баға туралы ақпарат – фьючерстік нарықтың ең
маңызды атқаратын жұмыстарының бірі. Тауарлардың
ішкі саудасында да, халықаралық сауда да көбіне фьючерстік
бағаларға арқа сүйейді.
Қолма қол және фьючерстік бағалар арасындағы
айырмашылық биржа тәжірибесінде «базис» түсінігінің
пайда болуына әкелді – қолма қол нарықтағы
нақты орындағы тауар бағасы мен фьючерстік
нарықтағы ұқсас тауардың бағасы
арасындағы айырмашылық. Базис фьючерстік нарықтағы
бағаның қолма қол бағадан алып тастау
арқылы есептелінеді, оның үстіне, әдетте ең
жақын фьючерстік ай алынады [1, c.213].
Сонымен, «спот» пен
фьючерстің арасындағы айырмашылық базис (basis) деп аталады: Базис = Спот - Фьючерс
Біз сұрақ
қоюымыз мүмкін: неге фьючерс пен «спот» бағалары синхронды
қозғалыста болады? Себебі, жоғарыда айтылғандай,
фьючерс саудагерлері бағаны анықтау кезінде бәрінен
бұрын қолма қол немесе споттық нарыққа
бейімделеді.
Мысал. Бүгін 2014 жылдың 28
қаңтары. Иридий нарығында тыныштық байқалады. Қолма- қол металл трой унциясы
$1000 кетіп жатыр. Бұл жағдайда жеткізуі 28 шілдеде болатын фьючерс
қанша тұратын болады (шамамен алсақ)?
Саудагерлер қандай
бағаға бейімделуі қажет?
Егер жарты жыл ішінде
иридий бағасы өзгермейді деп алсақ (бұл болжам өте шартты және
саудагерлердің ойын көрсету үшін алынған), ал иридийді биржа қоймасында сақтаумен
байланысты шығындар жарты жыл ішіндегі металдың
құнының 1 пайызын құраса, онда әлбетте,
саудагерлер $1010 немесе соның шамасында
келісімге отыру керек.
Алайда, мұндай
жағдайлар таза күйінде тауар нарығында кездесе қоймайды: фьючерс бағасына қосымша маусымдық
фактор әсер етеді [2, c.136].
Мысал. Бүгін 2014 жылдың 30 тамызы. Жылытуға
арналған мазут нарығында тыныштық. Қолма қол
мазут 1 галлоны $0,9675 сатылып жатыр. Тауардың жеткізілуі 30
қарашада, коммуналдық қызметтер от жағу маусымын
бастайтындығына байланысты оның бағасы өскен
жағдайда фьючерс қанша тұруы қажет?
Соңғы 10
жылдағы статистикалық ақпаратты ашайық. Одан
көретініміз, от жағуға арналған мазуттың 30
қарашадағы орташа бағасы 1 галлоны $1,1020 тұрады.
Және метеорологтар
қырық градустық аязға уәде етпесе, және
сәйкесінше, қараша-желтоқсанның орта температурасы
әдеттегіден аспаса, $1,1020 санын біз шартты түрде фьючерстік
баға ретінде мазуттың 2014 жылдың 30 қарашасында
жеткізу бағасы ретінде алуымызға болады [2, c.137].
Бұл мысалда біз
шамалап бейімделу үшін биржа қызметкерлері өткен
жылдардың статистикасын пайдаланатынын байқаймыз. Дегенмен, әдістемелік
жағынан мұндай көзқарас дұрыс емес, себебі
көп жағдадйда статистика нарықта болашақта не
болатынымен ешқалайда байланысты емес.
Сонымен, фьючерс
саудагерлері мазутты қарашаның аяғында 1 галлонын $1,1020
сатып алуға дайын. Сатушылардың бағасымен келісуге бұл
қарапайым статистика жеткілікті бола ма екен?
Мысал. Саудагерлердің бірқатары фьючерстерді $1,1020 сатып
алуға өз сұраныстарын беріп қойды. Алайда, банктік
пайыздық нормасы қазіргі уақытта жылына 200%
құрап отыр, демек, үш айда (30 тамыз бен 30 қараша
аралығында) банктен әр салынған доллар үшін бес цент
алуға болады (20% / 4 = 5%).
Мазут нарығында
енді біз нені байқаймыз? Қолма қол мазутты $0,9675 сатылып
жатыр, ал 30 қарашада жеткізілетін фьючерсті $1,1020 сатып алуда!
Демек, егер пысық
саудагер қазан құятын жанар майды бүгін $0,9675 сатып
алып және 30 қарашада $1,1020 сатса, онда әр салынған
доллардан он төрт центтен пайда табады! – ($1,1020 / $0,9675 =1,139…).
Ендеше, фьючерстерді
$1,1020 сатып алу қолайсыз, ал мазутты «спот» жеткізілуімен параллельді
сатып ала отырып сату - тиімді!
Мұндай операциялар
нәтижесінде фьючерс пен «спот» бағалары жеткізуге біршама
бұрын бір-біріне жақындайды; 30 қарашада жеткізілетін жанар
май фьючерсі $0,9675 + 5% = $1,0159 –дан қымбат емес бағамен
белгіленеді.
Бұл мысалдан
біздің көретініміз:
- Біріншіден,
банк
пайызының нормасы (берілген жағдайда
жылына 20%, кварталына 5%) базистің өзіндік шектеушісі болады ($1,0159 – $0,9675 = $0,0484-ға тең болатын), яғни, фьючерс нарығы ақпаратпен
басқарылады;
- Екіншіден, фьючерс пен «спот»
баға белгілеімдерінің өзара қозғалысы (берілген мысалда –
«форвардейшн») нарықтағы жалпы жағдаймен және маусымдық
факторлармен анықталады. Қозғалыстың
– қоршаған әлемдегі жағдайларға спот пен
фьючерстің реакциясының өзіндік бір формасы деп те
айтсақ болады;
- Және соңғы, үшіншіден, «спот» пен
фьючерс екеуі қосылып бірыңғай жүйені
құрайды.
Барлық
қаралған жағдайларда базис < 0. Алайда,
әрқашанда олай болмайды.
Мысал. Бүгін – 10 наурыз 2014 ж. Бір ай ішінде никельдің
әлемдік бағалары тоннасына $9200-дан $8900 төмендеді.
Сарапшылардың жорамалына сәйкес, төмендеу тенденциясы
әлі де жарты жылға дейін созылады. Оған қоса, ресейлік
«Ноильский никель» кәсіпорыны жақын арада металдың ірі
партиясын сатады деген ақпарат нарыққа тарап кеткен.
Бұл жағдайда,
Лондондық метал биржасында ("LME") 24 шілдеде жеткізілетін
фьючерстер мысалы, «споттан» арзанырақ тұруы мүмкін –
айталық, $8850: ал бұл «бэквардейшн» жағдайы болып табылады.
Алайда, әдетте,
мұндай жағдай ұзаққа созылмайды, себебі
қоймаларда тауар сақтап отырған саудагерлер оларды
нақты нарықта сата бастайды және фьючерстен сатып алады.
Нәтижесінде, «спот» пен фьючерс баға белгіленімдері тағы да
жақындай бастайды [2, c.137].
Кейбір зерттеушілер
нарықта нақты тауардың дефициті (аздығы)
байқалғанда «бэквардейшн» жағдайы пайда болады деп есептейді
(мысалы, «спот» $50 жүреді, ал фьючерс одан артта қалады,
айталық $48 баға кесіледі). Алайда, көп жағдайда, егер
сұраныс ұсыныстан көп болса, нақты тауардың
баға белгіленімі де өсе бастайды, фьючерс сол мезетте жоғарыға
көтеріледі; оның өзінде базис модулі өседі. Нарық
тынышталған кезде, базис модулі қайтадан тарылады. Бұл
алып-сатушылардың қызметімен байланысты: өсім кезінде олар
эмоцияға түсіп, бір-екі күнде ақыр заман келеді деп
ойлайды; ал тоқырау кезінде нарықты қыздыруға
олардың ешқандай себебі болмайды.
Төмендеу кезінде
базис модулі қысқарады. Кей-кездерде базис оң (болымды)
болады.
Сонымен, базис болымды,
болымсыз және нолдік бола алады. «Форвардейшн»
сұлбасы бойынша бағаның қозғалысы
жағдайында базис < 0, ал «бэквардейшн» жағдайда базис
> 0, «контанго» жағдайында базис = 0 [1,
c.135].
Егер базис оң
болса, қолма қол нарықтың бағасы фьючерстік
бағадан жоғары болады немесе фьючерстік бағаға
үстемелеумен жүреді.
Мысал. Маусымда жүгерінің жергілікті қолма
қол нарықтағы бағасы 1,9 $/буш. тең, ал
шілденің фьючерстік бағасы – 1,8$/буш. Демек, базис оң
және 10 центтен тұрады (әдетте шілдеге +10 деп беріледі).
Егер базис теріс болса,
онда қолма қол баға фьючерстік бағадан төмен
немесе фьючерстік бағаға жеңілдікпен жүреді.
Мысал. Қаңтарда жүгерінің жергілікті
қолма қол нарықтағы бағасы 1,7 $/буш. тең,
ал наурыздық фьючерстің бағасы – 1,85 $/буш. Қолма
қол баға фьючерстік бағадан төмен, және
наурыздық базис берілген күнге теріс және 15 центті
құрады (наурызға -15 цент).
Егер базис нолдік болса,
онда қолма қол баға фьючерстік бағаға тең.
Мысал. Қазанда жүгерінің қолма қол
бағасы 2,1 $/буш. құрады, желтоқсандық
фьючерстің бағасы сияқты және базис нольге тең
болады.
Әдебиеттер:
1. Дегтярева О.И., Кандинская О.А. Биржевое дело:
Учебник для вузов. – М.: Банки и биржи, ЮНИТИ, 1997. -503 с.
2. Царихин К. С. Практикум по курсу «Рынок ценных бумаг». Учебное пособие. Часть I. – М.: – 212 с.