Тоқбергенова Зағира Сүндетқызы, т.ғ.к., доцент м.а.

М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.

Азаматтық қоғам институттарын дамыту уақыт талабы

Тәуелсіздіктің 20 жыл аралығында Қазақстан саяси жүйесі тұрақты және экономикасы мығым, көпшілік мақұлдаған аумақтық көшбасшыға, мықты мемлекетке айналды. Елімізде қоғам және мемлекеттің өмірі мен қызметінің барлық саласында терең реформалар жүргізілді. Қазақстан тәуелсіздігінің 20 жылы ішінде жаңа саяси жүйе құрылып, азаматтық қоғам институттарын қалыптастыратын саяси реформалар да жүргізілді.

2006 жылдың 25 шілдесінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстан Республикасындағы Азаматтық қоғамды дамытудың 2006-2011 жылдарға арналған тұжырымдамасы бекітілген болатын. Осылайша еліміз өзінің демократиялық құндылықтардың жақтаушысы екенін кезекті мәрте қуаттаған еді.

Тұжырымдаманы табысты жүзеге асыру республиканың дамуын сапалық жаңа деңгейге көтереді. Осы тұрғыдан келгенде, ел тұрғындарының азаматтық қоғам институттарын құру мен дамытуға бағытталған іс-шараларды белсенді қолдау қажеттілігі туындайтыны белгілі. Еліміз өзінің дамуының 20 жылында жүзжылдықтарға пара-пар жолды жүріп өтті. Азаматтық қоғамның құрамдас бір бөлігі – демократияның ұзақ әрі қарама-қайшы үдеріс болып табылатынын да ұмытпаған жөн. Тіпті, ең дамыған елдердің өзінде ол аяқталудан әлі де алыс жатыр. Осыған орай: «Бүгінде жер бетінде демократияның үлгісі ретінде көлденең тартатын мемлекет жоқ. Францияға қазіргі қолда барына жету үшін екі жүзжылдық пен үш төңкерісті бастан өткеру қажет болды. Бірақ бұл біздің демократиялық мемлекет ретіндегі үлгіміз ғажайып дегенді білдірмейді», - деген болатын ЕҚЫҰ делегациясының Қазақстанға жасаған сапарының қорытындысына арналған баспасөз мәслихатында Францияның ЕҚЫҰ жанындағы елшісі Ива Дутрио.

Азаматтық қоғам – өзін-өзі ұйымдастыру мен өзін-өзі реттеудің түрлі формаларына негізделген, көпшілік және жеке мүдделердің тиімді үйлесімділігі көрініс тапқан қоғам.

ХІХ ғасырдың басында Батыс Еуропада азаматтық қоғам құрылысының тарихи процесі басталды. Оған дайындық ХҮІ-ХҮІІІ ғасырларда жүргізілді. Яғни азаматтық қоғам бір жарлықпен немесе халық қалағандықтан емес бір тарихи сабақтастықпен қалыптасатын процесс. Азаматтық қоғамның мәні де маңызды қызметінің өлшемдері экономика, саясат және құқық салаларында әлеуметтік жүйедегі өзара қарым-қатынастың даму тенденциясымен тікелей байланысты. Бұған нақтырақ тоқталып кететін болсақ, ХІХ ғасырдағы Батыс Еуропа қоғамындағы аграрлық қоғамнан индустриалдық қоғамға қарай бет алуы мен экономикада нарыққа, саясатта – халықтық билік және құқықтық қатынасқа сүйенген қоғамның қалыптасуы себеп болды.

Қазақстандағы азаматтық қоғамның қалыптасуы мен дамуы Батыспен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктері бар. Қазақстанда әлеуметтік және мәдени негіздегі модернизацияны «жедел қуып жету» процесі байқалды.

Азаматтық қоғам белсенділігінің арта түсуі, оның маңызы мен рөлі, сондай-ақ оның институтттарының нығаюы Қазақстанның адам құқықтары мен бостандықтарын, өмір сапасының жоғары әлеуметтік стандарттары мен тұлғаның өзін-өзі толықққанды көрсете алу жағдайларын қамтамасыз етуге қабілетті демократиялық мемлекет ретінде қалыптасуының басты шарты болып табылады.

Азаматтық қоғамды үкіметтік емес ұйымдардың жиынтығы ретінде қабылдайтын үйреншікті көзқарастан арылу керек. Азаматтық қоғам - бұл ең алдымен, әділетті бәсекеге қабілетті нарықтық қатынастар және демократиялық құқықтық мемлекет жағдайында өмір сүретін еркін әрі жауапты азаматтардың әр алуан, мемлекеттен тыс қарым-қатынастары. БАҚ, кәсіподақтар, саяси партиялар, үкіметтік емес ұйымдар, сондай-ақ отбасы, этномәдени орталықтар, кәсіпкерлер қауымдастықтары және тіпті пәтер иелерінің бірлестіктерін қоса алғанда, басқа да институттар – азаматтық қоғамның өзін-өзі ұйымдастыруының тетіктері мен нысандары. Дәл осы институттардың көмегімен азаматтардың бір-бірінің алдындағы ортақ жауапкершілігі қалыптасады.

Азаматтық қоғамның мемлекетпен әріптестік негізінде дамуы әлеуметтік прогреске және реформалар үшін қолайлы жағдай туғызуға жәрдемдеседі. Бұл – елді жаңғыртудың, демократиялық дамудың және экономикалық өсудің, мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттырудың маңызды шарты болып табылады.

Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси жағынан одан әрі дамуында азаматтық қоғам институттарының төтенше маңызы бар екені күмән туғызбайды. Әрине, олар барлық проблемаларды шешпейді, бірақ жағымды орта қалыптастырады, ал олардың қызметі мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынастарда оң өзгерістер туындатады. Азаматтық қоғам қазіргі кезеңде елдің шынайы бәсекеге қабілеттілігі туралы айтуға мүмкіндік беретін, сапалық тұрғыдан жаңа экономикалық, әлеуметтік және саяси мәдениет қалыптастыруға ықпал етеді.

Азаматтық қоғам мына жағдайлар болған кездерде ғана табысты дами алады: біріншіден, экономикалық негіздер – меншік түрінің алуандығы, орта тиаптың табысы және мемлекеттік бюджет пен жеке коммерциялық сектордың қаржылары бөлінгенде; екіншіден, әлеуметтік негіз – орта тап қалыптасқанда; үшіншіден, саяси негіздер – демократия институттары тамыр жайғанда; төртіншіден, заңдық негіздер – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, азаматтық қоғам институттарын нығайтуға бағытталған заңдар қабылдағанда; бесіншіден, ұйымдастырушылық негіздер – «үшінші сектор» деп аталатын үкіметтік емес ұйымдар жеткілікті болғанда және ең соңғысы идеологиялық негіздер – либералдық құндылықтар, әлеуметтік экономика мен толеранттылықтың теориялары жасалғанда.

Азаматтық қоғамды дамыту тұжырымдамасында көрсетілгендей, Қазақстанда азаматтық институттардың ең негізгілеріне жататын саяси партиялар, түрлі бағыттағы үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық қорлар, заңды тұлғалар қауымдастығы, конфессиялар мен діни бірлестіктер, ұлттық-мәдени бірлестіктер, түрлі меншік нысанындағы БАҚ ресми тіркеліп, елді одан әрі демократияландыруға өз үлесін қосып келеді.

Азаматтық қоғам мен саяси билік жүйесі тұрақты да конструктивті өзара әрекеттесу идеясын ұстана отырып, қоғам өмірінің бар саласын одан әрі демократияландырып, ортақ мүдделер мен серіктестік қатынастарды одан әрі дамыта беруі қажет. Азаматтық қоғам қалыптасу процесінде өзін-өзі еркін реттеушілік пен ашықтық қасиеттерін игеріп, демократиялық сипаттағы қоғамдық ұйымдасудың іргетасына, биліктің шынайы серігіне айналуы тиіс.

Сонда ғана билік пен азаматтық қоғамның кең ауқымды әрі тиімді өзара әрекеттесуі күрделі қоғамдық-саяси процестерді реттеу мен Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуын қамтамасыз етудің шынайы платформасы болады.

Азаматтық қоғам орнықтырудағы маңызды мәселелердің бірі саны жағынан қөп және ықпалды орта тап қалыптастыру болып табылады. Орта тап демократияға төменгі және жоғары жік өкілдеріне қарағанда анағұрлым мүдделі, өйткені, олар көп жағдайда білімдарлықтарымен, сана-сезімдерінің жетілгендігімен, саяси көзқарастарының айқындығымен және белсенділігімен ерекшеленеді. Дамыған батыс елдерінде орта тап шамамен бүкіл халықтың үштен екісін құрайды. Қоғамдағы экономикалық және саяси тұрақтылықты қамтамасыз ететіндер де солар. Міне, сондықтан Қазақстан Президенті Н.Назарбаев та орта таптың негізін құрайтын шағын және орта бизнес өкілдеріне кеңінен назар аударып келеді. Яғни, мемлекет кәсіпкерлерге тиімді қолдау көрсету үстінде.

Қазақстанда әлеуметтік және саяси сипаттағы түрлі-түрлі мәселелерді шешетін, азаматтарды қоғамды демократияландырудың үдерістеріне белсенді тартатын 5 мыңнан астам үкіметтік емес ұйымдар жұмыс істеуде. Оларда тұрақты негізде 35 мың адам, уақытша негізде консультанттар мен сарапшылар болып 50 мың адам, еріктілер есебінде 100 мыңнан астам адам еңбекке тартылған. Үкіметтік емес ұйымдар қызметі шамамен 2 миллиондай азаматты қарауына алған.

Ал, Жамбыл облысында қазіргі кезеңде 695 үкіметтік емес ұйымдар тіркеуде болды. Олардың тек 189-ы белсенді жұмыс атқарады. 2009 жылдары облыстың үкіметтік емес секторына жалпы 20 мың адам тартылған. Тұрақты негізде 2 мыңға жуық, уақытша мерзімде 1,5 мыңға дейін, ерікті түрде 16,5 мың адам жұмысқа тартылған. Сонымен қатар, облыста «Жамбыл облысы іскер әйелдерінің Қауымдастығы», «Жан Дауа», «Жамбыл облысының мұсылман әйелдерінің «Адалдық», «Жуалы жастары», «Тараз қаласындағы «Қамқор ана» жалғыз басты мүгедек әйелдер мен мүгедек балалары бар әйелдердің ерікті қоғамы» қоғамдық бірлестіктері мен «Әйелдердің республикалық Кеңесі» қоғамдық бірлестігінің Жамбыл облыстық филиалы және т.б. табысты жұмыс жасауда.

Билік пен азаматтық қоғамның өзара әрекеттесу мәдениеті аса қажет салаларының бірі – ұлтаралық қатынастар. Бұл Қазақстанның ұлт саясатында жүзеге асып жатыр, этникалық топтар еркін дамуға, өзіндік ұлттық ерекшеліктерін, мәдениеті мен дәстүрлерін, ана тілін сақтау мен дамытуға барлық жағдайлар жасалған. Қазақстан халқы Ассамблеясы билік пен қоғам арасындағы алтын көпірге айналды.

Тәуелсіздік жылдары Қазақстан тұрақтылық пен келісім аралы болды және бола да береді. Ал біздің еліміздің этносаралық татулықты нығайтудағы тәжірибесінің өзіндік ерекше қолтаңбасы бар, әрі басқаларға үлгі боларлықтай түрі деуге болады. Энтосаралық және конфессияаралық қарым-қатынасты реттеудің керемет формасы - 1995 жылы Қазақстан халық Ассамблеясының құрылуы еді.

Полиэтникалық қоғамдардың тұрақтылығының жаңа түрі Жамбыл облысында да сәтті жүзеге асырылуда. Қазіргі таңда облыста 100-ден аса ұлттар мен ұлыстар, ал облыс халқының этникалық құрамында 84 диаспора бар.

Қазақстан халық Ассамблеясының құрамында этномәдени орталықтар жұмыс атқарып, қоғамды дамытуда өз үлестерін қосуда.

Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, біз Қазақстандағы азаматтық қоғам мен мемлекеттің өзара әрекеттесуі аралас формада, қарсыластық, әріптестік, ынтымақтастық принциптері қатар жүруімен жүзеге асуда деген қорытынды жасаймыз.Сонымен қатар республикамыздағы үш қоғамдық секторлар – мемлекеттің, бизнестің және азаматтық қоғамның арасындағы өзара әрекеттесу механизмдері де қым-қуыт араласып жатыр.

Қоғамдық секторлар арасындағы өзара әрекеттесу механизмі – азаматтық қоғам институтттары мен биліктің бірлесе отырып қолданыстағы заңнама аясында әлеуметтік маңызы бар проблемаларды шешуіне қажетті ресурстардың, ережелердің, әдіс-тәсілдер мен ұйымдастырушылық технологияларының жиынтығы.

ҮЕҰ қызметін қолдау үшін мемлекет тарапынан бөлінетін қаржы көлемі жылдан-жылға айтарлықтай көбеюде. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2007 жылдың қазанындағы ІІІ Азаматтық форумда берген тапсырмаларын орындау жөніндегі іс-шаралар негізінде облыста үкіметтік емес ұйымдарды мемлекеттік қолдаудың 2009-2011 жылдарға арналған жаңа бағдарламасы әзірленіп, оның аясында үкіметтік емес ұйымдардың қарқынды дамуы мен өркендеуіне, олардың азаматтық қоғамдағы рөлін нығайтуға облыс, қала және аудан әкімдіктері тарапынан қолдау жасау шаралары толығымен қарастырылды.

Аталған Бағдарламаны жүзеге асыруға жергілікті бюджеттен жалпы көлемі 123,5 миллион теңге қарастырылған.

Қазір біздің облыста әрбір әкімиятта үкіметтік емес сектормен жұмыс жасау басқармалары құрылған. Сондай-ақ, азаматтық бастамашылдықты дамытуға да мән берілген. Оған өзекті мәселелерге арналған оқу семинарлары, тренингтер, дөңгелек үстелдер, конференциялар өткізу арқылы ықпал етілуде. Жер-жердегі үкіметтік емес ұйымдарға ұйымдастырушылық, әдістемелік, кеңес беру және ақпараттық көмек беру де қамтылған.

Бір сөзбен айтқанда, еліміздегі үкіметтік емес сектордың дамуы, мемлекеттік билік органдары мен ҮЕҰ арасында шын мәнінде әріптестік қарым-қатынас қалыптасуы жаңа кезеңге аяқ басып отыр.

Қорыта айтатын болсақ, Қазақстан Республикасында Азаматтық қоғамды дамытудың 2006-2011 жылдарға арналған тұжырымдамасында атап көрсетілгеніндей, азаматтық қоғамды дамыту демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құрудың маңызды шарты болып табылады. Қоғамдық прогресс, демократиялық даму, экономикалық өрлеу азаматтар қоғамның тыныс-тіршілігінің барлық маңызды салаларына белсенді қатысқан жағдайда ғана мүмкін болады. Сонымен қатар, Қазақстандағы мемлекеттік органдардың үшінші сектордың проблемалары мен келешегіне қызығушылық таныту азаматтық қоғам институттарының бүкіл ел аумағындағы қоғамдық-саяси белсенділікті арттыруына байланысты болып отыр.