Мақсотов
Малик
Қазақстан инновация және
телекоммуникациялық жүйелер
университетінің 4-курс студенті
Қазақстан
Республикасының заңнамалары бойынша меншік қатынастары
Ìåíøiê
құқûғû-
áàðëûқ
ðåñóðñòàðäûң
æәíå ìåìëåêåòòiң
ýêîíîìèêàñûíûң
æåìiñiíiң
ñèïàòûí,
êөëåìií æәíå
ïàéäàëàíó
áàғûòûí
òүñiíäiðåòií қîғàì
ìåí
қàòûíàñòàðäûң
äàìóû æàғäàéûíà
øåøiìäi әñåð
åòåòií åðòå
êåçäåãi құқûқòûқ
òүñiíiê.
Ñîíäûқòàí
êåç-êåëãåí
ìåìëåêåòòiң
çàң æәíå
қîғàìäûқ
қàòûíàñòàðäû
ðåòòåéòií
áàðëûқ құðàëäàðû
îíûң áàðëûқ
äàìó
êåçåңiíäå
ìåíøiê қàòûíàñòàðûíà,
ìåíøiê
құқûғûíûң ìàçìұíûí
àíûқòàóғà
æәíå
қàëûïòàñòûðóғà,
îíû
қîðғàóғà êөï
êөңië áөëåäi.
Ìåíøiê құқûғû
àäàìíûң
àáñîëþòòiê
áèëiêòåãi
íàқòû ìàòåðèàëäûқ
çàòòàðғà әñåð
åòó ìүìêiíäiãiíiң
құқûқïåí
àíûқòàëғàí
êөðiíiñi
ðåòiíäå ïàéäà
áîëäû.
Қàçiðãi
êåçäå
ýëåêòðîíäûқ
òåõíèêàíûң
äàìóûíà
áàéëàíûñòû
ìåíøiê
құқûғûí àëûï
æүðóãå
áàéëàíûñòû
æàңà әäiñòåð
äå ìåíøiê құқûғûíûң
æàңàøà
қàðàñòûðûëóûíà
өç ñåïòiãií
òèãiçäi.
Ìûñàëû,
қîëìà-қîëñûç
åñåï àéûðûñó
ìәñåëåëåði
ò.á.
Меншік құқығы ҚР
Конституциясынан бастау алады.
Қàçàқñòàí
Ðåñïóáëèêàñû
Êîíñòèòóöèÿñûíûң
6-áàáûíûң
1-òàðìàғûíäà:
«Қàçàқñòàí
Ðåñïóáëèêàñûíäà
ìåìëåêåòòiê ìåíøiê
ïåí æåêå
ìåíøiê
òàíûëàäû
æәíå áiðäåé
қîðғàëàäû», -
äåï
æàçûëғàí.
Áұë ìåíøiêòiң
íûñàíäàðû.
Ñîíûìåí қàòàð
ñîңғû êåçäå
çàңäàðûìûçäà
ïàéäà áîëғàí
èíòåëëåêòóàëäûқ
ìåíøiê
òүñiíiãi äå,
çàòòàëғàí
ìåíøiêòåí
àéûðìàøûëûғûí
êөðñåòòi.
Èíòåëëåêòóàëäûқ
ìåíøiêòå
èåëåíó
òүñiíiãi қîëäàíûëìàéäû.
Ïàéäàëàíó
құқûғû
ìàòåðèàëäûқ
åìåñ
ýëåìåíòòåðäi
қîñàäû, ÿғíè
ðóõàíè
ñèïàòòàғû-òâîð÷åñòâî
íәòèæåëåðií
қàíàғàòòàíäûðó,
òұëғàíûң
қîғàìäûқ
áàғàñûí
êөòåðó.
Меншік құқығы – субъектінің
заң арқылы танылатын және қорғалатын өзіне
тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және
билік ету құқығы.
Меншік институты әлі де толығымен
қарастырылатын және болашақта да көптеген
елдердің зеттеушілерінің назарын аударатын мәселе. Бұл
ең алдымен басқа әлеуметтік байланыстар мен процестер
меншікке қатысты жүзеге асуымен байланыстырылады. Әсіресе,
мемлекет пен мемлекет қатыстары маңызды, өйткені олар мемлекеттің
экономикалық функцияларын жүзеге асыруға бастапқы
бағыттарын құрайды, мемлекет пен қоғамның
дамуын белгілейді. Бұл орайда меншікті мемлекеттік
қорғаудың проблемаларын толық жете шешуді маңызды
деп ойлаймын.
Ìåíøiê
құқûғûíûң
ìàçìұíûí
ìåíøiê èåñiíå
òèåñiëi
èåëåíó,
ïàéäàëàíó
æәíå áèëiê
åòó òәðiçäi
өêiëåòòiêòåð
құðàéäû. Áұë
өêiëåòòiêòåðäiң
әðқàéñûñû
ìåíøiê
құқûғûíûң
қàæåòòi ýëåìåíòòåði
áîëûï
òàáûëàäû.
Ìåíøiê
çàòòû
èåëåíó,
ìåíøiêòåíó
åêåí, îíûң өçi
çàòòûң
ïàéäàëû
қàñèåòòåðiíå
îðàé æүçåãå
àñàäû, äåìåê,
îíû
ìåíøiêòåíãåí
ñîң өíäiðiñ
áàðûñûíäà
ïàéäàëàíûï,
îғàí áèëiê
åòiëåäi.
Ìåíøiêòiң
ýêîíîìèêàëûқ
қàòûíàñû
құқûқ
íîðìàëàðûìåí
ðåòòåëiï,
ìåíøiê
құқûғûíà
àéíàëàäû.
Әëåìäiê
құқûқòàíó
äîêòðèíàñû
ìåí îòàíäûқ
çàң ғûëûìû
ìåíøiê
құқûғûí
îáúåêòèâòi
æàғäàéäàғû
ìåíøiê құқûғû
æәíå
ñóáúåêòèâòiê
æàғäàéäàғû
ìåíøiê
құқûғû äåï
áөëåäi.
Ìàòåðèàëäûқ
èãiëiêòåðäi
èåëåíó,
ïàéäàëàíó æәíå
áèëiê åòóãå
áàéëàíûñòû
қîғàìäûқ қàòûíàñòàðäû
ðåòòåéòií
àçàìàòòûқ
құқûқ íîðìàëàðû
æөíiíäå
(êîäåêñ,
çàңäàð ìåí
áàñқà äà
çàңäûқ,
íîðìàòèâòiê
құæàòòàð)
әңãiìå
áîëғàíäà –
øûí ìәíiíäå
îáúåêòèâòiê ìàғûíàäàғû
ìåíøiê
құқûғû, ÿғíè
ìåíøiêòiң құқûқ
èíñòèòóòûí
құðàéòûí
íîðìàëàðäûң
æèûíòûғû
åêåíií
êөðåìiç.
Ìåíøiê
құқûғûíûң îáúåêòèâòiê
íîðìàëàðû
íåãiçiíäå
íàқòûëû ìåíøiê
èåñi өç
қàëàóû
áîéûíøà
өçiíå òèåñiëi
ìүëiêòi ïàéäàëàíóûíà
æәíå îғàí
áèëiê åòóãå
құқûëû
åêåíäiãií,
ÿғíè
ñàòó-ñàòûï
àëó, æàëғà
áåðó æәíå
òàғû áàñқà
áåëãiëi
çàңäûқ
ôàêòiëåðäi æүçåãå
àñûðà
àëàòûíäûғûí
әңãiìå
åòêåíiìiçäå
ìåíøiê
құқûғûíûң
ñóáúåêòèâòiê
æàғûíà òàï
áîëàìûç.
Áұë
àíûқòàìà
ìåéëiíøå äәë
iði ғûëûìè
æàғûíàí
òîëûқ
áåðiëãåí.
Өéòêåíi,
ñóáúåêòiãå
«òèåñiëi» äåãåí
ñөçáåí
øåêòåëiï
қàëìàé, ìүëiêòåðiíå
өç
қàëàóûíøà
èåëåíó,
ïàéäàëàíó
æәíå áèëiê
åòó құқûғûí
áåðåäi. Ìåíøiê
құқûғûíà
àíûқòàìàíû
ñóáúåêòiíiң
ìүëiêêå çаңғà
ñәéêåñ áèëiê
åòói, îíû
өçiíiң
қàëàóûíøà
ïàéäàëàíóû
äåï òүñiíó
êåðåê. ßғíè
ñóáúåêòiíiң çàòқà
үñòåìäiê åòói
çàңäàñòûðûëғàí
æәíå îғàí
òîëûқ құқûëû.
Îñûíäàé
үñòåìäiêêå
қîë æåòêiçó
àðқûëû
ìåíøiê èåñi
çàòòûң
òàþáèғàò
áåðãåí
қàñèåòòåðiíiң
áәðií
ïàéäàëàíûï,
îíû
өçãåðòóãå,
өңäåóãå,
áèëiê åòóãå,
òiïòi áөòåí áiðåóãå
áåðóãå,
æîéûï
æiáåðóiíå
òîëûқ құқû áàð.
Çàòқà çàң
àðқûëû
үñòåìäiêòi
òàíó çàң құæàòòàðûíäà
êөðñåòiëãåí
øåêòå
æүçåãå àñàäû,
өéòêåíi,
çàòқà
үñòåìäiêòi
øåêòåó
ìåíøiê èåñiíiң
åðêiíäiãiíå
áåëãiëi áið
äәðåæåäå
ûқïàëûí
òèãiçåäi,
äåìåê, çàòқà
ìåíøiê
èåñiíiң áèëiãi
øåêñiç áîëóû
ìүìêií åìåñ.
Ñîíäûқòàí äà
Àçàìàòòûқ
êîäåêñòiң
188-áàáûíäàғû
ìåíøiê
құқûғûí
øåêòåó
ìұíäàé
құқûқòûң
øåêñiç åìåñòiãií
êөðñåòåäi, ñîë
ñåáåïòi äå
òұëғàíûң өç
èåëiãiíäåãi
çàòòû
èåëåíó,
ïàéäàëàíó
æәíå áèëiê
åòó құқûғû
çàң àðқûëû
àéқûíäàëàäû.
Àçàìàòòûқ
êîäåêñòiң
188-áàáûíäà
қàðàëғàí ìåíøiê
құқûғûíûң
èåëåíó,
ïàéäàëàíó
æәíå áèëiê
åòó òәðiçäi
құðàìäàñ
áөëiêòåðiíåí
áàñқà îíû
çàңмåí
қîðғàó äà
åñêåðiëãåí.
Ìұíäàé құқûқ
өçãåíiң
құқûғûíà
òәóåëäi åìåñ,
ìåíøiê èåñi
өçiíiң ìүëêií
ñàқòàóғà,
қîðғàóғà,
өçãå àäàìäàðäûң
ñûðòòàí
әðåêåò
åòïåóiíå
òûéûì
ñàëóûíà
õàқûñû áàð.
Åãåð
îñûíäàé
құқûқòàðû
áұçûëûï
æàòñà îíäà
îë çàòòû
қàéòàðûï
àëóғà,
қàëïûíà
êåëòiðóãå,
êåëãåí
çàëàëäûң
îðíûí
òîëòûðóғà
құқûëû.
Біздің Республикамыздағы
қалыптасқан меншік құқығы институты,
қазіргі кездегі нарықтық қоғамға
сәйкес, ілгері қарай өрбуде. Бұның өзі
еліміздің экономикасының әрі қарай дамуына бірден-бір
ықпалы тигендігіне кәміл сенуімізге мүмкіншілік береді.
Меншіктің
екі нысанға бөлінуі Конституцияда меншік
құқығының субъектісі ретінде олардың
мемлекетте қатынастық қасиеттері бойынша болады. Бұл
орайда жеке меншік мемлекеттік емес деп түсінеміз. Егер меншік
құқұығының субъектісі болып мемлекет
тұрса (мемлекеттік органдар арқылы), онда сөз мемлекеттік
жауапкершілік туралы айтылып отыр.
Субъект болып мемлекеттік емес
тұлғалар немесе азаматтар болған жерде, жеке меншіктің
барлығын айтамыз.
Сонымен, меншік біреу, ол алған субъект
болып: мемлекет, әкімшілік-аймақтық бірлік, заңды
тұлғалар, азаматтар бола алады.
Азаматтық кодекс жеке
меншікті оның мәндік қасиеттерін ашпай, мемлекеттік емес
ретінде шығарған тәсәләмен анықталады.
Демек, мемлекеттік емес объектілердің меншігінің
құқықтық режимі негізінде ұқсас.
Меншік нысанынан оның
түрі туындайды. Заңдар меншікті түрге бөлуге жол
береді. Мемлекеттік меншік Азаматтық
кодексіне сай екі түрге бөлінеді: Республикалық
және коммуналдық. Бұл жағдай ҚР азаматтық
кодексінің 191-бабында бекітілген. Республикалық меншік өз
кезеңінде республикалық қазынадан және мемлекеттік
республикалық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген
мүліктен тұрады. Ал коммуналдық меншік жергілікті
қазынамен коммуналдық заңды тұлғаларға
бекітіліп берілген мүліктен тұрады. Жергілікті бюджет
қаражаты және мемлекеттік
заңды тұлғаларға бекітілген өзге де
коммуналдық мүлік, жергілікті бюджетті құрайды.
Мемлекеттік меншіктегі
мүлік мемлекеттік заңды тұлғаға шаруашылық
жүргізу немесе оралымды басқару
құқұғымен бекітіліп берілуі мүмкін.
Жеке меншікке келетін
болсақ, ол ҚР-ң Азаматтық кодексінің 191-бабына
сай, меншік азаматтардың жеке мемлекеттік емес заңды
тұлғалар мен олардың бірлестіктерінің меншігі ретінде
көрінеді. Сонымен, ұжымдық меншік және
азаматтардың меншігін заңды «жеке меншік» деген ортақ
терминмен біріктірілген.
Жалпы меншік институтының
өзіндік табиғаты және қазіргі кездегі әр
тұлғаның экономикалық, матриалдық
жағдайының көрінісі болып табылатын меншік
құқығын танып білу және оларды қорғау
мәселесін зерттеу әрқашан құқық
аясында.
Пайдаланылған
әдебиеттер:
1. Қазақстан
Республикасының Конституциясы (30 тамыз 1995 жылы республикалық
референдумда қабылданған) (02.02.2011 жылғы
толықтыруларымен және өзгертулермен)
2. Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексі (жалпы бөлім), 27
желтоқсан 1994 жылы ҚР Жоғарғы Кеңесімен
қабылданған
3. Гражданское право. Том1.
Общая часть. Учебник для вузов (академический курс)/ Отв. ред. М.К.
Сулейменов.- алматы, 2013.- 776 с.