Сұлтанғалиева Жанат Сәлімгерейқызы,

филология ғылымдарының кандидаты, доцент

Тәшімбаева Сақыпжамал Жаянқызы

аға оқытушы

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, Қазақстан

 

КЕРДЕРІ ӘБУБӘКІР ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ЗАМАНА, ЕЛ, ЖЕР ЖАЙЫ

 

 

XX ғасыр басындағы азды - көпті өлең жазып, кітап бастырған, ағартушылық бағыт, көзқарасты ұстанған, қазақ жырларының ақпа - төкпе ақындық дәстүрінен өнеге алған әрі ақындық шабытпен жүрегіне дін, инабаттылық мәселелерін, философиялық - ғибраттық ойларын еркін, келісті, қисынды жеткізумен жол тапқан көрнекті ақын, суырып салма айтыскер, қазақ жеріне шығармалары ең көп тараған ақындардың бірі – Кердері Әбубәкір Шоқанұлы(1861-1905).

     Әбубәкір өлеңдерінің негізгі тақырыптары: заман жайы, қазақ халқының бұрынғы, ақын тұсындағы хал – жайы, халыққа, замандастарына, кейбір жеке адамдарға уағыз, кеңес, оқу, ғылым, өнер, дін, мінез, қылық, өз ахуалы болып келеді. Бәрі де сол кездегі ақындар көп жырлаған азаматтық – әлеуметтік мәселелер. Соларды Әбубәкір де өзінше жырлайды.

         Бірақ Әбубәкірдің ой – пікірі, бағыт, көзқарасы толқымалы, біріне бірі қарама - қарсы, шытырман қайшылықты. Ол өзі сөз еткен тақырыптарының кейбірі, ең негізгісі туралы біресе олай, біресе бұлай деп, біріне бірі қайшы екі түрлі ой түйеді.

         Мысалы, өз заманын, қазақ халқының өз тұсындағы хал – жайын сөз еткенде, Әбубәкір оны біресе мақтайды. Әңгімені қазақ халқының Россияға қосылуынан бастап, ол өте орынды болды, қазақ халқы:

              Бағынған бұл патшаға әуел бастан,

                                            Әділдік табылар деп артын ойлап.

                                            Кіріпті Әбілқайыр заманында,

              Кеңдік бар деп осының ғаламында.

          Ойлағандай болды: патша өкіметі қазақ халқына кеңдік берді: қазір қазақтың жерін, елін қазақтың өз биі, болыстары, тілмаштары билеп тұр, патша өкіметі қазақ арасынан мектеп, медресе, школа ашты: қазақ балаларының оқып, білім алуына, ғылым, өнер үйренуіне жағдай жасады; патша әділ: ел ішіндегі жолсыздықты тыйды; патша өкіметі өнерін асырып, отарба, түрлі машина шығарды, қазақ соны пайдаланып, дәулетті, мәдениетті болып отыр дейді.

         Біресе Әбубәкір осының бәрін жоққа шығарады: қазір заман бұзылды, бұл заманның адамы, заңы, дәстүрі бұзылды; қазақтың жері тарылды, дәулеті сарқылды, - деп зарлайды:

    Заманым өтті, ел азды,

                                                Ел ішінде ер азды.

      Айдын – айдын сулардың

   Балығы кетіп, көл азды.

      Ойпаң – ойпаң жерлердің

                                                Оты кетіп, жер азды...

                                                Еділ, Жайық екі су

                                                Ел қонуға тар болды.

         Әбубәкір Ресей империясының отарлау саясаты ықпалымен адам мен заманның аузын, озбырлық пен араздықтың кең етек алуын өзінің «Заманның опасыз халіне айтқан » өлеңінде ашына толғайды.

                                    Жалған сөз азаматқа болды оңай,

Замана болды, халқым, әлде қалай?

                                     Сөйлемей тілін тістеп отырмасаң,

       Аузыңнан жалғыз шыққан кәләм сөзің

                                     Кезеді бір сағаттан тоқсан тоғай

                                     Құдайым өзі сақтап оңғармаса,

                                     Болып тұр бұл замана судай ылай.

Кеуледі халықты өтірік өсекпенен,

                                     Кісі жоқ күнә қылған есеппенен.

     Осы ретте Әбубәкірдің әлеуметтік – азаматтық әуендегі өлеңдерін өз замандастары болған Шортанбай, Мұрат, Дулат ақындардың өлеңдерімен салыстыратын болсақ:

                                     Жауға шабар ерің жоқ

                                     Сарқадай болып сайланып...

                                     Жеріңнің алды шұрайын,

                                     Дуан салып жайланып.

                                     Датыңды айтсаң орысқа,

                                     Сібірге кеттің айдалып. (Дулат ақын)

                                     Мына заман, қай заман?

                                     Азулыға бар заман,

                                     Азусызға тар заман.

                                     Тарлығының белгісі –

                                     Жақсы жаннан түңілген,

                                     Жаман малға жүгінген,

                                     Мұның өзі зар заман. (Шортанбай)

                                     Артылған заман болды аттан есек,

                                     Залымның ғибадаты – ұрлық, өсек.

                                     Құлдардың азат тиген күні туды,

                                     Аюдай ақырады құлсың, десек.

                                     Патшадан құлдар үшін тәртіп келсе,

                                     Жиылып атар едік сарсаң – кесек. (Әбубәкір)

         Бұл жерде ақындардың шығармаларына тән ортақ нәрсе – қай-қайсы да заман халін, халық жайын жыр еткен. Демек, сол кезде азаматтық – әлеуметтік әуенде қалам тербеген тек Әбубәкір ме? Яғни сол кезеңде өмір сүрген ақын – жазушыларымыз заман жайына, халқының жағдаятына бейжай қарамаған. 

         Әбубәкірдің патша өкіметінің отарлаушылық саясатын сезіне білмеуі мүмкін емес еді. Патша озбырлығының айқын көрінісі – өз әкесі Боранқұл мен оның туыстарының Жайық бойындағы бағзы қонысынан айрылып, Ақтөбе маңына көшіп келуі еді. Тек бұл өзінің ғана емес, бүкіл қазақ елінің бірқатар ауылдарының ата қонысынан ажырап, жері тарылып, малы азайып, дәулеті сарқылып, дәуірінің дәстүр - заңы бұзылып, адамының пиғылы өзгеруі Әбубәкір дәуірінде болды.

         Патша өкіметінің қазақ елінің қарын жаздырмай, барлық әлеуметтік өміріне, тұрмыс - тіршілігіне, әдет - ғұрпына кеулеп еніп бара жатқан зиянды жаңалықтарын ақын тап басып, дәл көрсете алған:

                                             ... Орысша білім білмесең,

                                             Еш пайдаға аспай тұр.

                                             Мұсылманша моллаңыз,

   ... Қараның ұлы хан болды,

 Құлдан туған паң болды .

         Ақын бұл жерде көненің күні өтіп, орнына жаңаның келетін заңдылығын айта отырып, сол дәуірдегі өмір шындығын шынайы суреттейді:

                                            Дүнияның терең түбі жоқ,

     Һәммасы жалған, шыны жоқ.

                                            Пенденің бәрі арманда,

                                            Ақылсыздың мұңы жоқ.

   Дүнияны қалай шын дерсің,

Атамыз – адам пайғамбар,

                                            Сонан бергі адамның

                                            Өлмей жүрген бірі жоқ.

                                            Заманым қалды өсекке,

                                            Шамаласам ары жоқ.

         Міне, бұл жолдар өмірдің өзгеріп, әдет - дағдының бұзылуын, заманның азуын аңғартады. Ақынды әділ, тура биліктің құны кетіп, әділет, шындық пен дін шариғат - имандылықтың аяқасты болуы, ішітарлық пен өсек - өтірік өршіп, ниет - пиғылдың азуы, елдің әкімді, жастың кәріні сыйламауы қатты ойландырады.

Патша өкіметі ықпалымен өзгерген дәуірде ақылы шолақ әкімнің, «алхамды» шала білген дүмше молданың пайда болуы, көрсеқызар қызылшылдардың жат әдет - дағдыға орынсыз еліктеуі ақынға жат көрінеді.

         ... Тар шалбар бешпет шықты қынамалы,

                                    Жігітке шапан киген ұнамады.

                                    ... Төсектен ерте тұрып бас ауырса,

                                    Бөтен ем шәйдан басқа сұрамады.

                                    ... Сөйледің екі түрлі тіліңде, адам,

                                    Тілі екеудің діні екеу деген сөз бар,

 Аңдамай бұзып алма дініңді, адам! –

деген жолдар бұрын Әбубәкір ақынның жаңалыққа қарсылығы тұрғысында түсіндіріліп келді. Ал, шындығында осындай жеңіл еліктеу, жарамсыз қылықтар түбінде халқымыздың қанына сіңген әдеп - ибасын, салт - дағдысын бұзатындығын сезініп, ақын қызғыш құстай шырқырап, жан даусымен жар сала білген.

                                              Қарсақ табан, мысық бас

                                              Не азғындар жетілді.

                                              Сан тимеген жамандар

                                              Лақтай басқа секірді.

   Алмастай асыл жандарым

                                              Өз-өзінен кетілді,

                                              Қадір білмес жаманға

                                              Күні түсіп өтінді.

      Замана бел - белесіне тек сыртқы түрі ғана емес, кісілігі, парасаты ем тоғышар пенделер мал, дәулет, ақша - қаражат күшімен не туыс - жекжаттық қолдау арқасында билікке ие болып, аспанға қарайтын, елдің әлеуметтік өміріне іріткі салатын кездері болады. Әбубәкір осындай әділдік пен шындықтың даусы шықпай, бұра тарту көбейіп, бұзықтық жол алған заман халіне ашу - ызамен шамырқана сөйлейді. Өмір, заман, адам, мінез - құлық сырларын ағытып, ақтық, адалдық жолға үндеген өлең, толғауларын оқығанда Әбубәкір айтпаған, жырлаған, толғаған мәселе қалмағандай.

                                              Бұл заманда бір бірлік –

                                              Көрмегенге нанбаған.

                                              Екі достың арасын

                                              Айырады оңбаған.

                                              Ақиқат өзі көрмесе,

  Тілге азбайды оңды адам.

                                             

     Әбубәкірдің аңсағаны құдайын есінен шығармаған әділет - ақтық пен иманды – инабаттылық, жасы үлкені мен әкімін тыңдаған, қулық – сұмдық, озбырлық, арсыздық балаламаған тыныш та дарқан, бағзы қазақ өмірі.

         Осындай өмірді ақын «Қазағым» атты өлеңінде халқымыздың бұрынғы бақыт, берекесі мен кең пейіл, ақ көңіл адалдығын, елдігі мен ерлігін тебірене жырлауы да сондықтан.

                                               Қазағым:

                          Қыс болса қыстаушы еді қырға барып,

                        Көлденең шыңыраулы шыңға барып,

                       Жарлы деп жүз қой бітсе айтушы еді,

                         Қой, жылқы толықпаса мыңға барып.

                     Саралап ат, айғырын мырза, байлар

                       Үргенішке сатушы еді жылда барып.

     Сонымен қатар, ақын бірқатар өлең, толғауларында оқу, өнерді, дін – шариғатты, ғылымды, азаматтық – кісілікті, жақсы мінез, жарастықты, әдет – ғұрыпты насихаттады. Өмірдегі жақсыны – жаманды, әртүрлі құбылысты, мінез – дағдыны салыстыра отырып, имандылық жолын уағыздайды. Ол орысша да, мұсылманша да оқудың ешқайсысын жатсынбайды, керісінше, жас қауымның өнерлі, білімді, инабатты болуын қалайды.

                                               Бір құдайды жад етіп,

     Қаламды қолға алған соң,

                                               Әбубәкір толғансын.

    Дүнияның арты баянсыз,

           Аспан, жерлер таяусыз, - деп,

өз дағдыңнан жаңылып, әдет – ибаңды ұмытып кетпе, сенім – нанымыңды жоғалтып алма деген ой тастайды ақын.

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер:

 

1.                 Кердері Ә. Қазағым. –Алматы: Жазушы, 1992.-288б.

2.                 ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы.–Алматы: Ғылым, 1985. -320 б.