филол.ғ.к. Қансейітова Э.Ж.

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Қазақстан

 

ҚАЗАҚ ЖЫРЛАРЫНДАҒЫ ДІНИ СЮЖЕТТЕР

      Қазақ әдебиетінің тарихында Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабала­рына арналған дастандар ұлттық сөз өнерінің тарихилы­ғын­дағы өзіндік ерекшелікті аңдатады. Энциклопедиялық анықтама бойынша: "Мұхаммед (Мұхаммад, Магомет) Ахмед бин Абд Аллах (570-632 ж.) - пайғамбар, ис­лам дінінің негізін салған діни уағызшы" [1, 125].

Қазақ әдебиетінің қалыптасу, даму жолында, әрине, Мұхаммед пайғам­бар мен оның сахабаларына арналған поэзиялық шығармалардың баста­уында орта ғасырлардағы исламдық дәуір кезеңінің алыптары Қожа Ах­мед Иассауидің Ахмед Иүгінекидің, Жүсіп Баласағұнның Сүлеймен Ба­қыр­ғаниды жадымыздан шығармаймыз. Қазақ поэзиясының тарихында исламдық суфизм дәстүрін қалыптастырған бұл алыптар көркем шығарма­лар­дың лирикалық-дидакти­ка­лық, эпикалық үлгілерінде Мұхаммед пай­ғам­барға арналатын көзқарастарды жырмен өрнектеудің игі жолын қалып­тастырды. Мысалы, Қожа Ахмед Иассауидің "Ақыл кітабы" ("Диуани хикмет") атты шығармасында Мұхаммед пайғамбардың және оның саха­бала­рының тарихи  орындары адамзат қауымына, мұсылмандарға шын се­зім шынайылығымен дәйектеле жырланды ("23 хикмет"):

Он сегіз мың ғаламға даңқы шыққан Мұхаммед,

Отыз үш мың сахабаға басшы болған Мұхаммед.

Жалаңаштар мен аштарға қанағат болған Мұхаммед,

Кемтарлық көрген үмбетке шапағат болған Мұхаммед.

 

Жамандыққа жақсылық жасайтұғын Мұхаммед,

Ынсап берген залымға даңқы шыққан Мұхаммед.

...Миғраж асып барғанда құдіретті көрген Мұхаммед,

Ғарсы-күрсі базарына қамқор болған Мұхаммед

Сегіз пейіш бәріне ие болған Мұхаммед [2, 57-59].

Ақындық поэзияның өзекті желісіне айналған бұл тақырып Құран Кәрім сүрелерін негізге алады.

Құран Кәрім кітабының 47-Мұхаммед сүресінде бақи дүниедегі Алла­ның ұстанымындағы шешімдер былайша айтылған "Шексіз Алла иман кел­тіріп ізгі іс істегендерді астарынан өзендер ағатын жаннатқа кіргізеді. Ал қарсы болғандар (дүние тіршілігінен азғана) пайдаланып, хайуандар тәрізді жей береді. Олардың орны тозақ оты (12) [3, 508]. Демек, діни дастандардағы Мұхаммедке дейін және одан кейінгі жалғасты кезең шындығын негізге алған шығармалар Мұхаммед пайғамбардың әуелгі де, ақыр­ғы да пайғамбарлық мәңгілік жолын жырлайды. Бұл - тарихи шын­дық пен көркемдік уақыт сабақтастығы жүйесінің әдеби шығармаларға арқау болған құрылымдық зандылығы.

Құран Кәрімнің 112-Ықылас сүресінде барлығы төрт аят бар. Онда Алла­ның сипатын бейнелейтін аят сәлемі Мұхаммед пайғамбар арқылы адамзатқа жолданатыны анық айтылады: "Меккеде түскен Төрт аят. Аса қамқор ерекше Алланың атымен бастаймын. (Мұхаммед с.а.с. оларға) айт: Ол Алла, біреу-ақ. (1) Алла мұңсыз (Әрнәрсе оған мұхтаж) (2). Ол тумады да туылмады (3). Әрі Оған ешкім тең емес (4)" [3, 604].

Мәшһүр Жүсіптің "Ықылас сүресі" атты эпикалық шығармасы осы сүре­нің адамзат үшін екі дүниеде де (фәни мен бақи) шапағаты мол ық­палын даралап жырлайды. Эпикалық шығарманың құрылысында автор­лық баяндау арқылы ислам дінінің ең басты көзқарасы болып саналатын сүренің аяттарын тарихи­лық тұрғысында дәйектей, дәлелдей жырлау жү­зе­ге асырылған. Дастанның құрылымдық мазмұнында Алланың бірлігіне, өлімнің хақтығына бүкіл жараты­лыстың табынатыны жырланады. Мұхаммедке 40 жасында пайғам­барлықтың келгендігі, Алладан жеткен аян-аманат арқылы Мұхаммедтің пұтқа табынушы­ларға Алланы уағыз­дау­ға кіріскені, кәпірлерге оны дәлелдеудегі Мұхаммед атынан айтылған на­си­хат уағызын ақын дәйектей дәлелдей жырлайды [4].

Ақындардың Мұхаммед пайғамбарға арналған дастандарында жалпы адам­затқа ортақ адамгершілік имандылық тәрбиесі басты назарға алы­нады. Ислам­ның тарих сахнасына шығуына дейінгі Нұр Мұхаммед дәуірі мен пайғамбар дүниеге келгеннен кейін және оған 40 жасында пайғам­бар­лық келген кезендердегі барлық оқиғалар бүкіл адамзаттың өсуіне, өркен­деуіне арналған ең ізгі асыл мұрат жолы болып жырланады.

Қазақ әдебиеті тарихының X-XI ғ. кезеңі "Ислам дәуіріндегі әдебиет" [5, 77-175] болып аталады. Бұл кезеңдегі қазақ әдебиеті тарихын құрай­тын ақындардың мұралары түрік халықтарына ортақ болғанмен, біздің төл әдебиетіміздің кейінгі дамуына жалғасқан исламдық дүниетанымның не­гіз­дері сол кезеңде қалыптасты. Түрік халықтары рухани мәдениетінің қалып­тасу, даму тарихының көрнекті тұлғалары Әбунәсір әл-Фарабидің, Махмұд Қашқа­ридың, Жүсіп Баласағұнның, Ахмед Иассауидің, Ахмет Йүгінекидің, Сүлеймен Бақырғанидың шығармалары қазақ поэзиясындағы исламдық дүниетаныммен жырлаудың гуманистік-эстетикалық негіздері болып саналады. Бұлардың шығармаларының идеялық-композициялық же­лі­сінде басталудан аяқталуға дейінгі аралықта Аллаға мүнәжат, Мұхам­мед пайғамбарымызға оның төрт досына (Әбубәкір, Омар, Оспан, Әли) мадақ жырлары сабақтаса жырланды. Түрік халықтары әдебиетіне көр­кем­дік негіз болып қаланған бұл дәстүр кейінгі дамуда эпикалық дастандар жазуға жалғасты [4].

Ислам тарихына байланысты жырланған дастандар - ұлттық әдебие­ті­міз­дің нағыз халықтық табиғатын танытатын маңызды шығармалар. Себе­бі, ислам дінінің қазақ даласына таралуы ежелгі ата-бабалық түріктік наным-сенімде­рі­мізбен сабақтаса өрілгендіктен халқымыз Алланың құ­діретін, Мұхаммед пайғамбарымыздың даналық даралығын риясыз көңіл­мен қабылдады.

Ислам дінін шынайы ықыласымен қабылдаған халықтың психоло­гиялық көңіл-күйіне орай жырланған ақындардың дастандары жұртшы­лық­қа кеңінен тарады, замандар бойы адамгершілік-имандылық тәрбие­сінің қуатты құралы болып келеді.

Ақындардың діни дастандары ислам тарихындағы көрнекті кітаптар­дағы сюжеттердің көркемдік шешіммен жырлануы болып саналады. Бұл мәсе­ле профессор А. Қыраубаеваның жіктеулерінде айқын сараланады: "Діни сюжеттердің төркіні "Мың бір түнге" де, Құран, "Қисас-ул-әнбиа" оқиғаларына байланысып жатады. ...Діни сюжетке жазылған қисса-дастандар "Зарқұм", "Сал-сал", "Дариға қыз", "Наушаруан сұлу", "Әбу Шахма", "Кербаланың шөлінде", "Шәкір-Шәкірат", "Жүсіп-Зылиха" т.б. Бұлар­дың дені - Жүсіпбек қиссалары" [6, 49-50].

Қазақ поэзиясының көрнекті ақындары Жүсіпбек Шайхисламұлы, Ақылбек Сабалұлы, Шәді Жәңгірұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы­, Жүсіп Ешниязұлы, Омар Шораяқұлының және т.б. ақындардың ислам тарихына арналған дастандары бар. Жаратушы Алланың құдіреті­мен Мұхаммед пайғамбарға дейінгі тіршіліктің пайда болуына, Мұхаммед с.а.с. дүниеге келуіне байланысты фольклорлық-мифологиялық сипатты сюжеттерді жырлау әдебиетіміздегі өзіндік дәстүрлі түрімен ерекше­ленеді дегіміз келеді.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1.         Энциклопедия "Ислам"/ Бас редактор Р.Нұрғалиев. - Алматы: Қазақ  энциклопедиясы Бас редакциясы, 1995. -1т. -285 б.

2.         Иассауи Қожа Ахмет. Диуани хикмет (Ақыл кітабы). - Алматы: Мұраттас, 1993, 262 б.

3.         Құран Кәрім: Қазақша мағына және түсінігі. Аударған Халифа Алтай. Сауд Аравия, Медине Мұнаууара, Мілади, 1991, 604 б.

4.   Қансейітова Э.Ж. Діни дастан: тарихилық және көркемдік уақыт сабақтастығы. –Алматы: Әрекет-принт баспаханасы, 2012, 144 б.

5.         Ежелгі дәуір әдебиеті (Құрастырған және өмірбаяндық деректерін жазған А.Қыраубаева.-Алматы: Ана тілі, 1991, 180 б.

6.  Қыраубайқызы А. Шығыстық қисса-дастандар, Алматы: Рауан, 1997, 140 б.