Орынбасаров С.Ә. магистрант, Кожахметов З.К. э.ғ.к.

(Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті)

Қазақстанда туризмді жетілдірудің стратегиялық басымдықтары

Қазақстанда бүгінгі күні туризм және туристік бизнесті дамыту стратегиясын реформалау бойынша үлкен жұмыс өткізіліп жатыр. Қазақстан Республикасының тарихи дамуының кезеңінде туризмді тұрақты және әлеуметтік дамыту өзекті мәселесі болып қалуда. Бүгінгі күні бұл мәселе аса шиеленісіп және жыл сайын тұрақты артып келеді.

Туризмнің дамуынын әртүрлі теориялық және ғылыми-тәжірибелік аспектілері Александрова А.Ю., Биржаков М.Б., Ильин Е.Н., Кабушкин Н.И. [1], Квартальнов В.А. [2], Сапрунова В.Б. [3], Сенин B.C [4] және т.б. шетел ғалымдарының жұмыстарында өз көрінісін тапты. Бұл мәселені шешуге Ильясов Д.К., Ердаулетов С.Р. [5], Смыкова М.Р. [6], Мухтаров К.С., Хасенов А.К. [7] және т.б. Қазақстанның ғалымдары өз жұмыстарын арнады.

Қазақстанның туризм негізгі ағымдағы мәселесі ұлттық туризм индустриясының әлемдік стандарттардан келесілер бойынша артта қалуы:

· персоналды даярлаудың төмен профессионалды деңгейі;

· басқару мен қызмет көрсетудің дилетанттық әдістері, қызмет көрсетудің төмен деңгейі;

· байланыс және коммуникацияның дамымаған жүйесі;

· экологиялық мәселелер.

Туризм менеджменті басты бағыттары мен факторларына көңіл бөлінбеген, негізделген моделі, бағалау әдістемесі, тәжірибелік құрастыррылымдар мен олардың жұмысының нәтижесі зерттелетін мәселені шешу негізделген отандық туристік бизнестің даму жағдайларына бейімделген жоқ.

Нәтижесінде, елде туризмнің тұрақты дамуы стратегиялық экономикалық дамуды жүзеге асыру кезінде экологиялық факторлардың есепке алынуы, экономика құрылымын туристтік қызметтер нарғын дамытуға жетілдіру сияқты экономикалық және әлеуметтік бірқатар мәселелерді шешуге байланысты. Табиғат пен қоршаған ортаға күтіммен қарау, туризм мен саяхаттың басты элементтеріне жатады. Уризмнің тиімділігін қарастыратын көптеген ғылыми жұмыстар қажетті деңгейдегі зерттеуді таппағанын да айта кеткен жөн.

Қолданушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында туристтік саланы реформалау стратегиясының басты мақсаты Қазақстан Республикасында модернизацияланған, халықаралық стандарттарға сай келетін туристтік кешен құру. Сондықтан, республикадағы туристтік бизнестің жағдайын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер бойынша зерттелімдерді талдап, өңірлер аймағында халықаралық туризмге инвестициялық салымдардың әсерін анықтап, халықаралық туризмге кеткен шығынның тиімділігі мен деңгейін зерттеп, құрастырылған іс-шаралардың Қазақстанда туризмді дамыту дың актуальды мәселелерін шешу жолдарына экономикалық бағалауын зерттеу болжамдалып отыр.

Осы саланы республикада дамыту және алға қойған мақсаттарын жүзеге асыру кезінде келесі мәселелерді шешу керек:

· туризм саласындағы мемлекеттік саясатты қосу;

· туристтік қызметтерді реттеу жүйесін жетілдіру;

· мемлекеттің тукристтік ұйымдарының, олардың бірлестіктерінің, туристтердің құқығын қорғау мен қауіпсіздігін қамтамассыз ету;

· Қазақстанның жағымды туристтік объект ретінде имиджін құрастыру;

· Туристтік объектілерді құрылысы және қайта жөндеу жұмыстарын жүргізуге шетел және отандық инвестицияны тарту арқылы туризм инфрақұрылымының дамуын қолға алу;

· Туризм саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамыту.

Мемлекет экономикасын дамытудың негізгі жеті саласының бірі халықаралық стандарттарға сейкестігі, бәсекегеқабілеттілігі, қызмет көрсетудің жоғары сапасы шарттарында туризм болып табылады. Бүгінде туризмнің актуальды мәселелері және оларды шешу жолдары республикада отандық халықаралық туризмді дамытудағы жаңашылдыққа келудің негізі ретінде қарастырылуы керек. Дамудың қазіргі заманғы моделінде туризм динамикалық түрде дамушы және алдыңғы қатарлы салалардың бірі болып отыр. Туризм әлемдегі тауарлар мен қызщметтердің экспортында төртінші орынды алып отыр, ал кірісі жағынан мұнай өнеркәсібі мен автомобиль құрастырудан кейінгі үшінші орында [8].

Қазақстан туристтік рекреациялық потенциалға ие. Бірақ, ол туризмді қажетті деңгейде дамымауымен сипатталады. Ішкі жалпы өнімдегі үлесі 0,3% шамасын құрайды. 2013 жылы туристтік қызметтерден түсім көлемі 245,3 млрд. тенге құрады, ол 2011 жылға қарағанда 2 есе көп (120,6 млрд. тенге) [9].

Бұл ел уақыттан бастап көлік және Солтүстік адам қаражаттарының қозғалысының қиылысында орналасқан және ежелден Оңтүстік және батыстан шығысқа қарай, қолайлы геосаяси орынға ие. Қазақстан ең дамыған туристік елінің қатарына қысқа уақыт ішінде қосылуына объективті алғышарттар бар. Республиканың географиялық орналасуы бірегей болып табылады және туризм үшін зор әлеуеті сипатталады. Бұл, сондай-ақ, тасымалдау маршруттарының кең желісі, бірегей мәдени және тарихи ескерткіштер, саяхат және әсіресе қонақжайлылық жүйесінің өте дамыған жері.

Қазақстандағы туризм саласы қайта даярлау және халықаралық туризм жұмысын жақсарту үшін жағдайлар жасалған экономикаға мультипликативті тиімділік өлшемі бойынша басқа филиалдарының арасында көшбасшы болып табылады. Сонымен қатар, туризмнің дамуы халықты құрылыс сияқты халықтың аралас салаларындағы жұмысбастылығын арттырады.

Туризмнің дамуы 2008 жылғы 27 маусымдағы «Туризм туралы» ҚР Заңында көзделген жағдайлармен іске асырылады[10]. Қазақстан, 1993 жылы Дүниежүзілік туристік ұйымға мүше болды және туризм саласындағы ынтымақтастық туралы халықаралық келісімдердің қорытындысын қосылды. Оның пікірінше, Қазақстан демократиялық өзгерістерді жүзеге асыру әлеуметтік-экономикалық жаңғырту және нығайтуда перспективалы серіктес болып табылады.

Қазақстан Республикасында туризмді дамытудың тұжырымдамасында «шикізат сату кезінде елдің энергетикалық ресурстары таусылып жатқанын, ал туризм индустриясы жаңартылатын ресурстар бойынша жұмыс істейді» деп мәлімделген [11]. Талдау көрсетіп отырғандай, бұл 100 мың турист қалада екі сағат орташа жұмсайды, мың 350-ден астам доллар жұмсайды екен. Сондықтан, шикізатты іске асыру тұйығы экономикалық және туризмді дамыту болып табылады ұзақ мерзімді, экономикалық тиімді перспективалы болып табылады.

Туризм индустриясын дамыту және оның сапасын әлемдік деңгейге сәйкес қамтамассыз ету үшін жағымды инвестициялық климат жасау керек. Ол республикадағы келушілер және ішкі туризмін кеңейтеді, мемлекеттің экономикасына шетел валютасының үздіксіз ағынына, халықтық шаруашылықтың көптеген салаларының жаңартылуы мен жетілдірілуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, туризм шетел валютасын ағынын қамтамасыз етеді және жергілікті жұмыспен қамтылуы деңгейінің өсуіне ықпал етеді.

Дүниежүзілік туристік ұйымының айтуынша туризмнің мемлекет экономикасына әсері әрбір жұмыс орнына 5 тен 9-ға дейін жанама салаларда орындар пайда болады. Сондықтан, туризмде бизнес мультипликативтік әсері экономиканың басқа да салаларына қарағанда әлдеқайда күшті болып табылады.

Қазақстан Республикасының Үкiметi 2003 жылдан бастап туризмді дамыту бойынша әрекеттер жасай бастады. Ол кезде 2003-2005 туризмді дамыту бағдарламасы дайындалып, құрастырылған болатын. Ол 2007 жылы 2011 жылға дейінгі жаңа бағдарламаны құрастыруға әкелді[11]. Мұнде ерекше орын туристтік кластерге беріледі. Оны құрастыру, халықаралық нарықта бәсекеге ие отандық туристтік қызметтерді құру мен дамытуды білдіреді.

Осы кластерлерді өзектілігі мемлекеттік, экономика және ғылым арасындағы әріптестікті дамыту болып табылады. Туризм кластерлер оның мәні мән тізбегін және қосылған құн сақтау жүйесінің түрінде пайда оған мүше фирмалар, өзара қарым-қатынас арқылы анықталған, өйткені олардың мүшелерінің әрқайсысы тұтастай бір бөлігі ретінде өздерін көруге көмектеседі. Яғни, Динамикалық кластер көптеген әр түрлі мән шынжырлар бар, және жиынтығы жүйесі құнының жинақтаушы болып табылады, құндылықтар жүйесі.

Туризм, сондай-ақ жұмыспен қамтуда қуатты әсер етеді, ол валюталық түсімдердің белсенді көзі болып табылады және мемлекетің төлем балансына әсер етеді. Өз кезегінде, оның дамуына демографиялық, табиғи-географиялық, әлеуметтік-экономикалық, тарихи, және басқа да көптеген факторлар әсер етеді. Туризмнің гүлденуіне, халықтың өмір сүру сапасын жақсарту, ғылыми-техникалық прогресс, бос уақыт, демалыс, экономикалық және саяси тұрақтылық, және басқа да бірқатар факторлар әсер етеді.

Бүгінде туризмнің барлық дерлік қолданыстағы түрлері Қазақстанда ұсынылған. Ол тікелей қалған және төзімділігі күшті әсері бар релаксация, спорт пен мәдениет пен табиғаттың қол жеткізуі қызметін сипаттайды.

Қоғамға туризмнің әсері артуына байланысты оның тиімділігін зерделеу қажет. Туризмнің тиімділік мәселелерін басқарудың әртүрлі деңгейлеріне мақсаттардың анықталған иерархиясына және соларға тиісті тиімділік критерийлерімен көрсеткіштерді қою мен жүйелік жақындау арқылықарастыру дұрыс. Өйткені, туризмнің әсері туристер-келушілер немесе туристік агенттіктердің, коммерциялық қызмет көлемінің бірқатарымен анықталады.

Туризмнің экономикалық тиімділігі келесі үш бағыт бойынша экономикалық әсер алуға болжамдалады:

· туризмді мемлекет масштабында ұйымдастыру;

· өңірлердің халқын туристтік қызмет көрсету;

· туристтік фирманың өндірістік-қызмет көрсету үрдісі.

Туризмді дамытудың бастапқы кезеңінде көбінде оның есебінен әр түрлі құрылыстар тұрғызылады. Сол уақытта туристтер автожолдардың толуына әкеледі және маңызды деңгейде аймақ табиғатын пайдаланады. Қоғам туризмнен пайда көреді, себебі кадрлардың тұрақсыздығы тоқтатылады.

Туристтік бизнестің ерекшеліктері туризм саласындағы менджерлер бұл саланың басқа салаларға мүлдем ұқсамайтынымен, сондықтан басқару моделдері мен жұмыстарды басқа салалардан туризм саласына көшіріп алу мүмкін емес екендігімен санасу керек екенін көрсетеді. Егер өзін ақтаған басқару моделі қажетті әсер берсе, оны туристтік салаға қолдану оның деградациясына алып келуі мүмкін.

Жоғарыдағыны ескере келе, Қазақстандағы туризм индустриясының заманауи бәсекегеқабілеттілігін құрастыру концепциясы келесідей:

· жоғары рентабельді туризм индустриясын құру арқылы туризмді экономиканың тиімді секторына трансформациялау;

· мәдени және тарихи, климаттық және рекреациялық ресурстар және олардың сақталуын ұтымды пайдалану;

· халықтың барлық топтары үшін туристік ресурстарының қол жетімділігін қамтамасыз ету және туристік қызметтердің талаптарын барынша қанағаттандыру, олардың жұмысқа орналастыруға жәрдемдесу;

· туризм саласындағы мемлекеттік және жеке ұйымдар арасындағы өзара іс-қимылдың тиімділігін арттыру;

· республиканың туристік әлеуетін арттыру;

· туризмге негізделген шағын және орта кәсіпорындарды дамыту[12].

Бүгін туризм кластерін дамытудың негізгі бағыттарын құру үшін барлық мүмкіндіктер бар: ақпараттық кеңістік саласы, шетелдік және отандық нарықтарында қазақстандық туристік өнімді ілгерілету тиімді жүйесін дамыту; инвестициялық және салық салу мәселелері бойынша қажетті нормативтік құқықтық актілерді қабылдау. Бұл туризм және туризм менеджменті қалыптастыру дамытуға шетелдік және отандық инвестицияларды тарту мақсатында қажет.

Туристік әлеуетін зерттеу нәтижелері көрсеткендей, Қазақстан экологиялық туризмді дамыту үшін үлкен әлеуетке ие. Ол Еуразия орталығында бірегей табиғи жағдайлары мен ландшафттар, көптеген табиғи, тарихи ескерткіштер, түрлі тарихи кезеңдерде Қазақстан аумағын мекендеген халықтардың мәдени және этникалық мұраны негізделген.

Қазақстандағы туризмді жақсарту одан әрі стратегиялық дамыту қажеттілігі экономикалық және әлеуметтік факторларға байланысты болып табылады. Дүниежүзілік туристік ұйымының сарапшыларының пікірінше, соңғы он жылда экотуризм ең танымал болды және кез келген елдің тұрақты дамуы үшін негізгі құралдарының бірі болып табылады.

Менің Қазақстанда кіріс туристік ағымдардың талдауым еліміз шетелдік туристер үшін жеткілікті тартымды емес екенін көрсетеді. Қазақстандық туристік өнімнің жеткілікті бәсекеге қабілетті болып табылады және туристік қызметтердің етiлуiне, қызмет көрсету деңгейі мен бағасы туралы шетелдік әріптестерінен артта қалады.

Қазақстан Туристік халықаралық қонақ үй брендтер, әсіресе жастардың қатысуымен төмен деңгейін нарығы. Астана, Алматы, Атырау, Ақтау: Халықаралық қонақ компаниялар төрт қалаларында негізінен. ішкі туризмді нарығында бүгін әзірледі жағдай мынадай факторлармен сипатталады: Қазақстан бойынша туристік қызметтерді сұраныс бұзылуы саяхатшылар қажеттіліктерін әкеледі жайлылық барабар деңгейін қамтамасыз ету, халықтың шектеулі материалдық мүмкіндіктері, демалыс орталықтарының саны аз болып табылады. Қазақстанда туризм жергілікті халықтың, сондай-ақ бизнес және шетелдік резиденттерге кәсіби сапарлары сүйенеді.

Бүгін, Қазақстан мұндай туризм индустриясы, қарқынды дамып келе жатқан жаңа жұмыс орындарын құру, төлем балансының құрылымын жетілдіру және халықтың әл-ауқатын арттыруы бар Түркия, Қытай, БАӘ, Таиланд елдеріне «туристік донор» ретінде болып табылады. Сыртқа шығушылар туризмі қазақстандық туристердің сұраныс Қазақстанда туристік нысандар үшін бизнес сегменттерінің жоғалту болып табылады.

Туризмді дамытудың негізгі экономикалық көрсеткіштердің өзгеруіне талдау ішкі туризмді әлеуеті толық іске асырылмауда екенін көрсетеді. Осы саланы дамыту қазіргі заманғы бәсекеге қабілетті туристік кешен құруға байланысты. Туризм инфрақұрылымын дамымауы, қаржы шектеулері жатақханалар желісін құру басымдылығын, студенттер, қонақ үйлер, кемпингтер және жастар үшін мотельдер, сондай-ақ қазіргі заманғы киіз өндірісін талап етеді. ұлттық түстерді беріп Сонымен қатар шетелдік туристер жергілікті қолөнер және жаңа жұмыс орындарын құру дамытуға ықпал жергілікті кедендік, дәстүрі, мәдениеті мен өмір жолында танысуға мүмкіндік береді.

Халықаралық туризм әсерін уақтылы және жан-жақты бағалау барынша пайдасын және туризм жойқын әсерін болдырмау мүмкіндік беретін экономикалық және туризм саясатын дайындау үшін өте маңызды фактор болып табылады.

Қазақстан Республикасындағы туристік қызметті дамыту елге кіргенде жұмсақ визалық режимді енгізу қажет, жаңа жолдары мен әдістер әзірлегеннен қарағанда шет елдердің табысты, қолайлы, үнемді тәжірибесін қолданған жөн. Сондай-ақ, Қазақстанның туристік индустриясының әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіріп отырған теріс факторларды жеңуге тиімді құралы болатын кластерерді дамыту, еліміздің ұлттық және этникалық ерекшеліктеріне негізделген инновациялық әдістерді қайта қарастырып, шетел тәжірибесі негізінде ыңғайластыру қажет.

Осылайша, кешенді шараларды іске асыру арқылы туризм индустриясын айтарлықтай дамып, ішкі туризмді тартымдылығын күрт өсуіне ықпал ететін болады, ол шетелдік туристер ағынын ұлғайтуға мүмкіндік береді. Бүгінде республикамызды орталықазиялық аймақтың туризм орталығы болатындай стратегиялық мүмкіндіктер бар.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Кабушкин Н.И. Менеджмент туризма. - М.: Новое знание, 2004. - 409 б.

2. Квартальнов В.А. Туризм. - М.: Финансы и статистика, 2002. - 320 б.

3. Сапрунова В.Б. Туризм: эволюция, структура, маркетинг- М.: Ось-89, 1998.- 160 б.

4. Сенин B.C. Введение в туризм. - М.: Финансы и статистика, 2008. - 200 б.

5. Ердавлетов С.Р. География туризма: история, теория, методы, практика. - Алматы, 2000. - 336 б.

6. Смыкова М.Р. Туризм: экономика, менеджмент и маркетинг. - Алматы: Нур-Пресс, 2007. - 220 б.

7. Хасенов А.Х. Основы техники и тактики активных видов туризма. - Астана, 2007. - 285 б.

8. Послание Президента РК Н.А. Назарбаева народу Казахстана. - 27 января 2012 ж. «Социально-экономическая модернизация - главный вектор развития Казахстана»/akorda.kz/ru/page/ poslanie-prezidenta-respubliki-kazakhstan-n-a-nazarbaeva-narodu-kazakhstana, adilet.zan.kz/rus/docs/ P1300000192

9. О проекте Указа Президента Республики Казахстан "Об утверждении Концепции развития туристской отрасли Республики Казахстан до 2020 года" president.kz/press/appearance/526/

10. Закон Республики Казахстан "О туризме" от 27 июня 2008 г. №49-IV.

11. О Государственной программе развития туризма в Республике Казахстан на 2007-2011 годы: Указ Президента Республики Казахстан // Казахстанская правда. - 2007. - №5.

12. Концепция развития туризма в Республике Казахстан. Одобрена постановлением Правительства РК от 6 марта 2001 г. №333 //Правовой справочник «Законодательство». -Алматы: Юрист, 2004.