А.М. Рустемова
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Филология, әдебиеттану
және әлем тілдері факультетінің 2 курс магистранты
Қазақ,
орыс және ағылшын халықтарының тілдік санасындағы
мәдениаралық құндылықтарының ерекшеліктері
«Every
language is a temple in which the soul of those who speak it is enshrined» – said
Oliver Wendell Holmes.
Оливер Уендел
Холмстың «әрбір тіл – осы тілде сөйлейтін адамдардың
жан дүниесі сақталатын ғибадатхана іспеттес, – деген
тұжырымы тілдің адам өміріне ғана емес, сонымен
қатар оның мәдениетін айқындайтын негізгі
қорған екендігін нақтылай түседі. Әрбір ұлт
өкілі үшін өзінің мәдениетін сақтауы, оны
ұрпақтан ұрпаққа жеткізуі, сол ұлт
тілінің ең маңызды қызметі. Дәл осы қызмет
сол ұлт өкілі тұлғасының қалыптасуына,
ұлттық мінезінің, ұлтаралық
қатынасының, ұлттық, халықтық қатынастарының
қалыптасуында маңызды,
шешуші рөл атқарады [5].
Тіл
халықтың мәдениетін толыққанды сақтай
отырып, келер ұрпаққа жеткізуші құрал. Ол тілдік
санада сақталып, көрініс тауып отырады. Ресей ғалымы
Н.В Уфимцеваның пікірі
бойынша, «тілдік сана әлеуметтік таным, лексика, сөз
тіркесі, фразеологизм, мәтін, бейнелеу сияқты тілдік
құралдардың
жиынтығынан, бірлігінен тұрады. Тілдік сана өзге
ұлттардың мәдениетін, қызметін танудың
дереккөзі ретінде қарастылады, әрі өз мәдениетін
тану құралы ретінде қызмет етеді» [6].
«Қоршаған
ортаны тану барысында адам өмірден өзіне керек бөліктерді,
яғни не нәрсенің керек⁄керек еместігін, не нәрсенің
маңызды⁄маңызды емес екендігін, белгілі бір нәрсесіз
өмірін елестете алу⁄алмайтынын немесе мүлде керек емес
екендігін шешеді. Осының нәтижесінде ол өзінің өмірге деген өзіндік
құнды көзқарасын қалыптастыра отырып,
айналадағы заттар мен құбылыстардың
мағыналылығы мен маңызын айқындайды, әрі
өміріндегі мағыналық және маңыздылық
заңдылықтарына сай бағалайды. Әрбір зат,
құбылыс немесе идея өзінше бағаланады, осыған
сәйкес оның белгілі бір құндылықтары
айқындалады. Бұл қоғамға деген көзқарастың
қалыптасуына, маңыздылығына, мағынасына негізделеді»
[4, 45-46 бб.].
Тілдік
құндылық – мәдениет құндылығы.
Әрбір халық құндылықты өздігінше
түсінеді. Қазіргі заман тілі құндылықты
жаңа қырынан сараптауға мүмкіндік береді.
Кеңестік кезең кезінде қазақтардың және орыстардың
тілдік санасында маңызды орын алған жайттар бүгінгі
күні кейінгі орынға түсіп,
маңыздылығы/өзектілігі мен мағыналылығына сай
басқа құбылыстар басымдылық танытып, қазіргі
таңда жаңаша сипат алуда. Құндылықтың адам
өмірінде алатын орны оның мәдениетінің көрінісі.
Адам өміріне әсер ететін құндылық,
басымдылық, мағына мәдениетпен ұштасады. Кез келген
ұлт өкіліне жататын тұлға өзінің
мәдениетіне тән ерекшеліктерді толық танып біле алмайды.
Әрбір ұлт өкілі өз мәдениетінің
ерекшеліктерін тану үшін басқа ұлттың
мәдениетімен қақтығысқанда,
қарым-қатынасқа түскенде ғана өзінің
халықтық менталитетіне сай айшықтары айқындалады. Осы
сәтте мәдени түсініспеушілік, мазасыздық,
әлсіздік немесе дағдарыс туындайды. Түсініспеушілікті жою
үшін тілдің мүмкіндіктеріне толық тоқталып,
шынайылық пен сөйлеу мәдениетін, басқа тілдермен
байланысын, мәдени маңызын, қазақ, орыс, ағылшын
халықтарының тілдік ассоциациясына назар аудартады.
Мақалада
қазақ, орыс этностар тіліндегі мәдениаралық тілдік
бірліктерді жинау, оларды сұрыптау, салыстыру, ассоциативті
салғастырмалы талдау секілді әдіс-тәсілдер қолданылды.
Нәтижелері: Салғастырмалы талдау жасау үшін Н.В. Уфимцеваның
2010 жылы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінде оқыған
дәрісінде оның ассоциативтік сөздігінің материалдары
пайдаланылды.
1-кесте. Орыс халқының тілдік санасындағы мәдени
құндылықтарының ассоциативтік сөздік негізінде
айқындалған көрінісі
|
№ |
Ассоциат |
Стимул
саны. |
№ |
Ассоциат |
Стимул
саны |
№ |
Ассоциат |
Стимул
саны |
|
1 |
человек
(адам) |
1404 |
26 |
стол (үстел) |
369 |
51.5 |
страх (қорқыныш) |
287 |
|
2 |
дом (үй) |
864 |
27 |
парень(жігіт) |
368 |
51.5 |
умный (ақылды) |
287 |
|
3 |
жизнь
(өмір) |
711 |
28 |
дорога (жол) |
361 |
53 |
долго
(ұзақ) |
286 |
|
4 |
плохо (жаман) |
691 |
29 |
мир (әлем) |
360 |
54.5 |
далеко (алыс) |
285 |
|
5 |
большой
(үлкен) |
684 |
30 |
говорить (сөйлеу) |
355 |
54.5 |
сильный (күшті) |
285 |
|
6 |
хорошо
(жақсы) |
677 |
32.5 |
Есть (тамақтану) |
354 |
56 |
город (қала) |
284 |
|
7 |
нет
(жоқ |
667 |
32.5 |
дерево (тал) |
354 |
57 |
зеленый (жасыл) |
283 |
|
8 |
деньги
(ақша) |
587 |
32.5 |
время (уақыт) |
354 |
58 |
черный (қара) |
282 |
|
9.5 |
друг
(дос) |
565 |
34 |
жить (өмір сүру) |
350 |
59 |
боль (ауру) |
281 |
|
9.5 |
дурак
(ақымақ) |
565 |
35 |
думать (ойлау) |
349 |
60 |
всегда (әрқашан) |
278 |
|
12.5 |
лес
(орман) |
438 |
36 |
я (мен) |
347 |
61 |
море (мұхит) |
277 |
|
12.5 |
мужчина (ер кісі) |
438 |
37.5 |
разговор (әңгіме) |
344 |
62 |
муж (күйеу) |
272 |
|
12.5 |
хороший
(жақсы) |
438 |
37.5 |
свет (жарық) |
344 |
63 |
счастье (бақыт) |
270 |
|
14 |
день
(күн) |
436 |
39 |
мой (менің) |
338 |
64 |
солнце(күн) |
267 |
|
15 |
много
(көп) |
429 |
40 |
Красный (қызыл) |
330 |
65 |
собака (ит) |
266 |
|
16 |
любовь
(махаббат) |
428 |
41 |
машина (көлік) |
323 |
66 |
кино (кино) |
265 |
|
17 |
работа
(жұмыс) |
426 |
42.5 |
женщина (әйел) |
321 |
67 |
ум (ақыл) |
261 |
|
18 |
вода
(су) |
420 |
42.5 |
книга (кітап) |
321 |
68 |
маленький (кішкентай) |
260 |
|
19 |
ребенок
( сәби) |
413 |
44 |
грязь (батпақ) |
318 |
69 |
сделать (істеу) |
259 |
|
21.5 |
радость
(қуаныш) |
404 |
46.5 |
идти (жүру) |
308 |
71.5 |
очень (өте) |
258 |
|
21.5 |
все
(барлық) |
404 |
46.5 |
старый (ескі) |
308 |
71.5 |
предмет (зат) |
258 |
|
22 |
дело
(жұмыс, іс) |
390 |
46.5 |
мальчик (ұл бала) |
308 |
71.5 |
он (ол) |
258 |
|
23.5 |
плохой
(жаман) |
378 |
48 |
белый (ақ) |
304 |
73 |
война
(соғыс) |
251 |
|
23.5 |
смерть(өлім) |
378 |
49 |
девушка (қыз) |
302 |
74 |
ночь (түн) |
250 |
|
25 |
быстро
(жылдам) |
371 |
50 |
мужик (ер кісі) |
301 |
75 |
земля (жер) |
247 |
Жоғарыдағы
кестеде орыс мәдениетінің тілдік санасы бейнеленген.
Ø бірінші қатарда қолданылу жиілігі мен стимул саны
көрсетілген;
Ø екінші қатарда берілген стимул саны;
Ø үшінші қатарда
әрбір стимулға берілген ассоциация саны.
1-кестедегі талдаудан
байқағанымыз: орыс халқының танымында адам стимулы маңызды орын алатынын
аңғарамыз. Көрсеткіште оның саны – 1404. Орыс
халқының санасында адам факторы ең жоғарғы
көрсеткішті иеленген. Сонымен қатар жиілігі жоғары стимулдар
қатарына дом, очаг, семья
жататындығын айқындадық. Жизнь
стимулы орыс ұлтының өмір деген
құндылықты бағалау дәрежесі көрсетілген.
Біздің ойымызша, орыс халқының адамдары өмірді
сүйеді және әрбір күн олар үшін қымбат,
әрі соңғы күніндей өмір сүріп
тұрғандай тіршілік етеді.
2-кесте. Ағылшын халқының тілдік санасындағы
мәдени құндылықтарының ассоциативтік сөздік
негізінде бейнеленген көрінісі
|
Ранг |
Ассоциат |
Стимул саны |
Ранг |
Ассоциат |
Стимул саны |
Ранг |
Ассоциат |
Стимул саны |
|||||
|
1 |
me |
1087 |
26 |
nice |
483 |
51 |
dead |
371 |
|||||
|
2 |
man |
1071 |
27 |
red |
477 |
52 |
ship |
369
|
|||||
|
3 |
good |
881 |
28 |
now |
461 |
53 |
music |
363 |
|||||
|
4 |
sex |
847 |
29 |
hard |
451
|
54 |
noise |
360 |
|||||
|
5 |
no |
805
|
30 |
white |
450 |
55 |
cold |
352 |
|||||
|
6 |
money |
750 |
31 |
woman |
445 |
56.5 |
women |
351 |
|||||
|
7 |
yes |
743 |
32 |
bed |
432 |
56.5 |
you |
351 |
|||||
|
8 |
nothing 713 |
|
33 |
school |
431 |
58 |
men |
345
|
|||||
|
9 |
work |
686 |
34 |
help |
427 |
59 |
happy |
340 |
|||||
|
10 |
food |
676 |
35 |
pain |
426
|
60 |
drink |
339 |
|||||
|
11 |
water |
669 |
36 |
sea |
425 |
61 |
head |
337 |
|||||
|
12 |
people |
664 |
37 |
dog |
419 |
62 |
hair |
336 |
|||||
|
13 |
time |
630
|
38 |
never |
415
|
63 |
great |
333 |
|||||
|
14 |
life |
629
|
39 |
of |
413
|
64 |
tree |
332 |
|||||
|
15 |
love |
622 |
40 |
old |
402 |
65 |
church |
331 |
|||||
|
16 |
bad |
615 |
41 |
book |
401
|
66 |
fear |
330 |
|||||
|
17 |
girl |
581 |
42 |
paper |
399 |
67 |
boy |
328 |
|||||
|
18 |
up |
565 |
43 |
down |
398 |
68 |
horse |
326 |
|||||
|
19 |
car |
550 |
44 |
green |
395 |
69 |
it |
322 |
|||||
|
20 |
black |
549 |
45 |
in |
388 |
70.5 |
war |
321 |
|||||
|
21 |
what |
545 |
46 |
person |
387 |
70.5 |
word |
321
|
|||||
|
22 |
house |
539 |
47 |
fir |
37
|
72 |
fool |
316 |
|||||
|
23 |
out |
535
|
48 |
to |
37 |
73 |
friend |
311 |
|||||
|
24 |
death |
518 |
49 |
rubbish |
374 |
74 |
fat |
309 |
|||||
|
25 |
home |
501 |
50 |
light |
373 |
75 |
fun |
306 |
|||||
Кез келген
халықтың этномәдени құндылықтары жеке
тұлғаның өмірінде қандай рөл атқарса,
қоғамдағы рөлі де орасан зор екендігі даусыз.
Қоғамдағы әрбір тұлға арасында
ақпараттар алмасады, сұрыпталады, қоршаған ортамен
байланыс туындайды, эмоция, сезім, қарым-қатынастың
түрлі жолдары қалыптасады. [1]
«Адам санасында бір
уақытта әрқилы мазмұндағы түрлі
әрекеттер мен құндылықтар көрініс табады. Олар
санада бір-бірімен байланыста жүйелі түрде белгілі бір
тәртіппен орналасады. Әрбір құндылықтың
мәдени ортадағы алатын орны ерекше, онда адамның
табиғатпен, қоғаммен, ортамен байланысы бейнеленеді.
Қоршаған ортаның құндылықтарын
бағалай отырып, әр ұлт өкілі өзінің
көне мәдениетіне, шежірелеріне, жәдігерлеріне,
әдет-ғұрпына ерекше мән бере отырып, соның
негізінде өз ұлтының негізгі құндылықтар
жүйесін қалыптастыра отырып, оны өмірінің
нұсқаулығы ретінде қолдануы қажет. Осыған
орай әр мәдениеттің өзіндік құндылық
жүйесі қалыптасады. Осы жүйеде мәдениеттің тылсым
қырлары ашылып, ерекшеліктері айқындалады» [3, 46-47 бб.]
Жоғарыда
көрсетілген кестеде басымдылық танытқан me, man ассоциациялары ағылшын азаматтарының
ұлттық менталитетін көрсетеді. Ағылшындардың
өмірлік ұстанымы туралы А.П. Садохиннің ойы осы
стимулға мысал бола алады. Ол былай дейді: «Жаңа замандағы
ағылшын азаматтары өз-өзін басқаруды адам
бойындағы байлық деп түсінеді. «Өз-өзіңді қолға алу» тіркесі олардың
ұраны іспеттес. Адам қаншалықты өзіне берік болса,
соншалықты құрметті болады. Қуанышта да,
қайғыда да, жеңістер⁄жеңілістерде де
өзін-өзі ұстай білу керек. Сырт көзге, қолдан
келсе, іштей де сабырлық сақтай білу керек» [3, 46 б.].
Қазақ
халқының тілдік санасындағы мәдени
құндылықтарын анықтау үшін ассоциациялық
сараптама әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің филология факультетінің студенттері арасында
өтті. Бұл жұмыс 100 сауалнамаға жауап берушінің
қатысуымен жүргізілді. Жүргізілген сараптама нәтижесі
3-кесте. Қазақ халқының тілдік санасындағы
мәдени құндылықтарының ассоциативтік сөздік
негізінде бейнеленген көрінісі
|
№ |
Ассоциат |
Стимул саны |
|
1 |
Бесбармақ |
25 |
|
2 |
Атамекен |
21 |
|
3 |
Ақша |
21 |
|
4 |
Жұмыс |
19 |
|
5 |
Еріншек |
19 |
|
6 |
Домбыра |
19 |
|
7 |
Көшпенділер |
19 |
|
8 |
Шай |
17 |
|
9 |
Қонақжай |
16 |
|
10 |
Бала |
15 |
|
11 |
Батыр |
13 |
|
12 |
Жылқы |
8 |
|
13 |
Қымыз |
7 |
|
14 |
Мал |
3 |
|
15 |
Кең
дала |
1 |
Жасалған
зерттеу нәтижесін нақты деп айта алмаймыз. Себебі, бұл
жасалып отырған сараптама алғашқы және оған
қатысушылардың саны да жеткілікті емес. Дегенмен жасалған
кішігірім ассоциациялық эксперименттен
жалпы қазақ халқының тілдік сана туралы
түсінігін көре аламыз. Үшінші кестеде көрсетілгендей
қазақтардың тілдік санасындағы бірінші орында
тұрған ұлттық
тағам бесбармақ. Шынында да бұл ұлттық
тағам қазақтардың мәдениетінің феномені.
Мысалға келтірілген ассоциат қазақтардың
мәдениетінен көрініс береді. Қазақтың
ұлттық бесбармақ тағамы әрқашан дастарханның
көркін келтіріп тұрады. Қонақ күткенде,
мейрамдарда құрметпен жасалатын
бұл тағамның түрін Қазақстанда
болған кез келген мейман біледі. Кез келген отбасында бұл
ұлттық тағам құрметті
қонақтарға жасалады және дәстүрге деген
құрметті көрсетеді. Бесбармақ – еттен жасалатын
тағам. Ол жылқы етінен, сиыр етінен немесе қой етінен
жасалады. Қойдың етінен жасалатын болса, ет бір жарым сағат
қайнайды, ал сиырдың немесе жылқының етінен жасалса,
екі немесе үш сағат қайнайды. Етті жайманан немесе
кеспе-нанмен ұсынылады. Сорпасына айран қатып ішеді. Қатысушылардың
бесбармақты стимул ретінде таңдауы бекер емес. Әрбір
қазаққа бесбармақтың ұлттық ерекше
құны бар.
Қорыта айтқанда ұсынылған
ассоциативті сөздіктер мен ассоциативті эксперименттер тілдік сананы
зерттеуге, мәдени құндылықтарды бағалауға
көмектеседі. Бұл жүргізілген сараптама нәтижесі ретінде
айтарымыз ассоциациялық сөздік жасау лингвист
ғалымдардың міндеті болып отыр. Бұл сөздік
түрлерін кез келген мәдени, кәсіби ортада,
мәдениаралық қарым-қатынаста түрлі мәдениет
иелерінің ортасында қолдануға пайдасы мол тиері сөзсіз.
Сөздікті жасау бүгінгі қазақ тіліне өте
қажет. Қазақ тілінде жүргізілген сараптама
аталған зерттеудің кеңеюінің алғашқы
көрінісі ретінде айта отырып, болашақта электронды ассоциациативті
сөздік жасау жоспарда бар.
Әдебиетттер
тізімі
1.
Kiss G.,
Armstrong C., Milroy R., Piper J. An associative thesaurus of English.
Edinburg: University of Edinburg, MRC Speech and Communication Unit, 1972.
2.
Klukchon K., Strodbeck F. Variation in Value Orientation. –N.Y., 1961.
3.
Садохин А.П. Межкультурная коммуникация: Учебное
пособие. – М. 2006.
4.
Русский ассоциативный словарь. Прямой словарь от стимула к реакций.
Ассоциативный тезаурус современного русского языка. Часть I,II (Ю.Н. Караулов, Ю.А. Сорокин, Е.Ф. Тарасов, Н.В. Уфимцева). – М., 1994. – 224 с.