Экономические
науки/7.Учет и аудит.
Қазтұтынуодағы Қарағанды экономикалық
университеті, Қазақстан
ЭКОНОМИКАСЫ
ДАМЫҒАН ЕЛДЕРДЕ СТРАТЕГИЯЛЫҚ БАСҚАРУ ЕСЕБІН ҚОЛДАНУ
ТӘЖІРИБЕСІ ЖӘНЕ ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІН ЖҮРГІЗУДІҢ
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘДІСТЕРІ
Кәсіпорынды стратегиялық басқарудағы
стратегиялық есептің дамуы мен оны ұйымдастыру
мәселелері, әрқашан өзекті мәселелердің
бірі болып табылады.
Кәсіпорынды басқаруда экономикасы дамыған
мемлекеттердің тәжірибесі және теория түріндегі
жетістігі ол – шығындарды стратегиялық тұрғыдан
басқару болып табылады.Осыған байланысты стратегиялық
басқару жүйесіндегі стратегиялық есептің рөлі
орасан зор. Шығындарды стратегиялық басқарудағы
мәселелерді шетел ғалымдары Дж.Шанк, В.Говиндараджан
шығындарды басқарудың әртүрлі
деңгейінің стратегиялық шығынын ерекшелеп өтті.
Олар шығындарды басқарудың іргелі
ұғымдарының ескіргендігін және шығындарды
стратегиялық басқарудың жаңа тұжырымға
көшу қажеттігін атап өтті(SCM).
"Шығындарды стратегиялық басқару" алдағы
уақыттағы негізгі тапсырма болып табылады. алдағы бұл
көшудің табысы болашақта басқару есебінің
мәнін арттыруға ықпал ететін болады.
Қазіргі дағдарыс жағдайында шығындарды
стратегиялық басқаруға аса назар аудару керек. Сонымен
қатар, дәстүрлі басқару есебін жетілдіру бірде -
бір күмән келтірмейді[1].
Біздің елімізде халықаралық тәжірибедегі
кәсіпорын теориясы кәсіпорындарды (фирмаларды) стратегиялық
басқару, халықаралық талаптар, экономикалық
мүдделерді сақтауға бағытталуы кең түрде
қолданылады.
Қазіргі жағдайда шығындарды басқарудың
келесідей әдістері белгілі:
·
нормативтік
·
тапсырыстық
·
партиялық
·
Үрдіспе – үрдіс
(үздіксіз,сериялық)
Шығындарды басқарудың осы әдістерін қолдану
өзіндік құнын тудырады.
Өнімнің өзіндік
құнының бірнеше түрлері белгілі:
·
калькуляциялау баптары бойынша -
технологиялық, өндірістік және толық;
·
пайдаланылған ақпарат
ерекшелігі бойынша - жоспарлы және есептік;
·
ішкі өндірістік басқаруды
пайдалану бойынша - цехты, участокты, бригадалы;
·
жалпылау деңгейі бойынша -
кәсіпорындар
Шетелдік тәжірибеде өзіндік
құнның келесі түрлері ажыратылады:
·
жауапкершілік орталығы бойынша
өзіндік құн (жоспарлауға және жауапты
атқарушылардың қызметін бақылау нәтижесі
үшін);
·
өндірістің толық
өзіндік құны (бағаны орнатуға және
басқа да жедел шешімдер үшін);
·
өндірісің тура өзіндік
құны (бағаны орнатуға және ерекше
жағдайларда басқа да жедел шешімдер үшін).
Қазіргі уақытта қызмет
көрсетудің өзіндік құнын есептеу екі жолы
қолданылады - толық және жартылай нұсқасы.
Стратегиялық жоспарлаудың
отандық тәжірибедесінде, есеп мен талдаудың шығыны
кәсіпорын деңгейінде "толық өзіндік
құн" көрсеткіші қолданылады.
Қызмет
көрсетудің толық өзіндік құнын есептеу
келесі қағидаға негізделген: осы кезеңде
тұтынушының тапсырысын орындауға кеткен барлық
шығындар оның өзіндік құнына жатқызылуы
керек. Ол үшін стратегиялық басқару қызметінің
қызмет көрсетудің барлық құнын
бақылау әдісі жайлы ақпаратты алу; қоймадағы
қызмет көрсетудің өзіндік құн бақылау
әдістері, соңғы өзіндік құн
құрылымы, бөлшек сауда бағасы нарықта
деркезінде бейімделіп және бәсекеге қабілетті болуға; кәсіпорынның стратегиялық қызметінде қызмет көрсету
деңгейінің ағымдағы және ұзақ
мерзімді жоспарлаудағы өзіндік
құны.
Нормативтік құжаттардың талаптарына сәйкес
толық өзіндік құнның есебін кең тарату
және кәсіпорынның қаржылық нәтижесін
және салық төлемдерін анықтау үшін қажет.
Бірақта оның келесідей кемшіліктері бар:
·
кәсіпорынның қызмет
нәтижесіне кірісу мүмкін еместігі. Қорытындысы келесі айдын
екінші жартысында белгілі болады.
·
талдау жүргізудің мүмкін
еместігі, шығындарды бақылау мен жоспарлау
шығындардың көлеміне байланысты дұрыс
жүргізілмеуі (тұрақты шығындар есепте өзгермелі
шығындар ретінде қарастырылады).
·
негізгі қызметке байланыссыз
қызмет көрсету шығындары өзіндік
құнға жатқызылады. Тұрақты шығындарды
бөлу әдісі рентабельділіктің бұрмалануына
әкеледі.
·
қорлардың өзіндік
құнына кіретін тұрақты шығындар болашақ
кезең шығындарына жатқызылады.
Аталған кемшіліктер,
шығындарды толығымен басқару үшін толық
нақты ақпарат бере алмайды. Сондықтан да, толық
өзіндік құн әдісінің орнына жартылай
өзіндік құн әдісі қолданылады.
Жартылай шығындарды басқару
әдісі ішкі стратегиялық басқару есебі жүйесінде
шығындарды тұрақты және ауыспалы деп бөліп, кейін
оларды қызмет көрсету бөлімдері арасында бөлу
қарастырылады.
Ауыспалы шығындар өндіріс
көлемінің пропорционалды өзгеруі, оларға әдетте,
персоналдың еңбекақысы, материал шығындары, транспорт
шығындары өндіріске қажетті өнімдерді дайындау
және басқалары жатқызылады.
Жартылай өзіндік құн
әдісі тұтынушыларға қызмет көрсетуде
маңызды артықшылығы – норманы, жоспарды, шығындар
баптарын есепке алу мен бақылауды жеңілдету мүмкіндігін
береді.
Артықшылықтары болып табылады:
·
өзіндік құнды
калькуляциялаудың қарапайымдылығы мен объективтілі, бұл
жағдайда тұрақты шығындарды бөлу
қажеттілігі қолданыстан шығады;
·
салыстырмалы өзіндік
құнының мүмкіндігі, әр түрлі кезең
ішіндегі ауыспалы шығындардан түсім. Осымен байланысты,
кәсіпорынның құрылымы өзгереді және
тапсырыстың орындалуының өзіндік құнына
тұрақты шығындардың өзгеруі әсер етпейді;
·
кәсіпорындардың
рентабельділігін анықтау мүмкіндігі, оптимальды
мөлшерлемесінің аударымдық үлесі сол ортақ табысқа
еңгізіледі;
·
шығынсыздық нүктесін
анықтау мүмкіндігі, қызмет көрсету мөлшері,
бұл жағдайда кәсіпорында не пайда, не зиянда болмайды.
Жартылай өзіндік
құнның кемшіліктері болып табылады:
·
тұрақты және ауыспалы
шығындарды бөлудің күрделілігі;
·
ауыспалы шығындардың
объективті мәселесі қызмет көрсетудегі өзіндік
құнға қосады;
·
осындай жағдайда өзіндік
құнға келесідей сұрақтар жауап бере алмайды:
тұтынушыға қызмет көрсету қанша тұрады,
оның толық өзіндік құны қаншалықты
екендігі? Сондықтан да бұл үшін қосымша
тұрақты шығындарды бөлу қажет;
·
бағалар түскен кезде
нарықта тұрақты шығындарға қауіп
төнеді, кәсіпорынға залал әкеледі.
Тұрақты және ауыспалы
шығындарды бөлу қызметтың критикалық
нүктесіне тығыз байланысты. Өндірістік өзіндік
құнды калькуляциялаудың толық әдісі ішкі есеп
беру мен барлық шығындарды бөлу үшін қолданылады.
Абзоршн костинг жүйесі шығындарды тура және жанама деп
бөледі.
Қоймадағы дайын өнім
және оның өзіндік құны - директ костинг пен
абзоршн костинг жүйесінің басты айырмашылығы
тұрақты шығындарды калькуляциялау кезеңі арасында
бөлу.
Тұрақты өндірістік
шығындар мәселесі оның өкізу шығындарына
жатқылуында. Бір сөзбен айтқанда, шығындарды
стратегиялық шығындарды басқаруды шет елдерде стратегиялық
есепке жатқызады.
Стратегиялық басқару
есебінің пайда болуын өткен ғасырдың 80-жылдарына
жатқызуға болады, 1981 жылы Симмондс стратегиялық есеп
туралы өз жұмыстарын басылымға шығарды.
Ол стратегиялық басқару есебінде бизнес стратегиясын дамыту,
осы бизнесте мониторингке талдау жүргізу және бәсекеге
қабілеттілігін қамтамасыз етуді ашып көрсетті, сонымен
қатар, оның пікірінше, бұл бизнесте стратегиялық
шығындарды басқару (SCM) маңызды деп санайды.
Стратегиялық есепке алу теориясы кәсіпорынның
міндеттемелері мен баламалы мүмкіндіктеріне назар аудару. Боб Райан
стратегиялық есеп негіздеріне келесідей анықтама береді:
"осылайша, стратегиялық есеп, қаржылық талдау
проблемаларына қатысты, ол келесідей фактоларға байланысты:
міндеттемелер, бақылау, қолма-қол ақша " жатады.
Стратегиялық басқарудың сыртқы қатерлеріне
мыналар жатады: мердігерлермен жұмыс істеуге кедергі жасау, электрмен
жабдықтаудан болатын төтенше жағдайлар және т.
б., осы кезде басқару шешімдерін шұғыл түрде қабылдау
қажет.
Болашаққа болжам жасау үшін, сондай-ақ
стратегиялық жоспар, болжау және бағалау, баламалы
мүмкіндіктерді жүзеге асырады.
Оның нәтижесі бойынша осы болжамды талдау,
шығындарды төмендету туралы стратегиялық шешім
қабылданады.
Шығындарды стратегиялық басқару - бұл бас
маманның миссиясы, ол үш кезеңнен тұрады:
1.
Стратегиялық жүйеде негізгі
стратегиялық міндеттерді анықтау. Бұл фирмалардың,
кәсіпорындардың ұзақ перспективаға
тұрақты дамуы. Стратегиялық міндеттерді дәйекті орындауы;
2.
Сандық болжаудың
әдістері шығындарды стратегиялық басқаруда
қаражатты тиімді пайдалануға бағытталады. Тиімді
басқару негізінде меншікті арттыруда әзірленеді. Стратегиялық
жоспарлау нарықтық стратегиядан бөлек, болашақта
неғұрлым икемді басқару жүйесін негізге ала отырып,
анықтау. Дағдарыс жағдайында стратегиялық жоспарды
жылдар бойынша және болашаққа болжам жасау үшін
әзірленеді.
3.
Таңдалған стратегияға
сәйкес бюджеттеуді құру керек: шығындар мен
объектілерді бөлу бюджеті, құралдарға салынатын бюджет,
қаражат бюджеті, уақыт шығындарының бюджеті,
қажетті қорлармен жабдықтау бюджеті, өткізу бюджеті
және т.б..
Дағдарыс жағдайында стратегиялық жоспарлар,
стратегиялық басқарудағы стратегиялық
объектілерді бөлуде маңызды рөл атқарады.
Бас маман шығындарды стратегиялық басқаруда ішкі
мүмкіндіктерге – техника мен жабдықтарды пайдалану,
материалдар, жұмыс күші бар екені ескеріледі. Сонымен қатар,
қауіп-қатерлер бойынша әр түрлі себептер туындауы
мүмкін. Бұл апаттық жағдайдың немесе
қорлардың болмауы, шығындардың жоғалуына
әкеледі. Өз кезегінде олар, шығындарды арттырады,
сондықтан кімнің кінәсінен екенін есепке алу сағатпен
көрсетіледі.
Сонымен, шығындарды қалыптастыру мен есептеу әдістерін
қарастыру нәтижесінде келесідей нәтижелер алынды (кесте 2).
Халықаралық және отандық тәжірибеде
қолданылатын шығындарды қалыптастыру және есептеудің
әдістерін салыстырмалы талдауы келесі кестеде көрсетілген[1].
Кесте 2
Халықаралық және отандық тәжірибеде
қолданылатын шығындарды қалыптастыру және
есептеудің әдістерін салыстырмалы талдауы
|
Халықаралық тәжірибедегі әдістер |
Отандық тәжірибеде ұқсас әдістің
болуы және оның атауы |
Шығындарды басқаруда пайдалану бойынша кейбір ұсыныстар |
|
Job order-cost system |
Тапсырыстық әдіс |
Жауапкершілік орталықтарын бөлумен бірге жеке
өндірістерде пайдалану керек |
|
Process-cost system |
Процестік әдіс |
Стандарт-костпен бірге массалық өндірістерде пайдалану керек |
|
Actual-cost system |
Іс жүзінде есептеу |
Мақсатты емес пайдалану керек |
|
Standart-cost system |
Нормативтік әдіс |
Стандарт-кост жүйесін мақсатты енгізу керек |
|
Absorption-cost system |
Шығындарды толық бөлу әдісі |
Экономикалық жағынан тұрақты кезеңдерде
пайдалану керек |
|
Variable-cost system |
Шығындарды жартылай бөлу әдісі |
Қазіргі жағдайларға көбірек келетін отандық
экономикаға енгізу керек |
Бұл бөлімде шығындар есебі мен шығын есебі
объектілері бойынша калькуляциялау тәсілдері қарастырылады.
Шығындардың процестік калькуляциясын процесс деп аталатын
өндірістік кезеңнің жеке бөлігін әрбір өндірістік
бөлімше орындауын көздейтін технологиясы бар кәсіпорындар
қолданылады.
Абзорпшен-костинг – бұл өнімнің өзіндік
құнын барлық шығындарды өткізілген өнім мен
тауарлар қалдықтары арасында бөлу арқылы калькуляциялау
әдісі, яғни бұл әдісті қолдану кезінде
тұрақты шығындар қорсыйымды болып табылады.
Сондықтан бұл әдісті шығындарды толық бөлу
бойынша өзіндік құнды калькуляциялау деп атайды.
Шығынды толығымен бөліп өзіндік құн
калькуляциясы әдісі бойынша есеп берулер:
1) дайын кәсіпорын қоры мен аяқталмаған
өндіріс толық шығын бойынша бағаланады;
2) сатудағы өзіндік құн шамасы жеткіліксіз
және артығымен игерілген есептеле отырып түзетіледі;
3) сатудағы өзіндік құн шамасы қор
деңгейінде өзгерісі бар өндірістік өзіндік
құнға сәйкестірілу жолымен есептелінеді.
Абзорпшен-костингте тұрақты шығыстарға керекті
көңіл бөлінбейді.
Егер бағалар тек ауыспалы шығын жөніндегі деректерде
тағайындалса, онда сату үшін жеткіліксіз болуы мүмкін.
Кәсіпорын тоқтап қалған кезде, не сату
болмағанда тұрақты шығындар қала береді, ал
кәсіпорын пайдасы тұрақты шығындар көлеміне
тең болады.
Абзорпшн-костингте үстеме шығындар тұрақтыларын
қорды бағалауға кіргізеді және кезең соңына
жатқызады да тек сату кезеңідегі шығын ретінде есептейді,
демек шығындар қор жинақтау кезеңінде көрсетілетін
болады.
Директ-костингтің идеясы жаңалық емес. Директ-костинг
жүйесінің негізіне салынған басты принцип - өзгермелі
және тұрақты шығындарды жеке есептеу мен
тұрақты шығындарды есепті кезеңнің зияны деп
тану. Тұрақты және өзгермелі шығындар арасындағы
айырмашылықтарды айқындағанда қарастырылатын
уақыт кезеңін ескеру қажет. Ұзақ уақыт
мерзімі үшін шығындар өзгермелі болады. Қысқа
уақыт үшін шығындар тұрақты немесе өндіріс
өзгерістеріне қарай өзгермелі болады.
Батыс экономистері бір зерттеулерде директ-костингті ұсақ
кәсіпорындарда, ал екінші бір зерттеулерде ірі кәсіпорындарда
қолдану тиімді деп пайымдады[2].
Өзгермелі шығындар – тұтастай алғанда өндіріс
көлемі өзгеруіне тура сайма-сай өзгереді, бірақ
өнім бірлігіне шаққанда тұрақты болып табылады.
Тұрақты шығындар өндіріс көлеміне
қатысты өзгермейді, бірақ өнім бірлігіне есептегенде
өзгереді.
Өзгермелі шығындардың түрлері: тікелей
материалдық, тікелей еңбек, технологиялық
мақсаттарға жұмсалатын.
Тұрақты шығындарға: жалпышаруашылық
мақсаттағы негізгі құрал-жабдықтардың
амортизациясы, басқару қызметкерлерінің
еңбекақысы, жал төлемі, басқару шығыстары
басқа баптарының көпшілігі.
Аралас, яғни жартылай өзгермелі, жартылай тұрақты
шығындарға: материалдық-техникалық қызмет ету,
телефон шығындары, жылытуға шығын шығару.
Басқарудың директ-костинг технологиясының мәні
өндіріс шығындарын калькуляциялау мен өндіріс көлемін
шығын және кірістермен байланыстыру арқылы пайданы есептеу
тәсілдемесіне негізделеді.
Ауыспалы шығын бойынша өзіндік құн калькуляциясы -
дайын өнім қоры мен аяқталмаған өндірісті
бағалау, мақсатымен уақыт кезеңінде
өндірудің өзіндік құнын есептеу үшін
қолданылатын, басқару есебінің әдісі.
Барлық шығындар тұрақты және ауыспалы болып
бөлінеді:
- тұрақты шығындар кезеңге жатқызылады;
- шығын бірлігіне тек ауыспалы шығындар есептеледі.
Тұрақты шығындар орталығына есептеп
шығарылады, бірақ өнім бірлігіне жатқызылмайды.
Өнім бірлігіне кеткен ауыспалы шығындарды анықтау
тәртібі:
1.
шығындар туралы ақпарат
жинау;
2.
ауыспалы шығынды сәйкесті шығын
бірлігіне жатқызу.
Ауыспалы шығын бойынша өзіндік құн калькуляциясы
әдісімен есеп беру:
1) дайын кәсіпорын және аяқталмаған өндіріс
қоры ауыспалы шығын бойынша бағаланады;
2) сатудағы өзіндік құн шамасы
өндірістің өзіндік құнын кезеңнің
басы мен аяғындағы қор деңгейінің
өзгерісіне түзету жолымен есептеледі.
Сонымен, директ-костинг өзгермелі шығын категориясына
негізделінетін басқару есебі жүйесі. Бұл жүйенің
артықшылықтары жоқ емес, бірақ толық есеп пен
шығындарды бөлу жүйесімен салыстырғанда, біраз
артықшылықтары да бар. Олардың бірін таңдау, ең
алдымен сол немесе басқа жүйені қолданудың іс
жүзіндегі пайдасына байланысты болады [3].
Нақты шығындарды есептеу – қолданылып жүрген
нормалар шамасы туралы мәліметтерді есепте көрсетпей, нақты
болған шығындар туралы мағлұматтарды дәйекті
жинақтау тәсілі.
Нақты өзіндік құн есебінің жүйесі
өз еліміздегі кәсіпорындарда дәстүрлі және
кең тараған болып табылады және белгілі принциптерге сай
жүргізіледі:
- өндіріске шыққан алғашқы бастапқы
шығындарды бухгалтерлік есептің шоттары жүйесінде толық
көрсету;
- шығындарды өндіріс процесінде пайда болған
сәтінде есептік тіркеу;
- шығындарды өндіріс түрлері, шығыс сипатына, пайда
болған жерлері, есеп объектілері бойынша жинақтау;
- нақты шығындарды есеп пен калькуляциялау объектілеріне
қатысты ету;
- нақты көрсеткіштерді жоспарлымен салыстыру.
Есепті кезеңнің нақты шығындарының шамасы
қолданылған ресурстардың нақты санын нақты
бағаларына көбейту жолымен есептеледі. Ең ақырында
нақты өзіндік құн анықталады.
«Тарихи» шығындардың есебі ресурстарды пайдалануды
шұғыл бақылаудың өндірісті
кәсіпорындастыруда артық жұмсау мен кемшіліктердің
себебін ашу мен жоюды, технологиялық процестердің бұзылуын,
ішкі резервтерді іздестіру мумкіндігін болдырмайды. Бұл кемшіліктер
басқару шешімдерін қабылдау үшін нақты өзіндік
құнының есебін қолдануды шектейді.
Шығын есебі аталып көрсетілгендей белгіленген нормативтер
бойынша жүргізіледі, нақты шығынның нормативтен
ауытқуы аналитикалық есепте жеке тіркеледі.
Стандарт-кост жүйесі, өткен ғасырдың 20-сыншы
жылдардың басында АҚШ-та пайда болды. Өнім бірлігінің
өзіндік құнын есептеу, баға белгілеу, шығындарды
оперативті басқару және бақылау үшін материалдың
және еңбектің нормативтік шығындарын әзірлеп,
пайдалануды қолға алған болатын. Стандарт-кост тарихи
жүйесі отандық нормативтік есеп жүйесінің үлгісі
болып табылады.
Стандарт-кост жүйесінің мағынасы есепке ие болғаны
емес, болуы тиіс нәрсе кіреді, нақты шығындық емес,
міндеттісі ескеріледі, әсіресе пайда болған ауытқушылық
көрініс табады.
Бұл жүйенің алдына қойған мақсаты –
кәсіпорындағы пайданың ауытқуы мен шығын есебі.
Оның негізінде материалдардың, энергияның, қосымша
уақыттың, еңбектің және басқа қандай
да бір өнімді немесе жартылай әзірленген өнімді дайындаумен
байланысты шығындардың мөлшерін нақты анықтау
жатады. Және де бұл нормалар қайтадан орындалмайды. Оларды
тіпті 80%-ке орындау жұмыстың сәтті болғанын білдіреді.
Норманың асып түсуі оның қате белгіленгенін
көрсетеді.
Стандарт-кост жүйесімен нормативтік шығын есебінің
әдісін салыстыру мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік
береді:
- екі әдіс те шығынды норма негізінде ескереді;
- толық шығын есебін жорамалдайды;
- шығынның стандарт-кост әдісі бойынша есепте аса
жоғары белгіленген норма кінәлі тұлғаға
қатысты-шаруашылық қызметінің нәтижесіне
жатқызылады және нормативтік әдістегі сияқты
өндіріс шығынына қосылмайды.
Стандарт-кост шарты ағымдағы есеп нормасының
өзгеруін қарастырмайды. Нормативтік әдісте бұл
қарастырылуы мүмкін.
Өндірістік шығын есебінің екі тәсілдемесі айрықшаланады,
атап айтқанда: өткен шығын есебі және
стандартталған шығын есебі және одан ауытқу.
Норма-стандартын әзірлеу, өндірістің басталуына дейін
стандарттық калькуляцияны жасау және жиынтық ретінде
жүйеленген стандарттарын ауытқуларды бөлумен бірге нақты
шығын есебі стандарт-кост жүйесі деген атауға ие болады.
Стандарт – материалдық және еңбек шығынының
өнім бірлігін өндіруге қажетті сан немесе өнім,
жұмыс, қызмет бірлігін өндіруге кететін бұрын
есептелген материалдық және еңбек шығыны.
Кост – бұл өнім бірлігін дайындауға кететін өндіріс
шығынының ақшалай көрінісі.
Стандарт-кост – бұл өндірістің тікелей шығынын
реттеуге бағытталған бақылау құралы .
Норманың және нормативтің стандартын кәсіпорын
дербес әзірлейді. Барлық стандарттарды үш деңгейде
бөлуге болады:
1.
баға деңгейін есепке алумен
байланысты:
- мінсіз – материалдарға, қызмет тарифіне, еңбекақы
мөлшерлемелеріне әлдеқайда қолайлы бағаны
ұйғарады;
- қалыпты – экономикалық кезең ішінде орташа баға
бойынша есептеледі;
- ағымдағы – есептік кезеңде болжанған және
осы кезеңде қолданылатын бағаның негізіндегі есеп
қарастырылды;
- базистік – жылдың басында белгіленіп, жыл бойы өзгеріссіз
қалады. Олар, әдетте, баға индексін есептеу үшін
қолданылады.
2) қуаттылықты пайдалану деңгейіне байланысты:
- теориялық – кәсіпорын оны жақсы немесе ойдағыдай
орындауымен қол жеткізеді, кәсіпорынның мақсаты болып
табылады, демалыс уақытының нормаланған шамасына,
қуаттылықты толық пайдалануға негізделген әрі
ақауға, іркіліске (простои), бүлінуге кететін уақыт
шығынын қарастырмайды;
- өткен шақтың орташа орындалуы – статистикалық
мәліметтер бойынша есептеледі және әр ақауға,
іркіліске бүлінуге кеткен уақыт шығындарын, яғни
өткен кезеңдегі барлық кемшіліктерді қамтиды;
- қалыпты орындау – алдағы кезеңдердегі норма кернеулігінің
болжалды орташа деңгейін қарастырады.
3) өнім шығарылымының мөлшеріне байланысты:
Өнім шығарылымының көлемі стандарттарды
әзірлеу тәсілдемесіне бірінші деңгейдегі әсері болады:
- теориялық – кәсіпорынның қуаттылығы
теориялық тұрғыдан алдын ала анықталады. Оған бір
жолғы тәртіппен қол жеткізуге болады немесе қол жетпеуі
де мүмкін;
-тәжірибелік – шығарылымның нақты қол
жетететін деңгейіне негізделген, болмай қоймайтын шығындарды
жібереді және теориялық стандарттың деңгейіне
жуық жақсы орындаумен кәсіпорын қол жеткізеді;
- қалыпты – кезең ішіндегі өндіріс көлемінің
жоғары және төменгі шамаларының орташасынан
өнімді шығарудың қол жететін деңгейінде
есептеледі;
- болжалды - өнім шығарылымының болжалды
мөлшеріндегі нақты өндіріс жағдайының негізінде
есептеледі.
Қабылданған стандарттың кез келген тәсілдемесі
өндіріс процесінің басталуына дейін бухгалтерияда стандартты
өзіндік құндардың картасына қорытындыланады.
Қайта кәсіпорынды, тапсырысты қабылдап алған
өндірістік бөлімшелер бойынша кәсіпорын және тапсырыс
бойынша жасалады.
Стандарт-кост жүйесін кәсіпорындастыру бойынша жұмысты
үйлестірудегі кәсіпорынның көлеміне қарай
стандарттар мен әдістемелерді есептен шығаруды бақылаушы
немесе стандарт-кост жүйесімен байланысты барлық
бөлімшелердің өкілдері кіретін комитет анықтайды.
Бұл жүйе шығын есебі жүйесінің
тәжірибесінде қолданылатын басқалардан айырмашылығы,
оның өзіндік сипаты болады:
- қаражатты шығындау (жұмсау) процесіндегі стандартардан
ауытқудың негізгі анықталуына оның
құжатталуы емес, синтетикалық шоттағы бухгалтерлік
жазба жатады. Ауытқушылықты құжаттап, тіркегенше,
оның алдын алу міндеті қойылады;
- барлық ауытқушылықтар емес, тек олардың
пайдаланылған стандарттарда көрініс тапқандары ғана
тіркеледі;
- калькуляция баптары бойынша және ауытқушылық факторлары
бойынша ауытқу есебі үшін арнайы синтетикалық шот
бөлінеді.
Бұл ерекшеліктер мыналардың басқару процесінде
әрдайым бағаланатынын білдіреді: ауытқушылықтар
қаншалықты елеулі, тұра ма әлде тұрмай ма;
қандай мәселені шешу барысында бұл деректер қолданылуы
мүмкін; өндіріс шығынын талдаудағы
анықталған ауытқушылықтың маңызы.
Шығын есебі өткен шығын есебі, стандартталған
шығын есебі және одан ауытқу деп бөлінеді. Стандарттар
өндіріс процесінің басталуына дейін стандартты өзіндік
құндардың картасына жиналды. Карта жауапты
орталықтардың, өндіріс бөлімшелерінің және
т.б. тұрғыда кәсіпорын, қайта жасау, тапсырыс бойынша
жасалады.
Нормалар белгіленген кезең ішінде өзгермейді, ол
айрықшалық тек объективті себептерден –
жабдықтаушылардың бағаны өсіруінен,
еңбекақы деңгейінің ауытқуынан, өндіріс
жағдайының немесе оның технологиялық процесінің
өзгеруінен – туындайтын ауытқуларға ғана болады.
Стандарт-кост - бұл өндіріс процесінің барысын және
нормативінен нақты көрсеткіштердің ауытқу мәнін ұдайы
бақылауға, бұл ауытқулықтардың пайда болу
себептерін талдауға, оны бір уақыттарда өзгерту
тенденциясына, ауытқушылықты азайтуға
басқарушылық ықпалды пайдалануға немесе нормаларды
түзетуге негізделген өндірістік шығын деңгейін
ұтымды басқару.
Есептік саясат аса салмақты объективті себептерге ғана
байланысты өзгертілуі керек. Мәселен, егер нормативтік есеп
жүйесінің кәсіпорында ұйымдастырылуын функциялаушы
қолданыстағы нормалар мен нормативтерді уақтылы
түзетуге мүмкіндік бермесе және нормативтік өзіндік
құн бойынша дайын өнімдердің есебі тиімсіз болса, тіпті
шындыққа жанасымды болмайды, онда ол нақты өзіндік
құндар бойынша есеппен ауыстырылады[4].
Айтылып кеткендей, стандарт-кост жүйесіне нормативтік есептің
отандық жүйесі жақын тұрады. Олардың арасындағы
айырмашылық мынада: нормативтік шығындар өткен-кеткен
тәжірибелердің қорытындысы бойынша анықталады, ал
стандартты шығындар болашақты болжауға негізделген.
Стандарт-кост жүйесін қолдануда нақты шығын
есебінің жай жүйесі сияқты шығынның толық
есебін және толық өзіндік құндарды
калькуляциялауда қамтамасыз етеді. Бір айдың ішінде нақты
шығарылған және қоймаға тапсырылған дайын
өнімдер нормативтік өзіндік құндар бойынша
бағаланады. Айдың аяғында шығарылған дайын
өнімдердің тапсырып берілген жұмыстардың және
көрсетілген қызметтердің анықталған нақты
өндірістік өзіндік құнды жоспарлы және
нақты өзіндік құндармен салыстырылады. Мұндай
салыстырудың нәтижесіне үнемдеу, яғни нақтыдан
нормативті өзіндік құндарды асыру немесе артық
жұмсау немесе нормативтен нақты өзіндік құндарды
асыру жатуы мүмкін. Анықталған ауытқу сомасы дайын
өнімдердің нормативтік құнын арттырады немесе кемітеді.
Яғни, нормативтік құн нақты өзіндік
құндарға дейін жеткізіледі.
Стандарт-кост жүйесінің артықшылықтары келесідей:
- кәсіпорын пайдасын кемітетін шығынды анықтау
мүмкіндігі;
- келешекте болуы мүмкін шығындарды болжау мүмкіндігі;
- калькуляциялаумен байланыстырылған есептік жұмыстың
ең аз шамасы;
- кәсіпорынды өндіруге және өткізуге
жұмсалатын болжалды шығындар туралы ақпаратпен қамтамасыз
ету;
- өнім бірлігінің алдын ала есептелген өзіндік
құндары негізінде бағаны қалыптастыру;
- нормативтен ауытқу мен оның пайда болу себебін бөлу
арқылы кірістер мен шығыстар туралы есеп беруді жасау;
- өткізу бөлімі арқылы сату көлемін жоспарлауы
және оңтайлы бағаны белгілеуі мүмкін
өндірістің өзіндік құны туралы нақты
деректерді ұсыну[4].
Барлық осы міндеттерді шешуде стандарт-кост жүйесі өткен
шығын жүйесіне қарағанда сәттірек болады.
Өзіндік құн шығынның ең бір нақты
деңгейін өлшеуіш, кәсіпорынның қызметін
бағалаудың тиімді құралы және
тұтынушыға қызмет көрсету бөлімшелерінің
құрылымы болып табылады.
Нәтижесінде, бұл көрсеткіш
салық салынатын табысты қалыптастырады, осылайша
кәсіпорынның төлеу құнын айқындайды. Жедел
және ағымдағы қызмет көрсету жүйесіне,
стратегиялық шешім қабылдауға, тұтынушыларға
қызмет көрсету бойынша баға деңгейін анықтауда
материалдық шығындардың деңгейі экономикалық
негізгі көрсеткіштердің бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
Винокуров В. А. Организация
стратегического управления на предприятии. – М.: Центр экономики и маркетинга,
2006. – 160 с.
2.
Виссема X. Менеджмент в
подразделениях фирмы (предпринимательство и координация в децентрализованной
компании):Пер. с англ. – М: ИНФРА-М, 2006. – 288 с.
3.
Виханский О.С.
Стратегическое управление: Учебник. – М.: Издательство МГУ, 2003. – 252
с.
4.
Толпаков, Ж. С.
Бухгалтерский учет: учеб. для студ. вузов, обучающихся по спец. «Бухгалтерский
учет и аудит». – Караганда: Карагандинская Полиграфия, 2014. – 980 с.