Оспанов А. Б.

Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы

Мемлекеттік басқару академиясының магистранты

САЛЫҚ – МЕМЛЕКЕТ ҚАМҚОРШЫСЫ

Салықтар мемлекеттің егемендігінің бір көрінісі. Осынысымен салықтар мемлекет меншігі мен заңдарынан түсетін табыстан ерекшеленеді. Салықтарды жинау әрқашанда ақша шығару немесе Заң әділеттілігі сияқты мемлекеттің егемен құқығы болып табылады. Салық саясаты мемлекеттің мемлекеттік шығындарды, салық салу және мемлекет бюджетінің ахуалын өзгертуі бойынша толық жұмыс бастылықты, төлем балансының тепе-теңдігіні қамтамасыз етуге және экономикалық өсуге бағытталған іс-шарасы деп түсіндіріледі. Жалпы экономикалық негізделген салық саясаты қаражаттарды орталықтандыруды, оптимизациялауды салық жүйесі арқылы жүзеге асыруды мақсат тұтады, яғни салық саясатының негізгі мақсаты осы іс-шаралар арқылы мемлекет бюджетін толықтыру және бұл қаржылары ең басты-әлеуметтік салаға бөлу, бұл үздіксіз процестер [1] .

Сондай-ақ дискрициондық емес салық саясаты ұғымы бар, ал аталған өлшемдердің, жиынтық табыстың циклдық ауытқулары кезінде өзгеруі, саясат таза салықтық түсімдердің бюджетке түсуін, ЖҰӨ-ң өсуі немесе төмендеуі кезеңдерінде не өсіреді, не азайтады, бұл өз кезегінде экономикаға тұрақтандыру әсерін тигізеді. Бұл жерде аталған таза салықтық түсімдер – бюджетке түсетін салықтық түсімдер мен Үкімет төлеген трансферттер сомасының айырмасы. Осыған орай салық саясатын ұдайы өндіріс қажеттіліктерін және қоғамдық байлықтың өсуін қамтамасыз етуге қабілетті мемлекет және басқару органдарының ғылыми негізделген және экономикалық мақсатты тактикалық және стратегиялық құқықтық әрекеті деп те қабылдауға болады.

Салық саясатын жүргізудің негізгі бастамасы – салық төлеушілерден салық төлемдерін алу немесе құқықтық Ережені қамтамасыз ету ғана емес, сондай-ақ салық салу әсерінен қалыптасатын шаруашылық-экономикалық қатынастарды жан жақты бағалау. Мысалы, құлдырау кезеңінде жиынтық сұранысты көтеру мақсатында, әдейілеп бюджет тапшылығы қолдан жасалады, яғни бұл мемлекеттік шығындарды өсіру немесе салықтарды төмендету арқылы жүзеге асырылады. Ол жаңа жұмыс орындарын ашуды, қаржыландыруды көздеуі мүмкін, ал өндірістің дамуы кезеңінде бюджеттік артықшылық тудырылуы мүмкін. Жоғары дамыған салықтық қатынастар жағдайында салық саясаты ұлттық табысты өндіріс құрылымын трерриториялық аумақтық экономикалық дамыту тұрғындарыдың табыс деңгейін өзгерту мақсатында қайта бөлу үшін қолданылады [2] .

Жалпы салық саясатының жүргізілу барысындағы негізгі мақсаты:

· мемлекеттің жалпы шаруашылығын реттеу үшін жағдай туғызу;

· нарықтық қатынастар процесінде халық табысы деңгейіне қатысты теңсіздіктерді жою;

Сонымент қатар, Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғалы бері 25 жыл ішінде көптеген елдермен тығыз қарым – қатынас жасап, ел экономикасын дамыту үшін инвестиция тарту барысында үлкен жетістіктерге жеткені айқын. Эконоиканы реформалаудағы маңызды саланың бірі – салық жүйесін реформалау, еліміздің салық жүйесін халықаралық деңгейге көтеру. Осы орйда салық жүйесін көп жылдардан бері дамытып, біздің елімізбен тығыз сауда және экономикалық байланыс жасап келе жатқан Ресей, Беларуссия, Украина елдерінің салық жүйесіне тоқталып өтелік.

Қазіргі кездегі Ресейдің салық жүйесінің қалыптасу кезеңі 1991 жылдың желтоқсанында қабылданған Заңнан бастау алады.
Ресей Федерациясының салық жүйесі мемлекеттің Конституциясымен қадағаланады.Барлық салықтар мен алымдарды Ресей Федерациясы Салықтар мен алымдар жөніндегі министрлік қадағалайды [3] .

Ресей Федерациясы Салық Кодексінде қалыптасқан салық жүйесінің негізгі қағидалары:

1. Салық төлеуші болып табылатын әрбір тұлға салық
заңнамасымен бекітілген салықтарды төлеуге міндетті.

2. Салықтар саяси, идеологиялық, этникалық, конфессионалдық және т.б. осындай критерийлер негізінде колданыла алмайды.

3. Ресей Федерациясы салық жұйесін бұзатын салықтарды
енгізуге болмайды.

4. Салық мөлшерлемелерін, яғни дифференциалданған мөлшерлемслерді көтеруге, немесе салықтар енгізуге рұқсат
етілмейді.

Акцизделген минералды шикізатқа табиғи газ жатады. Дербес салық төлеуші болып табылмайтын кұрылымдық бөлімшелердің акцизделетін тауарларды өзара берілуі, салық төлеушілердің мұнай өнімдерін өткізуі, табиғи газды өзінің технологиялық мақсаттары үшін пайдалануы және тағы басқа акциз салығын төлеуден босатылады. Акциз салығының тұрақты, немесе адвалорлық мөлшерлемелері әрбір акцизделетін тауар түрлері бойынша дербес тағайындалады. Акцизделетін тауарлар мен акцизделетін минералды шикізаттарға қолданылатын салық мөлшерлемелері.

Салық кезеңі күнтізбелік ай болып саналады. Атап айтқанда, акцизделетін минералды шикізат, мұнай өнімдері бойынша акциз салығы есептен кейінгі айдың 25-не дейін төленуі керек. Көтерме сауда жасау куәлігі бар салық төлеушілер акциз салығын есепті айдан кейінгі екінші айдың 25-не дейін, ал бөлшек сауда жасау куәлігі бар салық төлеушілер есепті айдан кейінгі айдың 10-на дейін салық төлеуі керек.

Жеке тұлғалардың табысына салынатын салықты Ресейдің резидент немесе бейрезидент - жеке тұлғалары төлейді.

Салық салу объектісі болып резидент - жеке тұлғалардың Ресейдегі және Ресейден тыс жердегі көздерден алған табыстары, сондай-ақ бейрезидент - жеке тұлғалардың Ресейдегі көздерден алған табыстары танылады.
Жалпы мемлекеттік салықтар мен алымдар:

1) қосылған құнға салынатын салық;

2) кәсіпорын пайдасына салынатын салық;

3) жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы;

4) акциздер;

5) кеден баждары;

6) мемлекеттік баждар;

7) қозғалмайтын мүлікке салынатын салық;

8) жер салығы;

9) рента төлемдері;

10) транспорт құралдары мен басқа да өзі қозғалатын машина, механизмдер иелерінен алынатын салық;

11) кәсіпкерлікке салынатын салық;

12) мемлекеттік қаражаттар есебінен орындалған геологиялық
барлау жұмыстарынан алым;

13) табиғи ресурстарды арнайы пайдаланғаны үшін алым;

14) қоршаған ортаны ластағаны үшін алым;

15) Чернобыль апаты салдарының көзін жою қорына жиналатын алым және халықты әлеуметтік қорғауға алым;

16) міндетті әлеуметтік сақтандыру алымы;

17) міндетті мемлекеттік зейнетақы сақтандыру алымы;

18) мемлекеттік инновациялық қорға алым;

19) кәсіпкерлік саланың кейбір түрлеріне арналған сауда патентіне төлем.

Жалпы мемлекеттік салықтар мен алымдар Украина Жоғары Кеңесімен бекітіледі және Украина территориясының барлық жерінде орындалады. [4]
Ал, жергілікті салықтар мен алымдарға жататындар:

1) жарналардан алынатын салық;

2) коммуналдық (тұрмыстық) салық;

3) қонақ үйі төлемі;

4) автокөлік түрағы ушін алым;

5) нарықтық алым;

6) пәтерге ордер беру үшін алым;

7) курорттық алым;

8) ипподром жарысына қатынасу үшін алым;

9) ипподром жарысындағы үтыс үшін алым;

10) ипподром тотализаторына қатысушы тұлғалардан алынатын алым;

11) жергілікті белгілерді (символика) пайдалану құқығы үшін
алым;

12) кино немесе телетүсірімдер жүргізу құқығы үшін алым;

13) жергілікті аукциондар өткізу, лотереялар сату үшін
алым;

14) шекаралық облыс территориясынан автокөлікпен жүру
және шекарадан шығу үшін алым;

15) қызмет саласы мен сауда объектілерін орналастыруға
рұқсат беру үшін алынатын алым;

16) ит ұстаушылардан алынатын алым.

Ендігі жерде мемлекет деңгейіндегі аса маңызды осы аталған салықтардың негізгілеріне қысқаша шолу жасайык.
Мемлекеттік бюджет кірісінің басым бөлігі қосылған құнға салынатын салықтың үлесінде. Аталмыш салық Беларуссияда 1992 жылдан бастап қолданыста. Бұл салықты мемлекет аумағында тауар экспорттайтын және импорттайтын барлық заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке кәсіпкерлер төлейді.
Салық салу объектісі — салық салынатын айналым.

Салық мөлшерлемесі — 20%.

Пайдаға салынатын салықты меншіктің ұйымдық-құқықтық түріне байланыссыз барлық заңды тұлғалар төлейді.

Салық салу объектісі – кәсіпорынның баланстық пайдасы.
Баланстық пайда өнім өткізуден түскен пайда, өткізуден тыс операциялар бойынша пайда мен осы пайдаларға жұмсалған шығындар арасындағы айырма негізінде анықталады [5] .

Салық салынатын пайдаға 30% салық салынады.
Шағын кәсіпорындар үшін арнайы жеңілдіктер қарастырылған, мысалы жылдық баланстық пайдасы 5000 мәрте минималды жалақы сомасын құрайтын кәсіпорындар 15 пайыздық мөлшерлемемен салық төлейді.
Пайдаға салынатын салық бойынша жеңілдіктер үш түрде көрініс тапқан:

• салық салынатын пайданы ішінара кеміту;

• салықтан толығымен босату;

• төмендстілген салық мөлшерлемесін бекіту.

Бұдан басқа жеңілдіктер жыл сайын бюджет бекітілген кезде қайта қаралып, белгіленіп, қадағаланып отырады. Табысқа салынатын салықты меншіктің ұйымдық-құқықтық түріне тәуелсіз барлық заңды тұлғалар төлейді. Салық дивиденд және оған теңестірілген басқа да табыстардан 15% мөлшерлемемен алынады.

Акциздерді мемлекет аумағына тауар экспорттайтын және импорттайтын барлық заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар төлейді.
Акциздерге байланысты мәселелерді, яғни акцизделетін тауарлар тізімі, акциздік маркалар, олардың таңбалану тәртібін т.б. Беларуссияның Министрлер Кеңесі анықтап, Жогарғы Кеңесі бекітеді.
Салық мөлшерлемесі тауар өткізуден түскен табысқа (кедендік құінына) пайызбен немесе заттай мағынадағы тауарларға абсалюттік. сомада белгіленеді.

Салық салу объектісі, тауар өндірушілер үшін-өндірген өнімін өткізуден алған табысы; ал импортерлер үшін - тауарлардың кеден құнына пайыз түрінде акциз мөлшерлемесі бекітілген кеден құны.
Акциз салығын төлеу мерзімі салық сомасының мөлшеріне байланысты болып келеді.

Жылжымайтын мүлікке салынатын салықты шаруашылық жүргізу, немесе жедел басқару құқығында салық салу объектілері бар заңды тұлгалар және жеке тұлғалар төлейді.

Мемлекеттік бюджеттен қаржыланатын ұйымдар мен мекемелер жылжымайтын мүлікке салынатын салықтан босатылған.
Негізгі өндірістік және өндірістік емес қорлардың, аяқталмаған құрылыс объектілерінің құны, жеке тұлғалардың жылжымайтын мүліктерінің құны салық салынатын объектілер болып саналады.

Заңды тұлғалар үшін салық мөлшерлемесі 1% - ал өндірістік кооперативтер үшін 0,1%. Салықты төлеу жыл бойы әр тоқсан сайын төленіп отырады.

Экологиялық салықты төлеушілер болып табиғат ресурстарын пайдаланған барлық заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер саналады.
Салық салынатын объектілер - өндірілген табиғат ресурстарының көлемі; қайта өңделген мұнай өнімдерінід көлемі; қоршаған ортаға шығарылған ластаушы заттардың көлемі.

Салық салу объектілеріне сәйкес экологиялық салық салу үш бөлімнен тұрады:

а)белгіленген лимит, сондай-ақ үстем лимит шегінде табиғат
ресурстарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем;

ә) мұнай және мұнай өнімдерін қайта өңдеу үшін төленетін төлем;

б) белгіленген лимит, сондай-ақ үстем лимит шегінде қоршаған ортаға ластайтын заттар шығарғаны үшін төленетін
төлем.

Табиғат ресурстарын пайдаланудың лимитін, үстем лимитін, мөлшерлемесін экономика және табиғат ресурстары мен қоршаған ортаны қорғау министрліктерінің ұсынысымен Министрлер Кеңесі бекітеді.

Қоршаған ортаға шығарылатын ластаушы заттардың лимитін, үстем лимитін әрбір салық төлеуші үшін депутаттардың жергілікті кеңесі бекітеді.
Қоршаған ортаға белгілеген лимиттен, үстем лимиттен артық мөлшерде ластайтын заттар шығарған жағдайда 15% мөлшерінде, табиғат ресурстарын лимиттен, үстем лимиттен артық мөлшерде өндірген жағдайда 10% мөлшерінде салынады.

Ауылшаруашылығы мақсатында қолданылатын сулар, жер асты сулары салықтан босатылады. Калий және ас тұзын өндіру ұшін алынатын экологиялық салықтар республикалық және жергілікті бюджеттер арасында бірдей үлеспен бөлінеді. Мұнай және мұнай өнімдерін өндіру үшін алынатын экологиялық салықтардың 85% республикалық, 15% жергілікті бюджет кірісіне есептеледі.[6]

Ендігі жерде жер салығына қысқаша тоқталатын болсақ, салықты барлық меншік иелері - заңды және жеке тұлгалар, немесе жалға алушылар төлейді. Салық салынатын объект - тұлға меншігіндегі, иеленудегі жер салығының мөлщерлемесі әр жердің категориясына байланысты бөлек-бөлек анықталады.

Салық салу мақсатында жер бірнеше категорияға бөлінеді:

• елді мекен жерлері;

• орман және су қоры жерлері;

• өнеркәсіп мақсатындағы жерлер;

• көлік, байланыс, қорғаныс мақсатындағы жерлер.

Салық мөлшері жер учаскесінің сапасына, орналасқан жеріне байланысты анықталады. Жер салығы жылына бір рет төленеді.
Тағы да бір тоқтала кететін маңызды салықтың бірі -азаматтардық табысына салынатын салық. Бұл салықты Беларуссияда тұрақты немесе уақытша азаматтар, шетел азаматтары, сондай-ақ азаматтығы жоқ тұлғалар да төлейді.
Беларуссияда тұрақты тұратын азаматтар үшін салық салу объектісі болып азаматтардың ел аумағында және елден тысқары жерде ақшалай және заттай нысанда алған барлық табыстары саналады, ал уақытша тұратын азаматтар үшін салық салу объектісі болып азаматтардың ел аумығында ақшалай және заттай заттай нысанда алған барлық табыстары саналады [7] .

Азаматтардың табысы бірнеше топқа жіктеледі:

1) еңбекақы және сыйақы түріндегі табыстар;

2) кәсіпкерлік қызметтен алынатын салықтар;

3) шетелдік жеке тұлғалардың және азаматтығы жоқ
тұлғалардың Беларуссия аумағында алған табыстары;

4) авторлық марапат түріндегі табыстар,

Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар кәсіпкерлік қызметтен алынған табыс салығын төлеушілер болып табылады. Салық салынатын табыс жалпы табыс пен осы табысты алуға кеткен шығындар арасындағы айырма негізінде анықталады.

Шетелдік жеке тұлғалардың және азаматтығы жоқ тұлғалардың Беларуссия аумағында алған табыстарына салық алғаш жіктеудегі топқа салынатын тәртіппен салынады (яғни жіктелуі-1).

Беларуссиядағы төлем көздерінен алынған табыстарға 20% мөлшерлемемен салық салынады.

Авторлық марапат түріндегі табыстарға да салық салу алғашқы топқа сәйкес салынады.

Әдебиет:

1. Юткина М. Налоги и налогообложение : учебник. – М. : ИНФРА–М, 2008. – 320 б.

2. Қазақстан Республикасының Салық кодексі

3. Аташева Д.О. “Шағын кәсіпкерлік: тәжірибесі, өзекті мәселелері және дамуын кешенді бағалау” 2004 жыл.

4. Кулбаева М.А. “Қазақстан Республикасында кәсіпкерліктің инновациялық түрлерін жетілдірудің нарықтық механизмдері” 2009 жыл.

5. Жакипбекова Д.С. “Экономический внутренного аудита сбыта и реализаций” 2003 жыл.

6. Усенова Н.Н. “Проблемы развития малого предпринимательство в отраслях промышленности”

7. Байжанова Б.Н. “шығындарды есептеу әдістері мен өндірістік шаруашылық кәсіпорындарының нәтижелерін жоғарлату”