“Филологические науки” 7. Язык, речь, речевая коммуникация

Наурызбаева Айгүл Маратқызы

М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстарн

·     Мәдениет аралық коммуникация мен конфликт байланысы

Бір де бір мәдениет оқшауланған түрде өмір сүрмейді. Өзінің өмір тәртібіне сәйкес ол әрқашан да өзінің бірде өткен тәжірибесіне бірде басқа мәдениеттердің тәжірибесіне бет бұрайды. Басқа мәдениеттердің тәжірибесіне қарау қылығы «мәдениеттердің қарым- қатынасы» деп аталады. Халықаралық қатынастардың ұлғаюынан және әр түрлі мәдениеттердің қарым-қатынасынан, олардың зерттеулері өздеріне көп назар аударады.

Мәдениетаралық қатынас мәселесінің назары күннен күнге өсіп тұрады.

Ұлттық мәдениет, мiнез-құлықтың шағылысулары коммуникацияның арқасында өрнектеледi. Коммуникацияның нақ сол ауызша және ауызша емес таңбалары салт, мәдениеттi, халық және елдiң сипаттарын қаттырақ бiлдiредi.

Зерттеудiң өзi және аралық мәдениеттi коммуникациялық нормалар байланысының зерттеуі кроссмәдениетті нормалар, этикеттi нормалар, ауызша және ауызша емес аралық мәдениеттi коммуникациялық бiрлiктердiң мiнез-құлығының анық айырмашылығын бередi. Аутмәдениетті нормаларының мiнез-құлықтары шет тiлін және мәдениетін оқып жүргендерге лингвомемлекеттік білімінің және мәдениетаралық компетенцияның құрылу факторының бай қайнар көзі болып табылады.

«Мәдениет» ұғымының қалыптасуы көп сипатталған. Латын тектi cultio және culteсi сөздер ежелгi Рим құжаттарындағы сөздер өңдеуді бiлдiретiн және ауыл шаруашылығында қолданылатыны белгiлi. Этимологиялық жағынан латын тілде ежелгi colere- етiстiгiнің бастапқы мәні «жер өңдеу» болған, ал кейін – «сыйлау», «қадыр тұту» деген ұғымға ие болды. Римдiк мемлекеттiк қайраткерлерде мәдениет жаңа мағыналармен ауқаттана кеңи түсті. Келесi ғасырларда топырақтың өңдеуi туралы ғана емес, ақылдың дамытуы, бiлiм және сенiмнiң артуы туралы ендi сөз бола бастады. Пұтқа табынушылық ұлы дiндерiндегi адамның мүмкiндiгiн жанды және қабiлеттiлiкті құдайға махаббат тәрбиесіне ауыстыру деген ойымен сипатталды. Философия және теология мәдениетке кiредi, оны жұтады, онымен жұтылады. Мәдениет ұғымына кейін civils –азаматтық, мемлекеттік латын терминiнен шыққан өркениет (цивилизация) ұғымы қосылады.

Ғылым қазiргi мәдениеттер терминнiң көп анықтауларының негiзгiлерін атап өтуге мүмкiндiк бередi. Мәдениет бұл – адамның қоршаған ортаны өзгерту қабілетімен байланысып, осы өзгертулер барысында пайда болатын заттардың жасанды әлемі, символдар, адам арасындағы қарым-қатынас адамның тағдыр характеристикасы болып табылады.

Адам баласы өз өмір тарихында көптеген тәртіп белгілерін құрастырды. Адам үшін таңбалар және таңбалау жүйелерiмен иеленуі, басқа адамдармен қарым қатынасқа түсу және мәдениетке қосылу деп есептелінеді.

Адам қоғамында болатын барлық таңбалар және таңбалы жүйелер қандай да бір мәдениетті, социумды құрайды. Әрбір таңбада өткен ұрпақпен қалдырған қандай да бір мағына бейнеленген. Ол дегеніміз кез келген таңбаның өз формасы мен мазмұны болатынын көрсетеді.

Әртүрлi мәдениеттердiң арақатынастары мәдени антропологияда «мәдениет-аралық қарым-қатынас» атауын алды, әртүрлі формаларда пайда болатын екi мәдениеттер арасында қарым-қатынасты бiлдiреді. Бұл айырбас саясатта және адамдардың қарым-қатынас арасында, жанұяда, формалды емес қатынаста бола алады.

Коммуникацияның вербалды және вербалды емес деген екi түрi болады.

Вербалды коммуникация адам өмір қызметтiң кез келген облысында басшылық ететiн сипатын алады. Сөз дұрыс қолдану әр бір мамандықта жетiстiкке жетуінің айырылмас бір бөлігі.

Вербалды емес сөйлесу, дене күйі және дене қимылы тілі болып саналады, өзіне сөздерге тіреспейтін адамның өздік айту белгілерін қосады. Психологтар ауызша емес сигналдардың оқуы тиiмдi қарым-қатынастың ең маңызды шарты болып табылғанын санайды.

Мәдениетаралық коммуникацияның екiншi мiнездемесi конфликт және түсiнбеушілік болып табылады. Мәдениетаралық кездесулер кезінде адамдардың мiнез-құлығы бiздiң күтулерлерге сәйкес келмеуі ықтимал. Бiз мұндай мiнез-құлықты жиi түсiндiрiп беремiз бұл құндылықтар және мораль бiздiң жүйенiң жасырын ниетіміз. Ол бiздiң концепциясын өзгертетін негативтi эмоцияларды шақырады. Бұл конфликт адамдармен ғана емес, (көпшiлiк пайданалатын көлiкпен, почта, сауда, кәсiпкерлiкпен) мәдени жүйенiң басқа өкiлдермен сонымен бiрге адам аралық мәдениеттi қарым-қатынастарда пайда болады.

Мәдениет аралық қарым-қатынаста конфликт шарасыздан пайда болады. Интеракцияның қатысушылары мәдениетаралық жағдайларда машықтана алғандай біртекті түрмен сигналдарды қабылдай немесе жібере алмағандықтан, мәдениетаралық қарым-қатынас бізді фрустрацияға немесе шыдам таусылғандығына әкеп соқтыруы мүмкін. Бұндай жағдайларда ашулану өте оңай, сондықтан қосымша күш талап ететiн интеракцияларға сол әсерінен тез қызығушылығын жоғалтуда. Интеракцияның қатысушылары сигналдарды шешуге тырысып жетiстiктерге жетсе де, интерпретация жартылай немесе екi мағыналы немесе қате болуы мүмкін. Бастапқы мағынасын дұрыс емес түсіну қарым – қатынасты одан әрі қиындатады.

Бұл конфликт екiұштылыққа мүмкiндiк туғызады. Адам екi ұштылық әсерінен сабырсызданып, фрустрация ұшырауы мүмкін. Белгісіздік деңгейі төмендеген жағдайда бәрібір вербалды және вербалды емес мәдениеттер арасында айырмашылық, сонымен қатар сол мәдениетке тән боатын эмоцияларының айырмашлығының кесірінен конфликт шарассыздан туады.

Мәдениетаралық коммуникациясында конфликт шарасыз болғандықтан, өз негативтi ашу-қысуын басып үйрену өте маңызды болып табылады. Өз эмоциясын қадағалай алатын адам ең сәтті мәдениетаралық интеракцияларға есік ашып мәдениетаралық конструктивті процессті жеңілдете алады. Бұны істей алмаған адам есiктің сыртында қалады. Демек, эмоциялар, мәдениетаралық табыстың тәжiрибесіне кiлт бола алады. ір тілде еркін сөйлейтін кез келген коммуникант Ю.Н.Караулов жіктемесі бойынша бірінші деңгейлі тілдік тұлға болып саналатыны белгілі. Ал оның 2-ші және 3-ші (лингвокогнитивтік және прагматикалық) деңгейіне көтерілу үшін тіл үйренуші ең алдымен коммуникативті тұлға болып қалыптасуы қажет. 2-ші және 3-ші тілдерді меңгеруде жоғарыда аталған жетістіктерге қол жеткізу үшін коммуникант ең бірінші кезекте өз ана тілін жоғары дәрежеде меңгергені жөн. Яғни, біз тәрбиелеп отырған жасөспірімдер ең бірінші кезекте қазақ тілін қазақ мәдениеті арқылы таныта алатындай біліктілікке жетуі шарт. Бірінші тіл есебінде саналатын қазақ тілін тиісті дәрежесінде оқып меңгеру – келешекте өзге тілдерді үйренуде берік іргетас болатыны кәміл. Сонымен, қандай да бір бөгде мәдениет өкілімен қарым-қатынас жасау барысында қазақстандық жасөспірімдер ең алдымен өз елінің тарихы мен тұрмыс-салтын, дәстүрлері мен діни ұстанымдарын, әдебиеті мен өнерін, кең мағынада алғанда мәдениетін жетік білетін білімдар азамат ретінде танылуы тиіс. Яғни практикалық қазақ тілі деп аталатын қарапайым пәнге артылатын жүк біз ойлағаннан гөрі салмақтырақ әрі ауқымдырақ. Тілді оқыту барысында лингвистикалық деректер арқылы елтанымдық, лингвомәдениеттанымдық, когнитологиялық, психологиялық, философиялық мәселелердің қамтылуы арқылы бұл міндеттің мазмұны айқындала түспек. Бір сөзбен айтқанда, қазақ тілі аталмыш салалардың тоғысында тұрған түп қазық рөлін иемденуі тиіс. 

Әдебиеттер: 

1. Брандес М.П. Стилистика немецкого яызка. – М.: Высшая школа, 1990.

2. Дулганова В.Н. Прагматический аспект межкультурной коммуникации. Улан-Удэ, 2003.

3. Қ.Есенова . Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы. Алматы, 2007.

4. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М., Наука, 1987. -262.

5. Журавлева Е.А., Капарова Ж.Д. Прецендентные тексты начала ХХІ века. – М.: из-во Флинта, Наука, 2007. -255.