Даникеева А

Даникеева А.Б., Абит А.

Тараз инновациялық-гуманитарлық университеті

Қазақстан Республикасы, Тараз қаласы

ЖАСӨСПІРІМНІҢ АГРЕССИЯЛЫҒЫНЫҢ КОРРЕКЦИЯСЫ МЕН ПРОФИЛАКТИКАСЫ

Бүгінгі таңдағы ауқымды және өзекті мәселенің бірі – ерте жаста бала бойындағы мінез көрінісінде агрессияның қалыптаса бастауы.

Жасөспірімдердің ауытқыған тәртібінің профилактикасымен коррекционды жұмыс өз ерекшеліктеріне ие. Бастапқы этапттарда топтық формалар көрсетілмеген.жасөспірімдермен топ арқылы жұмыс істегеннен гөрі жеке жұмыс істеген әсерлі. Ең басында, параллелді түрде отбасыменде бірге жұмысты бастағаны жөн. Жасөспірімдердің агрессиялық мінезінің профилактика жоспарында олардың бос уақыттарын азайтып, көіндерін аудартатын жұмыс пен қамтамасыз ету керек. Бірақ негізгі акцентті жасөспіріммен жеке жұмыста жасау керек. «Өзін жақсы ұстау» тақырыбындағы жалпыға ортақ кеңестің әсері мүлдем жоқтығы анықталды.

Коррекционды жұмыс кезінде назарымызды жасөспірімнің ортасына, сондай – ақ оның мінезі мен ерекшеліктеріне аударғанымыз жөн. Жасөспірімнің бос уақытын азайтуға ұмтылу керек – тұлғаны формальдайтын жұмыстарға қызықтырту керек: оқу, музыкамен айналысу, спорт және т.б.

«Ештене істемеу» бос уақытта – жасөспірім асоциалді топқа кіріп кетуі мүмкін.

Балаларды спорт мектептеріне берген, үйде күнделікті гимнастика жасауға дағдылану, гантелдер мен экспандерлерді, темір гирлер мен боксерлік қолғаптарды беріп, назарын аударса нәтижелі болады. Бір бірін жай ғана еш өшпенділіксіз соғып, жаттықсын. Тек қана агрессия арқылы элекрикалық құралдарға аса қызықпасын. Өйткені олар жарақат әкелетіндей күште жарыла алады.

Д.И Фельдштейн әлеуметтік қолданылатын және әлеуметтік танымал қызметті ерекшелеген еді. Бұл психологылық қызметтін жасөспірім үшін атқаратын рөлі маңызды, жасөспірім қоғам жұмысына араласып, үлкенде және өз қатарында нақты анықталған орынға ие болады.Осы қызмет процеесі кезінде жасөспірімді үлкендер қоғамның тен құқылы мүшесі ретінде қабылдайды. Бұл оның талаптарының оптималді шарттарын қанағаттандырады. Мұндай берілген мүмкіндік жасөспірімнің өзін өзі тануын, өмірдегі қызметін формальдауға мүмкіндік береді. Бірақ мұндай қызметтін әдістері мен әрекеттері жоғары агрессиямен ерекшеленетін жасөспірімді оған қосар кезде мұқият корректировканы қажет етеді. Ең алдымаен қатаң талаптар қойылған, әрекеттердің нақты реті бар, үнемі бақылауда отыратын қызметте ұйымдық жүйе болуы тиіс.

Бастапқы кезеңдер үшін топтық түрлері көрсетілмеген. Топтағы жасөспірімдердің консолидациясын айтпағанда, жасөспірімдердің әрқайсысымен жеке жұмыс істеген нәтижелі болады. Ең басында, параллельді түрде, жанұменде жұмысты бірге бастау керек.

Жанұядағы қатынастың диогностикасынан кейін және олардың дисгормониясының дәрежесі психокорекциялы жұмысты жекеше ғана емес, сондай – ақ топтық түрде де ұстануы керек. Бірақ негізгі акцентті жасөспіріммен жеке жұмыста жасау керек. «Өзін жақсы ұстау» тақырыбындағы жалпыға ортақ кеңестің әсері мүлдем жоқтығы анықталды.Коррекционды жұмыс кезінде назарымызды жасөспірімнің ортасына, сондай – ақ оның мінезі мен ерекшеліктеріне аударғанымыз жөн. Жасөспірімнің бос уақытын азайтуға ұмтылу керек – тұлғаны формальдайтын жұмыстарға қызықтырту керек: оқу, музыкамен айналысу, спорт және т.б.

Жасөспірім өз позициясын анықтауға ұмтылады, сондықтан жасөспірім қызметін үлкендер сферасына кіргізген жөн, сол арқылы жасөспірімге өзін үлкендер қатарында бейімделуіне мүмкіндік береміз.Д.И Фельдштейн әлеуметтік қолданылатын және әлеуметтік танымал қызметті ерекшелеген еді. Бұл психологылық қызметтін жасөспірім үшін атқаратын рөлі маңызды, жасөспірім қоғам жұмысына араласып, үлкенде және өз қатарында нақты анықталған орынға ие болады.Осы қызмет процеесі кезінде жасөспірімді үлкендер қоғамның тен құқылы мүшесі ретінде қабылдайды. Бұл оның талаптарының оптималді шарттарын қанағаттандырады. Мұндай берілген мүмкіндік жасөспірімнің өзін өзі тануын, өмірдегі қызметін формальдауға мүмкіндік береді. Бірақ мұндай қызметтін әдістері мен әрекеттері жоғары агрессиямен ерекшеленетін жасөспірімді оған қосар кезде мұқият корректировканы қажет етеді. Ең алдымаен қатаң талаптар қойылған, әрекеттердің нақты реті бар, үнемі бақылауда отыратын қызметте ұйымдық жүйе болуы тиіс

Жасөспірімдік шақта агрессиялық мінез көбінесе өшпенділік формасына айнылып кетеді (төбелес, қорлау). Кейбір жастар үшін өзін өзі жұдырық көмегімен, төбелес арқылы бекіту әрекеті тұзу қалыптасқан мінез болып табылады. Жағдай қоғамның тұрақсыздығынан, тұлғалар және топтар арасындағы араздық нашарлай береді. Агрессиялық әрекеттерді көрсету қимылдары төмендейді.

Қыздардың агрессиялық мінездері жиі көрінуде. Ереже – бұзатын жасөспірімді зерттеу араздыққа, , оның жанұясындағы тәрбиенің жетіспеушілігі, қаталдық, агрессиялық, тұйықтыққа, тұлғаның қызығушылығын деформациялауға акелген жағдай жеткізетінің анықтады.Деликанвентті мінездің шарттырры болып бос уақыт, тұлғанаң айналысатын қызығушылығы жоқтығы табылады. Көп жасөспірімдерде жанұя толық болмауы, функционалды байланыстың жоқтығы анықталды.басқа жағынан гиперқамқор, сондай – ақ бақылаудың жоқтығы, деликантты мінезге себеп болады.

Асы қатаң бақылау, тым көп үйрету мен талап қою кезіндеде оның өзөіндік көріністері шығады, мысалы, үйден кету, тентіреу, агрессия. Тәрбиелеу – профилактика қызметі кәмлетке толмағандарға тек қана жеке әсер ету мөлшерімен шектеліп қана қоймайды.Әлеуметтік денсаулықты нығайту және әлеуметтік педагогикалық коррекцияны кәмлетке толмаған адам үшін әлеуметтік дезадапцияны шақыратын, қолйсыз орта болып табылады.Жасөспірімдердің агрессия ескертпелерімен профилактикасы тек қана әлеуметтік тұрғыдан емес, психологиялық жағынан да маңызды болып келеді.Профилактиканың жоғарғы әсері келесі негізгі бағытттарды шешілуі керек: қолайсыз факторларды және десоциализирлайтын жақын орта әрекеттерін көрсетіу, олар кәмлетке толмаған тұлғалардың даму және өз кезегінде қолайсыз дезадаптирлаушы әсерлерден бас тарту болып табылады: қазіргі заман диогностикасытәрбиелеу- профилактикалық ортада психолог- педогогтық коррекцияны агрессиялы мінез үшін тандайды [3,4].

Ертерек айтылған жасөспірімдердегі мінез түрлері, олардың пайда болу жүйелік сараптамасы және адекватты тәрбиелеу жұмыстары жасөспірімдердің агрессиясынын алдын алу мүмкіндігін иеленеді. Агрессиялық мінезді өз уақытында аңғармаған жағдайда ол тез жағымсыз жаққа ауысады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Семенюк Л.М. «Психологические особенности агрессивного повидение подростков и условия его коррекции» М.2005г.

2. «Агрессивтілік мінез-құлықтың теориялық мәселелері»

Жантану мәселелері №4 2008ж 26-30бет

3. Реан А.А. «Подростковая агрессия» 1997г.

4. Семенюк Л.М. «Психологические особенности агрессивного повидение подростков и условия его коррекции» М.2005г.