Минасипова А.Р., Қазбекова А.

М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан

ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫҢ БОЙЫНДА СУБ МОДАЛЬДЫЛЫҚТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Қазіргі нарықтық заманда адам өз шығармашылығын жүзеге асыру үшін әлеуметтік талаптарды нақты түсініп, кез келген жағдайға ене білуі қажет. Қоғамда қазіргі жастар өміріндегі терең өзгерістер мен саналы жеке тұлғаны қалыптастыруда, ең алдымен назарды ел басы Н.Ә.Назарбаевтің «Қазақстан – 2030» жолдауында: «…Жаңа құндылықтар жүйесіне тезірек бейімделіп кеткен, болашаққа жаңаша көзқарасы бар жас ұрпаққа сүйене отырып, бұқаралық сананы төзімділікпен жаңғыртуға тиіспіз. Адамның ой –санасын бір сәтте өзгерту мемлекеттің қолынан келмейді. Бірақ мемлекет өзгерістер процесін обьективті тенденцияларды түсіндіру маңызды ақпаратты халыққа жеткізу жолымен және де, ең бастысы, өзіндік молшылыққа бағытталған әлеуметтік- экономикалық саясатты іске асыру жолымен жеделдетуге қабілетті»,- делінген.

Образдар жеке адамның ішкі психологиялық кеңістігінде белгіленеді және белгілі ақпарат жүйелі анықталған образда қалады, яғни модальдылық: көру, есту, сезу т.б.

Бэндлер психикалық қызметтің былай айтқанда субмодальдылықтың маңыздылығына бірінші болып зейін қойды, адамның ішкі психикалық бағдарламасын құруды функциялайды. Субмодальдылық – бұл сезім түрінің жеке мінездемесі, берілген модальдылықтың ішкі құрылымы. Көру модальдылығына, мысалы ашықтық, контрасттілік, ракурсы және субъектінің басқа «субъективті суреттің» басқа мінездемесі болып табылады. Есту модальдылығына дауыс ырғағы, темір, т.б. жатады.

Керек емес психикалық күймен күресу нейролингвистикалық бағдарламалаудың (НЛБ) көз қарасынша, сол нақты образдардың және оларға тән субмодальдылықпен күресу болып табылады. Сондықтан әр психокоррекция «субъективті сурет» негізінен маңызды этапты белгілеу. Психокоррекцияның практикасы кері күйде болатын образды модифицирлау немесе бұзу болып табылады.

НЛБ – ң жалпы түрде барлық «жұмыс кеңістігін» екіге бөлуге болады: бірінші, «жұмыс құралы» - түрдің модальдылық және субмодальдылық градациялары болып табылады.

Сөзден гөрі түрдің бағыттаушы күші күшті және қозғалмалы, оның негізінде жай гипноз құралады. Психикалық функцияның бағыттаушының көбісі НЛБ – ды құраған адамдармен толығымен бағаланған.

Екінші сигналдық жүйе психиканың кеш дамыған түрі, сондықтан оның бағыттаушы функциясы әлсіз көрінеді. Әсіресе осымен Бэндлерге «сөздер тек тәжірибенің анықтайтын тепе – теңдіксіз жарлық» деп берді. Сонымен қатар, сөйлеу психотерапиялық коммуникация стилі ерекше түрдегі жүйе ретінде қолданды: түзету метафоралары, санасыз сенім т.с.с.

Психотерапияның психоаналитикалық маңызды сферасының мәнділігі – бұл невроздың түрлілігі, және де керексіз және бейрационалды психикалық күйдің жетекші реакциясы деп Фрейд санаған. Психоанализ өте жіңішке зат және нәтиже шығарғанда, ұсыныстарға, тыйым салынған ескертулерде асықпауды, тактикалықты, байқағыштықты талап етеді.

Сауатты психоанализ адамдардың мінез – құлқының ішкі механизмдерін ашады, жекелік арасындағы қатынасты «мөлдір» етеді. Сонда аналитик үшін вербальді информация көп мағына бермейді, керісінше, оның астарында не жатқаны мағыналы.

К.Г.Юнг (1875-1961) өзінің мағынасы бойынша З.Фрейдке тең фигура болып табылады. Олармен құралған психоаналитикалық бағытты аналитикалық немесе терең психология деп атайды. Ғалымдардың, оккультисттердің айтуынша, бұл ғылым тарихында бір ғана адам.

Адлер «психоанализ» сөздік индивидуалды психология терминіне ауыстырады. Сонымен қатар, Адлер индивидуалды психологияның атын тек Фрейдтен тәуелсіз ғана болу үшін емес, клиенттің қобалжуын бөлек қарастыру жұмыстарын қоймады, ол жеке өмірлік стилінің жалпы бағасын қойды.

Тіл мен бағасын ойлаудың арасындағы байланысты бірнеше теориялар бар. Теорияның ішіндегі біріншісі бехевиоризм позициясында тұрған психолог Дж.Б.Уотсонның теориясы (1913). Ойлау – ол тілден мағынасы емес деп ойлады Уотсон.

Бұл теорияның басқа нұсқасын философ Витгенштейн ұсынған. Ол ойлау – лингвистикаға тәуелді (тілге) деп айтқан.

Телефонмен сөйлескенде, бізге сөйлесушімен көру контакті жетіспейтін секілді. Көру контакті – бұл біздің қарым – қатынасымыздың арсындағы ең мықты вербальді емес кілт. Біздің көптеген бейсанамыз арқылы адамдар туралы нәтиже шығаруымыз, олармен ұзақ көру контактіне түсуімізде. Стесс пен Уиллис (1967) эксперимент жүргізді, зерттеушілерге екі адамды таныстырып, экспериментке қатысу үшін екеуінің біреуін таңдатқызады. Бір адамды зерттелінушінің көзіне ала жүгіртуді ұсынды. Қорыта келгенде, зерттелінушілер танысу барысында көзіне тіке қараған адамды таңдаған.

Эрджайлдың пікірінше, көру контакті қарым –қатынас жасауда негізгі төрт функцияны атқарады:

1. сөйлесуді басқару;

2. сөйлесушіге кері байланысты атқарады;

3. эмоцияны көрсетеді;

4. екеуінің арасындағы қарым –қатынасты ақпараттандырады.

Нейролингвистикалық бағдарламалау (НЛБ) екі фундаментальді принципте құрылған (Дилте, 1998)

1.Карта территория емес. Адам құндылықтар ешқашан барлық шындыққа жете алмайды. Біз нені саналы түрде қабылдасақ – ол тек біздің, қабылдауымыз. Біз қоршаған ортаның көрінуін құраймыз және оны сенсорлы репрезентативті жүйе арқылы сезінеміз. Шындықтың өзі біздің мінез –құлқымызды және оған ой берер емес, ол әсіресе біздің «нейролингвистикалық» картамыздың шындығы анықтайды. Біздің алға жүруіміздің түрткі болуы немесе керісінше, тоқтатып қалуы шындықтың өзі емес, біздің карта осы шындықтың бейнесі.

2.Өмір және сана жүйе процесстері болып табылады. Осы сияқты жүйелер белгілі бір «өзінқұру» принципіне негізделеді, және әрине, оптималды тепе – теңдік немесе галеотаз күйіне келуіне ыңғайланады.

НЛБ-ң барлық моделі мен техникалары осы екі принципте негізделеді. Өмір мен біздің сол өмірді қабылдаудың арасында жойылмайтын айырмашылық бар. Даналық өмір «карта» сының «нақты» сы немесе «дұрыс» тығының біріне ие болмайды, немесе оның пайда болуы адамның мүмкіндігінің басым болуы.

Әдебиет:

1. Назарбаев Н. Қазақстан 2030. А., 1997.

2. Баяндина С.Ж. Функции языка в контексте. Автореф – т. А, 2005.

3. Сабирова Ж.Н. М.Жұмабаевтың психологиялық көзқарастары. Автореф –т. А, 2005

4. Қараболина А.Ә. «Қ.Жұбановтың лингвистикалық тұжырымдамаларындағы психологиялық ой–пікірлері». Автореф –т. А, 2005.