Шарипова Г.К.,Әлмұратова Б.
М.Х.Дулати
атындағы Тараз Мемлекеттік университеті
Адамның
дұрыс тамақтануы
Ас аданың арқауы –
деп атамыз қазақ тура басып айтқан сияқты. Ас
адамның арқауы, өмірінің жалғастырушысы, ал кейде
өмірін тоқтатушы ажал көзі. Дұрыс
тамақтанудың маңызы, оның денсаулыққа
әсері бізге көптен белгілі. Әр түрлі ауруларды емдегенде
тағамның шипалы әсерлерін пайдалану жөніндегі
мағлұматтар көне заманнан бері белгілі.
Жалпы бұл саладағы тәжірибе дами келе тағаммен емдеу –
диетология (емдәмтану) жеке ғылым ретінде пайда болды.Диетология
(грек diata- өмір сүру салты, тамақтану тәртібі+ logos-
ілім) – дені сау және әр түрлі ауруға
шалдыққан адамның тиімді тамақтануы туралы ілім;
дұрыс тамақтандырудың ғылыми негіздерін зерттеу
және оны ұйымдастыру әдістерімен шұғылданады.
Диетологияның ғылым ретінде пайда болуын көне заманнан бері
Гипократ есімімен байланыстырады.Адам
денсаулығына әсер ететін әлеуметтік факторлардың ішінде
50℅ тамақтануға, 20℅ қоршаған ортаның
әсерлеріне, 20℅ тұқым қуалайтын
қасиеттерге, тек 10℅ ғана денсаулық сақтау
жүйесінің жұмысына байланысты. Егер адам денсаулығына
әсер ететін бүкіл факторлардың жиынтығын алсақ
соның 35℅ тамақтанудың үлесіне тиеді. Тиімді
тамақтану арқылы адам организміне өте қажетті
пластикалық энергетикалық заттар тағаммен бірге түсіп
отырады. Организмге қажетті нутриенттердің мөлшері
адамның өмір сүру ортасындағы жағдайларға
адамның жасына, жынысына, атқаратын жұмысына,
ұлттық этникалық ерекшелігіне байланысты анықталады.
Егер адамның рухы таза, сау болса, ондай адам таза жүріп,
дұрыс, таза тамақтануға тырысады. Бұл адамның
жанының да, тәнінің де дұрыс жұмыс істеуіне себеп
болады.Дені сау тән рухты одан да жоғары шыңдарға
көтере түседі. Немесе керісінше – дәл осы байланыс кері
мағынада да болуы мүмкін. Бұл ойдың артынан еріксіз
атамыз қазақтың «тәні саудың жаны сау» деген
сөзі еске түседі.
Тамақтану мәдениеті
дегеніміз – бір қалыпты тамақтану, тағамдардың әр
түрлі болуы, қай кезде және қандай мөлшерде
ішіп-жей білу. Адам
тағамнан өзінің бір тәулікте жұмсайтын
энергиясының мөлшеріне сай қуат алуға тиіс. Егер адам
үнемі мөлшерден тыс ішіп-жесе, семіріп кетеді де, нәтижесінде
қант диабетіне, атеросклерозға ұшырайды, бауырдың
қызметі бұзылады, басқа да ауруларға шалдығады. Демек, «сұлулық
үшін» ішіп-жеу мөлшерден артық тамақтану емес. Алайда,
тамақты аз ішіп, үнемі аш жүруге де болмайды.
Бұның да қауіпті зардаптары бар. Тамақтанудың ақылға
қонымды жай-жапсары болуға тиіс. Адам денесінің
тканьдары (мысалы, салмағы 70 кг тартатын) 40-45 кг судан, 16-17 кг
белоктан, 7-10 кг химиялық элементтерден, 2,5-3 кг минерал
тұздарынан және 0,5-0,8 кг көміртегінен тұрады.
Өмір
сүрудің әр түрлі күрделі процестерін
қамтамасыз ету үшін біздің организміміз жоғарыда
аталған тағам түрлерін, сонымен бірге дәрумендерді т.б.
биологиялық заттарды ұдайы қабылдап тұру керек.
Сондықтан азық-түліктің түр-түрін жеу –
адамға пайдалы, ал оның белгілі бір түрін ғана жеу
зиян. Адам организміне қажетті тағамдық заттар (белоктар,
майлар, көмірсулар, дәрумендер, минерал тұздар) ас
қорытатын шырындардың әрекетімен тағамнан
бөлініп, қанға барып араласады да, дененің барлық
организміне тарайды, сөйтіп онда түрлі клетка элементтерін
құруға, оларды қалпына келтіруге және
адамның жұмсаған энергиясының орнын толтыруға
жұмсалады. Осыдан келіп тамақтану режимін сақтау
қажеттілігі туады.
Тамақтану режимі мыналарды қамтиды: тамақты қабылдау
мезгілдігі, тамақ қабылдау аралығындағы үзіліс,
тәуліктік рационға кіретін калорияны бөлу. Төрт мезгіл
тамақтану анағұрлым тиімді болып табылады, өйткені
асқазанға күш біркелкі түсіп, тамақ
шырындарының тағамды толық өңдеп шығуын қамтамасыз
етеді. Тамақты күн сайын белгілі бір мезгілде қабылдау
асқазан сөлін неғұрлым шұғыл бөлу
рефлексін қалыптастырады. Төрт мезгіл тамақтану кезінде
тәуліктік рационды бөлу күн тәртібіне және
әдеттенуіне байланысты істеледі. Рационды мынадай тәртіппен
бөлу анағұрлым тиімді: таңертеңгі асқа 25%,
түстікке 15%, кешкі тамаққа 25%. Ақырғы
тамақ қабылдау ұйқыға дейін 2 сағат
бұрын болуы тиіс. Түңгі сменада жұмыс істеген кезде
кешкі ас күндік рационның 30% болуы тиіс, сонымен қатар
тамақты түңгі сменаның екінші жартысына қабылдау
көзделеді.
Ішетін тамақтың
түрін өзгертіп отыру керек, яғни белокқа бай сүт,
ірімшік, балық немесе ет, дәрумендер мен минерал тұздары
көп көкөністер, жемістер аса қажет. Тіпті
ешқандай пайдалы заттары жоқ көкөкністер мен жемістер
де (өсімдік жасушасының (клетка) қабығын
құрайтын зат) ағзаға қажет-ақ,
өйткені олар денеде ас қорытатын шырындардың түзілуін
қамтамасыз етеді, ішектің қызметін ретке келтіреді және
ағзадағы басы артық хлорестеринді сыртқа шығарып
отырады. Тамақты шамадан
тыс көп ішіп-жеумен қатар, ауқаттануды тәулігіне 1-2
ретке дейін қысқарту, кешке жатарда қатты тоя тамақтану
көптеген адамдардың семіруіне апарып соғады. Себебі,
ауқаттанудың арасын алшақтату мидың
тамақтану орталығын қатты қоздырып, адам
ашқарақтанып, тамақты өзіне қажетті
мөлшерден көп жейді. Ұйықтар алдында көп жеген
тағам да зиян. Тамақтың қорытылуы, тағам
заттарының қышқылдануы күндізге қарағанда
түнде азаяды. Сөйтіп, майлы тағам денеге толық
сіңбей, етке айналады.
Дастарханға қойылған тағамның қалай
пісріліп дайындалғаның, сүйкімділігі мен
дәмділігінің айрықша маңызы бар. Сүйкімді
әрі дәмді даярланған тағам көзді
қызықтырып қана қорймайды, тәбетті шақырып,
асқазанға шырын бөледі, сөйтіп тағамды
қорытатын ішкі жүйенің барлығы асты «қабылдауға»
дайын тұрады. Тағам ауызға түсісімен-ақ, ас
қорытатын ағзалар дереу қызметке кіріседі, соның
нәтижесінде белоктар, майлар, көмірсулар жақсы сіңеді.
Сондықтан даярланған тағамды дастарханға
кастрөлмен немесе табамен әкеліп қоймай,
әрқайсысын жеке-жеке тәрелкеге салып, үстіне петрушка,
аскөк, балдыркөк, салат жапырақтары сияқты
көкөністермен сәндеп әкелген жөн. Тағамды
өте ыстық немесе өте салқын күйінде жеу – зиян.
Ыстық тағамның температурасы – 50-60 градус, салқын
тағамдыкі 10 градустан төмен болмауы тиіс. Тағамды белгілі
бір реттілікпен ішіп-жеу керек. Әдетке айналған
дәстүрді бұзудың қажеті жоқ. Мәселен,
түскі асты көбінесе көкөністен тұратын
жеңіл тағамнан бастаған жөн. Көкөністер,
әсіресе, оның шикілей желінетіндері (қызанақ,
қияр, орамжапырақ), сұйық тағамдар (сорпа,
көже) ас қорытатын шырындардың бөлінуін тездетеді.
Сондықтан олар қою тағамның алдынан беріледі.
Қандай тағамдарды
қалай пайдаланған жөн? Енді осыған
тоқталайық. Осы уақытқа дейін тамақтар
қуатына қарай топқа бөлінетін. Ал соңғы
ғылыми жетістіктердің нәтижесінде, тағамдарды
оның құрамындағы адам организміне өте қажет
зат алмасу үрдістерін жақсартатын биологиялық заттарына
қарай бөлудің тиімділігі айқындалып отыр. Ондай
биологиялық заттар биосинтез кезінде организмдегі қажетті
химиялық қоздырғыш заттарды, атап айтқанда ферменттерді,
гормондарды және жүйке жасушаларының бойымен жүретін
жүйке тітіркенулерін өткізетін медиаторларды түзуге
қатысады. Асқа пайдаланылатын тағамдардың жалпы
тағамдық (барлық пайдалы жақтарын ескеріп)
құнына, қуаттық немесе калориялық құнына,
және биологиялық құндылығына байланысты үш
топқа бөлетін болды. Мұндай топқа бөлу несімен
тиімді? Осы арқылы соңғы жылдары организмге тек қана
калория беретін, ал витаминдерден, микроэлементтерден және тағы
басқа пайдалы заттардан жұрдай – қант және тағы
басқа кондитерлік тағамдар сияқты «бос калориялы»
заттар белгілі болды. Ал арақ пен шараптардаадаморганизмінуландыратынулы
калория да болатыны анықталды. Сондай-ақ үнемі
бірыңғайтағамдарментамақтанунемесеастағыорганизмгекеректі
тағамдық (нәруыз, көмірсу, май, микроэлементтер мен
витаминдер)
заттардыңкейбіреулерініңүнеміжетіспеуінемесемөлшерденартықболуыәртүрлітамақтанпайдаболатыналиментарлықауруларға
шалдықтырады. Солүшінасқапайдаланылатын
тағамдардың құрамын үнемі өзгертіп
отырған жөн.Витаминдер. Медицинадақазірвитаминдердің
30-ға жуықтүрібелгілі.
Оларадаморганизміндегізаталмасуүрдісінжақсартып, организмнің
әр түрлі ауруларға
қарсытұруқабілетінарттырады.
Организмгевитаминдержетіспегендеадамныңөзінен-өзікүш-қуатыкеміп,
біртүрліәлсіреп, шаршап-шалдыққышкеледі.
Ештеңегезауқысоқпай, болмайтыннәрсегеашуланып,
жұқпалы ауруларға тез беріледі.Тамақтавитаминдердіңжетіспеуіертекөктемдежиі-жиіболыптұратынжағдай.
Әрбірвитаминніңадаморганизміндеатқаратынөзіндікерекшеқасиетінемесеорны
бар. Адам организміндегібарлықзаталмасуүрдісінжүргізетінферментердіңжекеадамныңішкібездерінентікелейқанғабөлінетінгормондардың
биохимиялық құрамдары витаминдердің
құрамынаөтежақынболады.
Солсебептіадамдұрыстамақтанып,
қажетвитаминдеруақтылыжеткізіліпотырса, организмдегіферменттер мен
гормондар да қасиеттерінсақтайды, заталмасуүрдісі де
ойдағыдай жүреді. Соның әсерінен адамның
күш-қуаты күшейіп,
организмніңәртүрліауруларменкүресуқабілетіартып,
ауырған күнніңөзінде де, дер кезіндеемделсе, тез
арадасауығуынамүмкіндігімолаяды. Біздіңата-бабаларымыздыңнегізгіастыкешкеқарай,
күнбатпайтұрыпішкені де дұрысекенідәлелденіпотыр.
Бірақ,
әсіресеұйқығажатаралдындаасқазанғакөп
күш салмаған дұрыс.
Соныменқатарбір-бірінесәйкескелмейтінастардыараластырмайтамақтанғанжөн,
сондағанашынмәнінде «ас –адамныңарқауы» болады.
Қай елдің болмасын
мәдениетімен, дәстүрімен танысу кезінде, оның
ұлтгық тағамдарымен де танысу артык емес. Мысалы,
Үндістанда үлттық тағамдар ішінде әлемге
әйгілі шәйдің орны ерекше. Ал Қытайда шәйді 7
ғасыр бұрын іше бастаған. Шәй ішкен кезде адамның
қан қысымы реттеледі, өйткені онда көптеген витамин
бар. Бір-екі кесе шәйдан кейін адамдардың арасында жайбарақат
әнгіме өрбіп, бір-бірін тындауға ықылас-ниет пайда
болады. Сол сияқты дипломатиялық кездесулер кезінде шәй беру
әдетке айналған.Жер шарының барлық континентінде
шәй ішеді және ішу салты әр түрлі. Мәселен,
ағылшындар сүтпен ішеді, тибеттіктер шәйға түз
қосады.Қазақ үғымында жылқы еті — ең
жеңіл, сіңімді, аса дәмді ет. Бірақ сиыр еті мен
қой еті, ешкі етінің сорпасы ішуге жақсы. Сорпа –
еттің нәрі. Сондықтан қазақ: "Ет -
етке, сорпа—бетке,-дейді". Сорпадан адам организміне
қажетті заттардың он бес проценттен астамы бар.Сонымен қорыта
келе, «Ас – адамның арқауы» дейді
халқымыз. Сол айтқандай-ақ, денсаулықты сақтау
дұрыс тамақтанудан басталады. Тамақтағы қоректік
заттар сапасы жағынан адам организмінің мұқтажын
өтеуі қажет. әсіресе тамақ нормасын әркім
өз ақылымен мөлшерлеуі тиіс. Әрине,
дастарқандағының бәрін тауыса ішіп-жеу мақсат
емес. Мешкейлікті ата-бабамыз о бастан-ақ жек көріп, ең
жағымсыз қылықтардың біріне санағаны
бәрімізге белгілі. Сол себепті, тамақты бойға мөлшерлеп
ішіп-жеген дұрыс. «Ас десе, асты-үстіне түсіп,
құлқыны құру – хайуандық болса,
керісінше, кекірейіп тамақ татпау – ноқайлық, тым
құнықпа және ас ішуді де ұмытпа», дейді белгілі
академик, физиолог И.П.Павлов.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. С.А. Әміреев, Қ.Құдайбергенұлы, А. Жаханов.
Медициналық паразитология«Трихинеллез», Алматы 2005. 256-бет.
2.М.Д. Машковский //Лекарственные средства. Издание
пятнадцатое. М.: «Новая Волна» 2005г
3. Медицинский энциклопедический словарь. Под.ред.
проф. В.И. Бородулина. М.: «Оникс 21 век» 2002.
4. АрифАбдулфаттахТаббара.
Отбасыжәнетағамдағыкүнәлар. Қазан – 2006.