«Педагогические
науки»
Есенбаева Гулнур Есенбаевна.,
Қалбек Санзира Өмірзаққызы қазақ-
түрік лицей – интернатының оқытушылары
Дарынды жасөспірімдерге
арналған Ақтөбе облыстық мамандандырылған
қазақ- түрік лицей – интернаты. Ақтөбе
қаласы
ҚАЗІРГІ ЗАМАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМ МЕН БІЛІМ
ДАМУЫНДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕР
Қазіргі білім
беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман
дайындау. Мектеп –
үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз
мұғалімнің шығармашылығындағы ерекшелік - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның
жүрегіне жол таба білуі. Ұстаз атана білу, оны қадір
тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр
мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз
пәнін, барлық шәкіртін, мектебін шексіз сүйетін адам.
Қазіргі
таңдағы жаңа
формация мұғалімі-рефлекцияға қабілетті, өзін-өзі
жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық,
зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік
тұлғалы, коммуникативтілік, ақпараттық және
тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары
деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты,
белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға.
Қазақстандағы білім
беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік
бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы
біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім
көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық
білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін,
ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру,
олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі,
оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз
ету.
Психологтер де, педагогтер де
адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби
шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің
әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді. Мысалы,
ұлы педагогтер А.Дистерверг, К.Ушинский, А.Макаренко, В.Сухомлинский, т.б.
мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы, адамның
жан-дүниесі, рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып,
педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес
қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда
педагогикалық шеберлік-кәсіби әрекетті жоғары
деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке
қасиеттерінің, оның білімі мен білігінің жүйесі.
Ең бірінші мұғалімнің
«өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Қазіргі
педагогикалық қызмет – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға
басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени
жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық
процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін,
оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту
өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған
шығармашыл тұлғаны талап етеді.
Қазақ мектебінің
бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік
және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде
мұғалімге, ата-анаға және қоғам
қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне
байланысты.
Өзіндік жұмыстың негізгі
мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін
қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен
қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын
ояту. Мұғалім сабақта әдіс – тәсілдерді пайдалана отырып, балалардың
ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға
және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік
туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы
өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына
және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде
жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі
әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті
әртүрлі балалардың
ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау,
оны жан-жақты тануды ойлап, оқушылардың
шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір
мұғалімнің міндеті.
Жаңа технологияны меңгеруде
мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет.
Қазіргі мұғалім:
- педагогикалық үрдісте
жүйелі жұмыс жүргізе алатын;
- педагогикалық өзгерістерге тез
төселетін;
- жаңаша ойлау жүйесін
меңгере алатын;
- оқушылармен ортақ тіл табыса алатын;
- білімді, іскер, шебер болу керек.
Жаңа педагогикалық
технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке
тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту,
өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды
өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы,
орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін
жеке тұлға
екендігіне ерекше мән беруіміз қажет.
Қазіргі оқушы:
- дүниетаным
қабілеті жоғары;
- дарынды,
өнерпаз;
- іздемпаз,
талапты;
- өз
алдына мақсат қоя білуі керек.
Тәуелсіз ел тірегі – білімді
ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн
тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды
дамыту. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің
басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін
қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани
құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға
тәрбиелеу.
Қазақстан
Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары
бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру,
азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл –
ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса,
қоғам болашағы-жас ұрпақтың бойына
адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім
қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша
құру қажет.
Егеменді еліміздің ең басты
мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал
өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай
тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім
берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани
бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады.
Қазақстан
Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде
ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай
интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту
сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI
ғасыр - бәсеке ғасыры. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге
мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам
дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді.
Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық
жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында
тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат -
ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге
шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы
қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін
оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа
үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін
дарын иесін тәрбиелеу керек.
Жас жеткіншектердің бойындағы
ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан
әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу-ұстаз
парызы деп білеміз. Бейімділік
- оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі.
Баланың жасырын жатқан
қабілеттерінің көрінуіне мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде ұстаздардың басшылығымен жүзеге асады.
Педагогика ғылымы еш нәрсеге
бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себепті, балалардың қабілетін
кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана
мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі
әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың
өзіндік жұмыстарының мән-мағынасын
ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен
сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмысты ұйымдастырудың негізгі
шарттары мыналар:
- мұғалімнің
нақты тапсырмалар беруі;
- жұмысты
орындаудың уақытын белгілеу;
- мұғалімнің
басқаруымен оқушылардың жұмысты өз еркімен
орындауы.
Оқушылардың
өзіндік жұмысы-мұғалімнің қажетті
нұсқаулары бойынша оқушының оқу
жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі болып
есептеледі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан
белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар
өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі
орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік,
табандылық, ұйымшылдық, бір-бірімен деген жолдастық
көмек қалыптасады. Өзіндік
жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың
танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық
қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге
қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта
әдіс – тәсілдерді
пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін
айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген
сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет.
Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ
оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді,
баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге
үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану
арқылы қабілеті әртүрлі балалардың ортасынан қабілеті
жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты
тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін
бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті.
Американдық психологтардың
анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани
білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу
және өз тәжірибесін терең түйсіне білу
қабілеті. Педагогикалық
тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз –
адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің
жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен
өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы,
шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген
тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып,
өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет.
Қазіргі заман талабына сай
шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған
білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес,
керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз
ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір
балаға қажет екендігін, әр тұлғаның
қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды
балалардың тек өткенге емес, болашаққа да
қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа
тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап
өту қажет.
Жеке тұлғаны өздігінен
білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету,
білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені
меңгерту. Жеке тұлғаның құндылық
бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе.
Жеке тұлғаның құндылық бағдары
ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды.
Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi
уақытта жеке тұлғаның құндылыққа
бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі,
iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар –
жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк
құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның
қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген
карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық
бағдарлар жүйесiне бiрiгедi.
ХХI ғасырда әлемдік
өркениет төрінен орын алуы үшін,
Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы
ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып
отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына
«Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге
қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы
– Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды
құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай,
Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын
өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық
құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде
стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді:
таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе
білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге
асыруда жаңа формацияның педагогы қажет.
Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім
деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес,
әлдеқайда жоғары болуы тиіс.
Бұл-уақыттың талабы.
Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол -
балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге
асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары:
өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану,
өзін-өзі дамушы тұлға ретінде
қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп
оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық
қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық,
ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына
сусындату қажет.
Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер
шешімін табуға тиіс:
1.
Оқушының
психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген
қызығушылығын анықтау;
2.
Тілдік
қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру;
3.
Оқушылардың
өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін
арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін
жасау;
4.
Оқу
мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында
да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру.
Сабақтың кейбір
кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін
арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі
қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін,
өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы
бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына
үнемі көңіл бөлініп отырады.
Осындай атқаратын істер барысында мынадай нәтижелерге қол жеткізуге болады:
- білім деңгейі
мен білім сапасының артуына;
- логикалық
ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас
деңгейлерінің өсуіне;
- кез-келген ортада
өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына;
- қазіргі
ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң
өзгерістерінің сипат алуына.
Әр ұстаз
– ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз
ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор,
терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның
ұйытқысы болуы керек. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен
дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші
орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын
қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше
жұмыстардың алар орны ерекше.
1.
А.С.
Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика», 1988 г.
2.
А.С.
Макаренко. Психология труда учителя. М., «Просвещение», 1993 г.
3.
В.И.Андреева.
Педагогика творческого саморазвития. Казань, 1996 г.
4.
Қазақстан
Республикасының «Білім туралы» Заңы //Алматы 2010 ж, 6-б
5.
Қазақстан
Республикасында 2015 жылға
дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004 ж, 3-4 беттер.
6.
Краткий
словарь иностранных слов//под.ред. О.П.Марасанова, М., 1993 г, 318-стр
7.
Советский
энциклопедический словарь//М., Издательство
«Советская энциклопедия», 1984 г, 613 стр
8.
С.И.Ожегов,
Н.Ю.Шведова. А.С. Макаренко, «Толковый словарь русского языка»// М.,
2004 г, 288 стр
9.
Қазақстан
Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана, 2004 ж, 28-б
10.
С.Е.Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы
качества образования // «Государство и образование», 2002. Стр-88
11.
В.А.Хуторской.
Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы
образования.// «Народные образования», №
2, 2003г, стр -58-94
12.
Б.А.Тұрғынбаева.
Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті
арттыру жағдайында дамыту: теория және тәжірибе//Aлматы, 2005
г, 174-бет
13.
К.Құдайбергенова.
Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық
критерий //«Білім сапасын бағалаудың мәселелері:
әдіснамалық негізі және практикалық
нәтижесі » атты халықаралық ғылыми –
практикалық конференцияның материалдары. 2008 ж, 30- 32-б
Статья написана о взаимоотношениях между учителем и учеником согласно современным требованиям. В результате этих отношений мы можем видеть умелых, разносторонних, образованных учеников. Это новое поколение внесет свой вклад в решении открытых вопросов в области образования и науки.
This
article is about interaction between competitive, methodical, professional
skilled, and sophisticated teacher and researcher student according to up to
date requirements.
The
work of skilful, well-educated, versatile teacher can show us all-rounder
students in society.
And
this new generation will help to solve open, undecided questions in education
and science.