Арнайы киімнің эргономикалық мәселелері

Байұзақова Г.С.

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университет, Тараз қаласы, ҚР

«Эргономика» терминін анықтау грек тілінен аударғанда «жұмыс заңы» дегенді білдіреді. Войтех Ястшембовский, алғаш рет оны 1857 ж ұсынып, еңбек туралы ғылым түрінде, табиғат туралы заңды ғылымдарға негізделген. Мұндай мағына В.Н.Мясищевте «эргология» түсінігін салған, ал В.М.Бехтерев – «эргонология» ғылымының құрамында түсіндірілген. Жоба авторлары осы жаңа тіпті ХХ ғасырдың 20 жылдары ғылыми тәртіпті еңбек әрекеттері түгелдей үйретілмейді іс жүзіндегі ғылымныің беруі де, іс жүзіндегі заттардан біреуі де шеңберге азаймайды, ол ең маңызды дегенге де қарамастан азаймайыды.

Қазіргі уақытта эргономикадағы басқарушы барлық мамандардың жұмысының координациясының идеясы болып табылады, ол еңбек мәселесімен айналысады. Эргономика деген кезде білім, еңбек әрекетін кеендеу аймағы деп түсінуге болады, адам «адам – машина - орта» жүйесінде оның тиімділігін, қауіпсіздігі және комфортты қамтамасыз ету мақсатында орындалады.

Эргономикалық талаптар қоныдрғыны жобалау кезінде, технолоиялық және ұйымдастыру тұжырымы, жұмыс орнын жоспарлауды талап етеді.

Жұмысшының еңбек процесіне, ол қандай қызмет орындайтындығына байланысты емес, оған заңдылықтар мүмкіндігінде қарасты болып қасиетті болады да мыналарды анықтайды:

- Жұмысшыны жұмыс аймағына орналастыру;

- Жұмыс аймағының жағдайы;

- Еңбекқозғалысының еңбек процесін құратын кеңістікті және көлемдік ұзақтығының барысы;

- Адамның жұмысқа кірісу барысы;

- Шаршауын азайтып және арттыру, байқату.

Эргономика өндірістік ортаныің әртүрлі факторларымен адамның жұмысқа қабілеттілігінжәне функционалды жағдайына көрсететін, әсерін зерттейді.

Арнайы киімде қорғаныстың бір құралы ретінде жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша іс-шаралардың кешенінің маңызды орнын алады. Өнімнің сапасына эргономикалық баға сол антрометриялдық, физиологилық, психологиялық талаптардың бөліктерімнде қарымта орналасқан, өнімнің түсі, пішін, көлеміне сәйкес сипатталатын, қасиетті белгілейді және өнімнің пайдаланылу ыңғайын қамтамасыз етеді, жұмысшыға физикалық және психикалық жүктеменің үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Осылайша, арнайы киімге заманға сай талаптарды ескере отырып, жобалаушы үйлесімді шешім жобалау кезінде таңдау үшін нақты ақпаратты игеруі керек.

Эргономикалық көрсеткіштер жұмысшыға арнайы киімнің қабілеттілігінің стаысын сипаттайды және қамтамасыз етеді: гигиеналық сәйкестік, (киім астылық жылу балансын сақтау); антропогиялық сәійкестік (статика және динамикадағы адамның денесінің үлгі өнімінің құрылымдық сәйкестігін қамтамасыз ету); психофизикалық сәйкестік (өнімнің бөлек элементтерін пайдалану ыңғайы). Эргономикалық зерттеулер кезеңі: Арнайы киімнің жобалануының үйлесімділік параметрін байқау үшін жұмыс қозғалысын зерттеу өндірісінің ерекшелігін ескере отырып жұмыс қозғалысының сипаттамасы. Арнайы киім жұмысшының психологиялық тітіркенуін тудырмауы керек

– түйменің қабалуы, ұсақ қадағыштар, замоктың тағылуы, жұмыс процесінен ауытқытады, ауыр және қауіпті еңбек барысында кедергі келтіреді.

Эргономиканың зерттеулері, СТОА жұмысшыларының тұрыс сипатында, бұл киімдегі құрылымдық қоспаларды таңдауға маңызды әсер ететіндігін көрсеткен және соның барысындағң арнайы киім үлгісіне де әсер етеді. Әрбір мамандық үшін қозғалыс сызбасын үйрену қажет, киімдегі кенеуліуктің қоспаларының орнын белгілеу қажет, ол жұмысшылардың әр тобы үшін ерекше. Арнайы киім жұмысшыларда психологиялық тітіркену тудырмауықажет түйме қадауда, ұсақ тақштарда, замок тағуда, жұмыспроцесінен ауытқытып, ауыр және қауіпті еңбек жағдйында кедергі келтіреді. Негізгі мөлшер және қозалысты талдау және үйрену суретті түсіру және қадағалау әдістерін пайдалана отырып жүргізілді. Барынша спатты тұрыс В қосымшасындағы суреттерде келтірілген.

Адамның қозғалыс аппаратының физиологиялық заңдылықтарын үйрену және оны еңбек процесінде пайдалану аранйы киімді жобалау кезінде үлкен маңыз алады.

Адамның еңбек әрекетінің физиологиялық жағының сыртқы маңзыды байқалулары қозғалыс болып табылады. Жұмыс қозғалысының тиімді жүзеге асуы және тәсілдері көп жағдайда жұмысшының дұрыс тұрысына байланысты болады. Тіпті еркін тұрыстың өзі де мүлде тыныштық дегенді білдірмейді, себебі бұл орайда жұқа бұлшықтардыңәректетері жүзеге асады.

Эргономиялық жобалаудың қағидаларын толық мәнiнде маңызды элементтердiң еңбек қызметi және еңбектiң тиiмдiлiктi жоғарылатудың ұтымды шарттарының жасауындағы бiр сияқты киiмнiң жобалауына да жатады.

Әдебиеттер:

1. Сурженко, Е.Я. Концепция эргономического проектирования специальной одежды //Рабочая одежда и средства индивидуальной защиты. –2001. - № 3 (11). – С. 18 – 20.
2. Сурженко Е.Я. Теоретические основы и методическое обеспечение эргономического проектирования специальной одежды : автореф. дис. ... д-ра техн. наук - М., 2001. - 49 б.