ӘОК 519.24:631.452

ЭКСПЕРТТІК САРАПТАУ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ТАЛДАУ НӘТИЖЕЛЕРІНЕ СҮЙЕНІП, ПЕРСПЕКТИВТІ БОЛЖАМ ЖАСАУ

Исмайылов Аманкелди Есиркегенович,т.ғкн., аға оқытушы,

Алматы технологиялық университеті,

Темірбаева Назгул Ринатқызы, 4-курс студенті,

Қайырбаева Нұргүл Таңатарқызы, 4-курс студенті

Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда агроөнеркәсіптік кешендерді заманауи талапқа сай жетілдіру, оның өндірістік тиімділігін арттыру негізінде ауылдық аумақтардың әлеуметтік және экономикалық ахуалын арттыру, дамыту мәселесі еліміздің аграрлық саясатының маңызды мәселесі болып саналады. [1]

Ел Президенті экономикалық саясаттың басым бағыттарымен қатар, аграрлық кешеннің де алдына жаңа міндеттер қойып, «Дағдарыс арқылы жаңару мен дамуға» Жолдауында дағдарыстан кейінгі дамуды қамтамасыз етудің бірінші бағыты – агроөнеркәсіп кешені мен ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеуді дамыту екеніне, ел халқының материалды және әлеуметтік қамсыздандырылу негіздерінің бірі – тиімділігі жоғары агроөндірістік кешен (АӨК) екеніне баса назар аударды. Осыған орай ауылшаруашылығы өндірісінің тұрақты дамуына негіз болатын жобалардың жүзеге асырылатындығын атап өтті.[2]

Жұмыстың мақсаты. Аймақтың ауылшаруашылығы өндірісі тиімділігін арттыру модельдерін жаңа ақпараттық технологиялар негізінде талдап, оларды агроөнеркәсіп кешенін басқару мен дамытудың негізгі бағыттарын айқындау шаруашылық өндірісінің тиімділігін жетілдірудің жолдарын қарастыруды мақсат ететін модель құруда қолдану.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Жаңа ақпараттық технологиялар негізінде ауылшаруашылығы өндірісін басқарудың жаңа тәсілдерін негіздеу.

Топырақтың күйін болжау және оны басқару мәселесі техниканың әртүрлі салаларында, ғылымда, ауыл шаруашылығын тиімді пайдалануда үлкен рөл атқарады.

Топырақтың күйін жобалауды статистикалық мәліметтер негізінде оның динамикасын немесе өзгеру ықтималдығын анықтап, оған Марков процесін қолдану арқылы зерттейміз.

Сондай әдісті қолдану арқылы шешілген мына мысалды көріп шығамыз.

Математикалық тұрғыдан топырақтың күйін толық аналитикалық түрде жазу мүмкін болмағандықтан, мынадай бағалар қолданылады: олар:

Өте жақсы (), жақсы (), орташа(), жаман (), өте жаман ().

Топырақтың әрбір жағдайын образ деп қараймыз, ал автоматтық жүйенің көмегімен, статистикалық мәліметтер негізінде анықталған топырақтың күйін образды тану деп атаймыз.

Топырақтың күйінің өзгеру динамикасын көпжылдық зерттеу нәтижелерін талдау арқылы жобалау мүмкін.

Өзара қатнасы және байланыстары топырақтың күйін жеткілікті дәрежеде сипатай алатын кеңістіктегі белгілерге анықтаушы параметлер деп атаймыз. Мәселені шешуде ең қажаеттісі белгілер кеңістігіндегі сондай параметрлерді дұрыс таңдау болып табылады.

Жалпы жағдайда топырақтың өзара байланысқан анықтаушы параметрлері оның интегративті сипатын анықтайды. Әрбір параметрдің мәні өзінің ең төменгі шкаласынан ең жоғарғы шкаласына дейін үздіксіз немесе дискретті түрде өзгереді.

Егер параметрдің өзгеру аралығын бірнеше майда аралықтарға бөліп, оны сәйкес белгілеулермен белгілесек, онда әрбір параметрдің өзгеру динамикасын вектордың компоненттері сияқты қарастыруға болады. Мысалы: температураның өзгеруін _, ығалдылықты , шіріндіні (гумус) және т.с.с. Сондықтан топырақтың мүмкін болған барлық күйінің саны мынадай болып анықталады:

Бұл жағдайлардың кей біреулері бірдей болуы мүмкін.

Мәселені үйренуді оңайластыру үшін, топырақтың күйі екі X және Y параметрлерімен анықталады деп есептейік. X параметрі екі компонентпен және Y параметрі үш компонентпен анықталатын болсын. Онда n=2; m=3; N=6.

Барлық мүмкін болған жағдайлар төмендегі кестеде келтірілген:

№1 -кесте

р/с №	I параметр			II параметр			Топырақтың жағдайы S
	Алғашқы мәні	Соңғы мәні	X	Алғашқы мәні	Соңғы мәні	Y
1.
2.
3.
4.
5.
6.

№2-Кестеде топырақтың күйінің өзгеруінің көпжылдық мәліметтері берілген болсын.

Мысалы: №2 Кесте

Жылдар	Х параметрінің мәні	Y параметрінің мәні
1
2
3
…	…	…
N

Бұл жерде Х параметрі 1-жылы ден дейін өзгерген, бұл аралық Х параметрінің компонентіне сәйкес келеді, ал екінші параметр Y , ден дейін өзгерген, бұл аралық Y параметрінің компонентіне сәйкес келеді. (_,) жұбы жағдайына сәйкес келеді және т.с.с. Қалған жылдардағы Х и Y параметрлерінің өзгеруі, және оған сәйкес топырақтың күйінің өзгеруіде осылай анықталады [4].

Осылайша стохастикалық аппроксимацияның көмегімен топырақ күйінің әрбір жылдағы образы танылады.

Топырақтың бір күйден екінші күйге өту ықтималдығы төмендегі формуламен анықталады:

; i=1,2,3,….,n; j=1,2,3,…, n;

Бұл жерде

n- барлық күйлердің саны. _, күйден басқа күйге және өзіне өту саны, ал _, i-күйден j-күйге өту саны.

Осы ықтималдықтар негізінде өту ықтималдығының матрицасы құрылады.

Өту ықтималдығының матрицасы төмендегідей түрде болады:

Егер алғашқы өту ықтималдығының векторы және өту ықтималдығының матрицасы белгілі болса, онда Марков тізбегі берілген деп есептеледі [ 2 ].

Егер болса, онда Колмогоров-Чэпмен формуласы бойынша _.

(m-1) – кезеңдегі ықтималдықты m- кезеңге қойып, төмендегіні аламыз.

және с.с.

Жалпы жағдайда,

Марков тізбегінде кезеңдер саны өскен сайын, алғашқы күйдің ықтималдығына, ағындағы күйдің өзгеру ықтималдығы байланыссыз болып қалады.

Топырақтың күйі бойынша тұрақты статистикалық мәліметтер болған жағдайда, топырақ құнарлығын болжауға, осы болжау нұсқасын ұсынуға болады.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Оспанов Бақыт, Жамалбеков Есбол. «Қазақстан жер қорлары, оларды бағалау және тиімді пайдалану». Қаз. Ұлттық унив-ті. Алматы: 2005ж.

2. Тазабеков Тілепбай «Топырақтарды жақсарту, бағалау және қорғау». Алматы: Қазұлтагру, 2004ж.

3. Давлятшин И.Д. «Принципы и критерии бонитировки почв. Алма-Ата: КазНИИНКИ. 1990г.

4. Сулайманов И.К., Ещанов М.А., Исмайылов А.Е. Стохастическое прогнозирование состояние почвы. Вестник Каракалпакского филиала АН РУз № 1, 1990.