Талапбаева Гульнар Едиловна

Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті

«Экономика және менеджмент» кафедрасының аға оқытушысы, э.ғ.к

Кәдірова Гүлжайна Ғалымжанқызы

«Экономика» мамандығының студенті

Өнімнің өзіндік құнын қалыптастырудың шетел тәжірибесі

Дамыған елдерде соңғы 35-40 жылда калькуляциялық баптарының шектелген, қысқартылған номенклатурасы бойынша өнім өндіру шығынын есептеудің әдісі кең қолданылады. Шығынға тек ауыспалы шығындар ғана кіреді: шикізат пен материал, еңбекақы төлеу, жанама шығынның ауыспалы бөлігі. Бұл шығын өндірістік іс - әрекет көлемінің қызметі ретінде қаралады.

Кәсіпорынның басқарушы есебі, есептің бір бөлігі ретінде, саралаумен, жазумен, бөлумен, талдап қорытумен, ағымдағы және жоспарланған шығындар бойынша есеп жүргізумен байланысты іске асырылады. Басқарушы есебі салаға, қызмет түрлеріне, кәсіпорынға лайықтап шығындарды есепке алудың және өнімнің, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің өзіндік құнын есептеп шығарудың жүйелі әдістерін талдап енгізуді көздейді. Мұнда цехтар, атқарымдық бөлімшелер, жауапты адамдар, қызмет түрлері, бұйымдар, кезеңдер және басқа да көрсеткіштер бойынша шығындарды есепке алу өнімнің өзіндік құнын алдын ала епетеп шығару жүзеге асырылады.

Басқарушы есеп келесі кезеңдерге өнімнің өзіндік құнын, стандарттық немесе өзі қалайтын өзіндік құнды болжайды, түрлі кезеңдер ішіндегі элементтер мен баптар бойынша өзіндік құнды салыстыруды жүзеге асырады және түрлі жағдайлардағы өнімнің өзіндік құны бойынша бар нұсқаларға талдау жасап, кәсіпорынды басқару огандарына өзіндік құн туралы деректер береді, бұл деректер осы басқару орындары үшін ағымдық және болашақ операцияларды бақылауды жүзеге асыру құралы болып табылады.

Кәсіпорында басқарудың екі нұсқасын кездестіруге болады.

Бірінші нұсқада тек есептік функция орындалады: жауапкершілік орталығы бойынша өндіріске кететін шығындарының есебін жүзеге асырады және өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнын калькуляциялайды.

Ал екінші нұсқада таза есептік функциямен қатар өндіріске кеткен шығындардың сметасын жасауды, сондай – ақ норматив пен мөлшерді әзірлеуді жүзеге асырады, яғни кәсіпорынның барлық нормативтік шаруашылығын жүргізіп, болған шығындарды талдап, оларды стандартпен салыстырып, өнімнің өзіндік құнын болжайды. Шетел кәсіпорындарында тап осындай нұсқа өте жиі кездеседі және ол басқарушы есеп деп аталады.

Сөйтіп, өндірістік (басқару)есеп қаржылық есебін кеңейтеді және ол негізінен кәсіпорынның ішкі операцияларын жүргізу кезінде қолданылады. Бұл жерде қаржылық есеп есептік саясаттың аясында Халықаралық есеп стандартына сәйкес ұйымдастырылса, басқарушы есеп іс жүзінде ондай тәртіппен реттелінбейді (регламенттелмейді). Халықаралық есептің тәжірибесі мынаны көрсетіп берді: кәсіпорынның әрбір саласында шығындарды есепке алуды ұйымдастырудың қалыптасқан ерекшеліктері, оның үстіне, көптеген кәсіпорындардың капиталды еркін әдіспен пайдалануына мүмкіндік беретін көп салалы көріністің бар екенін ескерген жөн, демек өндірістік есептің қатаң тәртібін белгілеу іс жүзінде өте қиын іс болып табылады.

Стандарт – кост жүйесі бойынша өндіріске кеткен шығындарды есепке алу. Стандарт – кост жүйесі бойынша өндіріске кеткен шығындарды есепке алудың әдісі есептің басқа жүйесінен дербес, оқшауланған болып табылмайды. Шын мәнінде, ол бөлістік, тапсырмалық, бөлшектік, қарапайым және басқа да өндіріс шығындарын есептеу мен өнімнің өзіндік құнын шығару әдістерімен үйлесімді ұштастыруды көздейді. Негізінен алғанда, сандарт – кост жүйесі машина жасау кәсіпорындарында қолдану үшін әзірленген. Алайда бұл әдісті басқа салаларда да пайдалануға болады. Одан басқа, стандарт – кост өнімді сатуда негізгі капиталдың жөндеуіне кеткен шығынның, күрделі құрылыстың материалдық ресурстарын дайындаудың есебін ұйымдастыру кезінде пайдаланылуы мүмкін.

Стандарт – кост жүйесінің негізгі ерекшелігі мынадай: өндіріске жұмсалатын барлық шығындар өндірісте жұмсалмай тұрып есептелінеді. Шығындар стандартын есептеу үшін табиғи және құндық көрсеткіштер пайдаланылады. Одан басқа, нақты жұмсалған шығындар мен стандарттық өзіндік құнның арасындағы айырманы көрсетеді. Сөйтіп, стандарт – кост жүйесі шығындарды мөлшерлеуге мүмкінік беретін сандарттар шамасын әзірлеуді, бұйымдардың стандарттық калькуляциясын жасауды және стандарттардан ауытқуларды бөліп көрсетуін, өндірістегі іс жүзіндегі шығындарды есепке алуды көздейді. Стандарт – кост жүйесі өндіріс шығындарын жедел бақылап отырудың басты құралы болып табылады.

Шетел кәсіпорындарының тәжірибесі көрсеткендей, олардың басым көпшілігі стандарт – кост жүйесін толық көлемінде пайдаланбайды, бухгалтерлік есеп жүйесінде стандарттық құны бойынша калькуляция баптары калькуляцияланбайды. Көптеген кәсіпорындар шығындар стандарттары мен стандарттық калькуляцияны шығарылған өнімнің негізгі номенклатурсы үшін әзірлейді. Соның өзінде, бұл стандарттар көбіне тек табиғи өлшемдермен ғана белгіленеді.

Стандарт – кост жүйесінің жұмыс істеуі негізіне кәсіпорынның өзі белгілеген және өндіріс үрдісі барысында өзгеріп отыратын стандарттар топтамасы жатады. Барлық стандартты үш топқа бөлуге болады:

- теориялық стандарттар – бұл кез келген кәсіпорынның алға қойған мақсаты немесе жетілдірілген стандарты;

- ағымдық стандарттар – стандарт белгіленген мерзіміне сәйкес өндіріс шығындарының мөлшерін көрсететін стандарттар;

- бастапқы сатндарттар - өндіріс үдерісінде пайда болған өзгерістерге байланысты болмайтын, жылдан жылға өзгермейтін сандарттар.

Материалдардың, энергия тарифтерінің, қызметтердің бағасының өзгеруі бастапқы стандартқа әсер етпейді, ол тек қана стандарттық өзіндік құнмен нақты құнның арасындағы ауытқуды анықтайды.

Директ – костинг жүйесі бойынша өндіріс шығындарын есепке алу. Соңғы жылдары индустриалды дамығын елдердің өнеркәсібінде директ – костинг деп аталатын өндіріске кеткен шығындарды есепке алу жүйесі кең тараған. Есептің бұл жүйесінде өндіріс шығындарының есебі тұрақты, айнымалы, өндіріс көлеміне парапар өзгеретін шығындар болып бөлінеді. Бұл әдіс бойынша өнімнің өзіндік құнына тек айнымалы шығындар енгізіледі.

Директ – костинг жүйесін пайдалану белгілі қиындықтар туғызады: үстемелі шығындарды айнымалы және тұрақты шығынға дәлме – дәл етіп бөлу әдетте үлкен қиындық туғызады; өнімнің бағасын табу және оны қалыптастыру үшін өнімнің толық өзіндік құнын ешбір жүйесіз белгілеулерге тура келеді. Сөйте тұра, шығындардың тұрақты және айнымалы болып бөлінуі есеп жүргізудің бақылау және талдау мүмкіншіліктерін күшейтеді, өнімнің барлық түрінен түсетін жалпы (маржиналдық) табысты жылдам анықтап, осы орайда оңтайлы шешім қабылдауға мүмкіндік туғызады.

Дәстүрлі қолданылатын есептеу жүйесінің негізгі кемшіліктері келесілерден тұрады.

Есептеу жүйесі кәсіпорынның сыртқы бақылау органдарынның алдында есеп беру ережесіне сәйкес құрылады, ал басқару жүйесі болса ішкі ақпараттық қажеттіліктерді қамтамасыз етуден туындайды, дегенмен де олардың нәтижелері сыртқы есепке лайықты болуға тиісті.

Мәліметтердің көбісі жалпылама қорытынды беретіндіктен және ақпаратты жіктеу мүмкіншілігі аз болғандықтан оралымды бақылау мақсаттарына сәйкес келе бермейді

Шығындарды есептеудің дәстүрлі жүйесінің кемшіліктері келесідей.

Негізгі жұмысшылардың еңбекақысына сәйкес үлесі көп жанама шығындарды парапар бөлу шығындарды есептеудің дәстүрлі жүйесінің басты кемшіліктерінің бірі болып саналады. Бұл бұйымның өзіндік құнын шынайы анықтауға айтарлықтай қиыншылық туғызады.

Шығындарды есептеудің жаңа жүйесін жасау мақсаты үдерістердің, өнімнің жеке түрлерінің табыстылығын оралымды бақылау және оны талдауды жүзеге асыру үшін нақты, оралымды және жеткілікті ақпараттар алу болып табылады. Сондай жүйелердің бірі шығындарды басқарудың жалпы жүйесі болып табылады. Егер басқару үдерісінде ресурстар пайдаланатын болса, онда бұл жүйе компанияның барлық ресурстары мен іс - әрекет түрлерін басқаратын жүйе болуға тиісті. Бұл жүйеде іс - әрекетке немесе іс - әрекетін калькуляциялауға негізделген шығындарды есептеу жүйесін әзірлеу және ендіру өте маңызды.

Әдебиет

1 Ниязбекова Р.Қ., Рахметов Б.А., Байнеева П.Т. Кәсіпорын       экономикасы: Оқу құралы / Алматы: экономика, 2008. – 792 бет.

2 Грузинов В.П., Грубов В.Д. Экономика предприятия Учебник М.: ИЭП, 1998- с.128

3 Волков О.И., Скляренко В.К. Экономика предприятия. Курс лекций. - М.: ИНФРА- 2003.-416 с.