Кәсіпорынның қаржысын басқаруды жетілдіру Қазақстан Республикасы экономикасының модернизациясын қаржылық қамтамасыз етудің алғышарттарының бірі ретінде

Абылкаримова Д.Е., 2 курс магистранты

Ғылыми жетекшісі: э.ғ.к. Мұхамбетова Л.К.

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті,

Астана қ., Қазақстан Республикасы

Қазақстан Республикасының нарықтық экономика жағдайына көшуіне 20 жылдан астам уақыт болды. Ол уақыт аралығында еліміз нарықтық экономикаға көшіп, көптеген белестерге жетті. Соның ішінде, шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау туралы көптеген шаралар жүзеге асырылды. Ал, нарықтық экономиканың негізгі кілті кәсіпорын болып табылатыны әрқайсысымызға мәлім. Ел экономикасының тұрақтылығы кішкентайынан, яғни кәсіпорынның тұрақтылығынан басталады.

Қазіргі әлемдегі, сонымен қатар еліміздегі жағдайды алатын болсақ, көптеген елдер экономикалық дағдарысқа ұшырауда. Дағдарыстың болуы экономиканың заңды құбылысы. Сол дағдарысқа қарсы тұра алатындай, алдын-ала қажетті шараларды жүзеге асыру үшін біз ауқымды түрде ел экономикасын ғана қарастырмай, сонымен қатар шағын болып келетін, бірақ елге өз әсерін тигізе алатын кәсіпорындардан бастаған жөн, әсіресе олар өз қаржыларын қалай басқарады, дағдарысқа қарсы қандай шаралар қолданып жүр және қаржылық басқару тиімді жүргізіле ме деген мәселелерге көңіл аудару қажет. Себебі, кәсіпорындар мемлекеттің негізін құраушылардың бірі.

2012 жылғы наурыздағы кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштерін қарастыратын болсақ, Жамбыл облысындағы кәсіпорындар -14,7% залалға ұшырағанын, Алматы облысындағы кәсіпорындар өндірістік емес шығыстардың салық салғанға дейінгі пайдадан асып түскенін байқауға болады. Жалпы өндіріс пайдалылығын қарастыратын болсақ, залалға ұшыраған Жамбыл обл. кәсіпорындары, Солтүстік Қазақстан обл. бұл көрсеткіш те өте төмен 2,8% құрап жатыр, одан кейінгі орындарды Алматы обл. (5,4%) және Ақмола обл. (8,8%) иеленуде (кесте-1).

Ал, қаржылық менеджментке сәйкес, кәсіпорынның тұрақтылығын анықтайтын көрсеткіштердің ең маңыздысы рентабельділік болып табылады. Кестенің мәліметін қарастыратын болсақ, еліміздің бірнеше облыстарындағы кәсіпорындардың жағдайы тұрақсыз деп айтуға болады.

Көптеген кәсіпорындардың залалға ұшырауы немесе өндіріс пайдалылығының төмендігі келесі себептермен түсіндіруге болады:

1) кәсіпорындардың өз қаржылық жағдайларын дұрыс бағаламауы;

2) қаржылық жағдайды тұрақтандыруға қажетті іс-шаралардың жасалмауы;

3) сапалы түрде қаржылық талдауды жүзеге асыратын білікті маман кадрлардың болмауы;

4) кәсіпорынның қаржылық ресурстарды тиімді пайдаланбауы;

5) келеңсіз жағдайлар мен дағдарысқа қарсы бағытталған алдын-ала шаралардың жүргізілмеуі.

Кесте 1 - 2012 жылғы наурыздағы кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің негізгі көрсеткіштері

мың теңге

	Өнімдерді өткізуден және қызметтер көрсетуден түскен кіріс	Өткізілген өнім мен көрсетілген қызметтердің өзіндік құны	Өндірістік емес шығыстар	Салық салынғанға дейінгі пайда (залал)	Өндіріс пайдалылығы (залалы), %
Қазақстан Республикасы	2 208 916 730	1 287 115 486	414 818 095	587 056 847	34,5
Ақмола	28 928 041	23 126 498	4 728 197	2 445 795	8,8
Ақтөбе	139 187 141	53 573 205	45 254 701	42 903 701	43,4
Алматы	39 535 830	29 234 519	9 962 043	2 112 416	5,4
Атырау	409 779 842	145 452 324	56 543 965	217 364 188	107,6
Батыс Қазақстан	122 097 065	32 567 601	9 042 483	81 372 844	195,6
Жамбыл	18 126 804	17 254 529	5 420 611	-3 329 485	-14,7
Қарағанды	130 694 736	95 964 719	20 041 035	18 332 521	15,8
Қостанай	51 650 021	35 221 388	11 675 129	6 569 814	14,0
Қызылорда	100 380 180	22 820 261	32 726 075	47 977 219	86,4
Маңғыстау	123 620 638	60 230 740	36 848 113	29 541 125	30,4
Оңтүстік Қазақстан	61 723 536	43 597 087	10 295 373	9 367 718	17,4
Павлодар	112 673 410	86 107 632	9 117 919	18 579 994	19,5
Солтүстік Қазақстан	18 844 653	15 698 013	2 937 655	523 345	2,8
Шығыс Қазақстан	94 921591	67 266 229	14 651 856	16 835 766	20,6
Астана қаласы	318 246 401	232 810 900	71 535 969	31 326 916	10,3
Алматы қаласы	438 506 841	326 189 841	74 036 971	65 132 970	16,3

Аталған себептер де кәсіпорынның өзекті мәселелерінің бірі де болып табылады. Оларды алдын-алу қаржылық басқарудың тиімділігіне және қаржылық жағдайдың тұрақтылығына әкеледі. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы өз кезегінде ел экономикасының тұрақтылығына өз септігін тигізеді.

Аталған мәселелерді шешудің келесідей жолдары ұсынылады:

1) кәсіпорындар өз қаржылық жағдайын дұрыс бағалау үшін, қажетті есептеулерді, яғни өтімділік пен төлемқабілеттілік коэфициенттерін, іскерлік белсенділік көрсеткіштерін және т.с.с., жиірек ұйымдастыруы тиіс. Сонымен қатар, елдегі болып жатқан жағдайларға көңіл аударуы, кәсіпорынның қажетті бөлімдеріне ақпараттың уақытында жетуі;

2) қаржылық жағдайды тұрақтандыруға бағытталған іс-шараларға: кредиторлық берешекті азайту, шығындар көлемін минималдау, төлемқабілеттілік деңгейіне талдау жасап тұру және т.с.с. шараларды жиірек ұйымдастыру, оған қоса қаржылық бақылауды жүзеге асыру;

3) қаржылық есептеулерді сапалы түрде жүзеге асыратын «өз ісінің маманы» атты менеджерлерді жұмысқа қабылдау, олардың еңбек өнімділігінің артуына қажетті ынталандыру шараларын қарастыру;

4) қаржылық ресурстар – кез келген кәсіпорынның ең маңызды тірегі, онсыз кәсіпорын өз жұмысын жүзеге асыра алмайды. Оларды тиімді пайдалану үшін кәсіпорындағы қаржылық жоспарлауды сапалы түрде жүргізу, сонымен қатар қаржылық ресурстардың пайдалану барысына бақылау жасау;

5) кәсіпорынның жағдайына тікелей әсер ететін дағдарыстық немесе келеңсіз құбылыстарды алдын алу үшін арнайы дағдарысқа қарсы стратегия жасауы (сыртқы ортаның түрлі жаңдайларына кәсіпорынның төтеп бере алуы), бұл стратегия кәсіпорынның персонал, маркетинг, қаржы және т.б. бөлімдерін қамтуы қажет. Стратегия түрлі жағдайды кәсіпорынның жұмыс жасау барысын қалай қалпына келтіру және оңалту шараларын қарастырады. Сонымен қатар, кәсіпорынның қаржы жағынан мәселелерін шешу үшін арнайы резерв құру да өте тиімді.

Аталған мәселелердің шешу жолдарын кәсіпорынның әрқайсысы қолданатын болатын болса, тиімділікке қол жеткізе алады. Ал, кәсіпорынның тиімді жұмыс жасауы, тек қана кәсіпорынға ғана емес, мемлекетке өз оң әсерін тигізері сөзсіз.

Қорытындылай келе, кәсіпорынның тек сату орталықтарын емес, сонымен қатар ірі зауыттар мен фабрикалар ашса, оған қоса инновацияның жаңалығын өз жұмыс барысында қолданатын болса нұр үстіне нұр болар еді. Себебі, еліміздің өркендеуі мен тұрақтылығы, бәсекеге қабілетті 50 мемлекеттің қатарына және Дүниежүзілік Сауда Ұйымына кіруі еліміздің қаншалықты деңгейде инновацияны қолдануына байланысты. Ал, кәсіпорындардың өз өндіріс процесіне инновацияларды енгізу, оларға қатысты қаржылық ресурстарды тиімді пайдалануы Қазақстан Республикасының экономикасын модернизациялаудың алғашқы қадамдарының бірі.

Әдебиеттер тізімі:

1. www.stat.kz

2. Кучукова Н. Финансовое обеспечение индустриально-инновационного развития Казахстана. Наша страна имеет хорошие фундаментальные факторы для развития экономики и привлечения инвестиций//Казахстанская правда-2010-№87-20-23б.