Минасипова А.Р.

М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан

МАМАНДЫҚ ТАҢДАУДЫҢ ЖЕКЕ ТҰЛҒА ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ РӨЛІ

Сапалы білім беру - қай кезде де болмасын қоғамның басты құндылықтарының бірінен саналады. Ал бүгінгі қоғамның әлеуметтік және ғылыми-техникалық прогресі қарқынды дамып отырған заманда адамның интеллектуалдық еңбек үлесі өсіп, білім деңгейіне және әрбір жеке тұлғаның шығармашылық даралығының дамуы мен кәсіби бағыттылығына қойылатын талаптар арта түсуде.

Дегенмен Кеңестік дәуір кезеңінен бастап жалпы білім беретін орта мектептерде оқыту, еңбек пен адамгершілік тәрбиесін берудің сапасын арттыру, мұғалімдер мен оқушылардың еңбек нәтижелерін бағалаудағы келеңсіздік жағдайларды (формализмін) жою, оқытудың өмірмен байланысын іс жүзінде нығайту, мектеп оқушыларын қоғамдық пайдалы еңбекке даярлауды жақсарту қажеттігі атап көрсетілген.

Сол кездерден бастап мектеп оқушыларын еңбекке тәрбиелеуді, баулуды, оларға кәсіптік бағдар беруді жақсарту және олардың қоғамдық пайдалы, өнімді еңбегін ұйымдастыру туралы арнаулы өкімет қаулысы шыққаны белгілі.

Ол қаулысында: «...жалпы білім беретін мектеп оқушыларын еңбекке тәрбиелеуді, баулуды және оларға кәсіптік бағдар беруді түбірімен жақсарту, олардың дербес өмірге практикалық және моральдық-психологиялық даярлық дәрежесін арттыру, жеткіншек ұрпақтың бойында еңбекке деген саналы қажеттілікті қалыптастыру, бұл үшін қажетті жағдайлар жасау шараларын қолға алуға халыққа білім беру мекемелеріне міндеттелген.

Үкіметтің арнаулы қаулысында Кеңестік Одақтас Республикаларында орналасқан барлық мектеп оқушыларының ғылым негіздерін оқып үйренуді олардың жүйелі ұйымдастырылған, шама-шарқына лайық қоғамдық пайдалы, өнімді еңбекке тікелей қатысуымен тығыз өзара байланысты қамтамасыз етілсін» - деп міндеттелген.

Жалпы білімнің басты үш міндеті бар, олар: баланың өзіндік жалпы дамуын, жан-жақты дүниетанымын қамтамасыз ету, және оны болашақ белгілі бір кәсіпке даярлау. Осы үш міндеттің ішінде қоғамдық даму күрделенген сайын баланы жастай алдағы кәсіпке бағдарлай әзірлеу – ең көкейкесті мәселеге айналып отырғаны дәлелденді.

Осы кездері педагогика ғылымының өкілдері кәсіптік бағдар беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық қажеттілігіне, оқушының кәсіптік мұратына, бейімділігіне, қабілеттеріне, психикалық және күш-қуатына сай мамандықты дұрыс таңдап алудағы мектеп педагогикалық ұжымы, үйелмен, кәсіптік оқу орындары, ұжымдары, өндірістік ұжымдар, жұртшылықтың іс-әрекеттері деп түсіндірді.

20-30 жыл бұрынғы қоғам дамуындағы техникалық прогрестің жеделдігіне, білім берудің үздіксіздігіне, ақпарат хабарларының дамуына, еңбек ресурстарын тиімді пайдалануға байланысты кәсіптік бағдар беруді адам тұлғасының өз ерекшеліктерін пайдалануға, өмір жағдайларының өзгеру барысында өзі үшін оқу және еңбектің іс-әрекет ауқымын таңдап алуға мүмкіндік жасауды түсіну керек деп ұғындырды. Қысқаша айтқанда, бір жағынан қоғамға пайдалы болу, екіншіден, өзінің жеке ұмтылыстарына жету.

Бүгінгі қоғамның әлеуметтік және ғылыми-техникалық прогресі қарқынды дамып отырған заманда адамның интеллектуалдық еңбек үлесі өсіп, білім деңгейіне және әрбір жеке тұлғаның шығармашылық даралығының дамуы мен кәсіби бағыттылығына қойылатын талаптар арта түсуде. Жалпы білім беретін орта мектептерде оқыту, еңбек пен адамгершілік тәрбиесін берудің сапасын арттыру, мұғалімдер мен оқушылардың еңбек нәтижелерін бағалаудағы келеңсіздік жағдайларды жою, оқытудың өмірмен байланысын іс жүзінде нығайту, мектеп оқушыларын қоғамдық пайдалы еңбекке даярлауды жақсарту қажеттігі атап көрсетілген.

Сол кездерден бастап мектеп оқушыларын еңбекке тәрбиелеуді, баулуды, оларға кәсіптік бағдар беруді жақсарту және олардың қоғамдық пайдалы, өнімді еңбегін ұйымдастыру туралы арнаулы өкімет қаулысы шыққаны белгілі.

Барлық мектеп оқушыларының ғылым негіздерін оқып үйренуді олардың жүйелі ұйымдастырылған, шама-шарқына лайық қоғамдық пайдалы, өнімді еңбекке тікелей қатысуымен тығыз өзара байланысты қамтамасыз етілсін» - деп міндеттелген.

Жалпы білімнің басты үш міндеті бар, олар: баланың өзіндік жалпы дамуын, жан-жақты дүниетанымын қамтамасыз ету, және оны болашақ белгілі бір кәсіпке даярлау. Осы үш міндеттің ішінде қоғамдық даму күрделенген сайын баланы жастай алдағы кәсіпке бағдарлай әзірлеу – ең көкейкесті мәселеге айналып отырғаны дәлелденді.

Педагогика ғылымының өкілдері кәсіптік бағдар беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық қажеттілігіне, оқушының кәсіптік мұратына, бейімділігіне, қабілеттеріне, психикалық және күш-қуатына сай мамандықты дұрыс таңдап алудағы мектеп педагогикалық ұжымы, үйелмен, кәсіптік оқу орындары, ұжымдары, өндірістік ұжымдар, жұртшылықтың іс-әрекеттері деп түсіндірді.

Заман талабына сай маман дайындау жоғары сыныптарда басталып, студенттік кезеңмен ұштасып отырады. Білімді маман даярлау үшін толыққанды адам, жеке тұлға қалыптастыру - күрделі де келелі іс. Оқушылардың мамандық таңдау қызығушылығын қалыптастыру - көп уақытты, мерзімді қажет ететін үрдіс. Жоғары оқу орындарында педагогикалық үрдісті мектеп бітірушілердің бойындағы ізгі қасиеттерді ескере отырып, ұйымдастырған жағдайда ғана жұмыстың нәтижесі жоғары деңгейде көрінеді. Бұл мәселеден мектеп пен жоғары оқу орындары арасындағы сабақтастық қажеттілігі туындайды.

Демек, еңбек тәрбиесі адам дамуында шешуші рөл атқарады. Еңбек – қоғамның материалдық немесе рухани байлығының негізгі қайнар көзі, адамның әлеуметтік абыройының басты шарты, оның асыл міндеті, тұлға тәрбиесінің ірге тасы болып саналады.

Білім беру жүйесі бұдан әрі де адал, жоғары өнімділік еңбектің абыройын асқақтатуға, жұмыстағы шығармашылық пен ой бөлісуді дамытуға, еңбекке деген жағымды қатынастардың бастамаларын нығайтуға басымдық береді. Аталған мәселенің өмірге тәжірибелік тұрғыдан енуі жастармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беретін жұмыста сапалы түрде алға жылжуды қажет етеді.

Еңбек – қоғамның материалдық немесе рухани байлығының негізгі қайнар көзі, адамның әлеуметтік абыройының басты шарты, оның асыл міндеті, тұлға тәрбиесінің ірге тасы болып саналады.

Білім беру жүйесі бұдан әрі де адал, жоғары өнімділік еңбектің абыройын асқақтатуға, жұмыстағы шығармашылық пен ой бөлісуді дамытуға, еңбекке деген жағымды қатынастардың бастамаларын нығайтуға басымдық береді. Аталған мәселенің өмірге тәжірибелік тұрғыдан енуі жастармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беретін жұмыста сапалы түрде алға жылжуды қажет етеді.

Қажетті теориялық және тәжірибе деңгейде жүргізілмейді және де еңбектің іс-әрекет саласына аяқ басқан жастарға заманауи қоғам қоятын міндеттерге жауап бере алмайды. Атап айтар болсақ, осы кезге дейін орта мектепті бітіретін ұлдар мен қыздардың көпшілігінің таңдаған мамандықтары олардың мүмкіндіктері мен ынтасына сәйкес келмейді, олар еңбектің заманауи түрлері туралы толық түсіне бермейді. Мектеп бітірушілерінің өзіндік өмірлік жоспарлары, олардың кәсіби идеалдары өте сирек халық шаруашылығына қажетті кадрларға қарама-қайшы келеді. Соның нәтижесінде жұмыс күшінің бөлінуінде үйлеспеушіліктер туады, мемлекеттің еңбек ресурстарын басқару қиындайды.

Жоғары білімді талап ететін мамандықтарды алуға талпынып жатады. Соңғы кездерде Республикамызда жоғары оқу орын жүйесі даралана түсіп, мамандық иелері сұрыпталуда.

Әрекетке бейімделуіне негіз болатын факторлар бөлігіне мыналар кіреді:

- азаматтық қасиеті;

- еңбекке деген қарым-қатынасы, мамандыққа қызығуы;

- тұлғаның кәсіби еңбек бағыттылығы;

- дене және ақыл-ой өрісінің жарамдылығы;

- арнайы қабілеттері (белгілі бір іс-әрекетіне қажетті сапалар);

- білім, дағды, тәжірибе.

Қорыта айтқанда, жастардың қоғамдық сұраныстарға жауап беретін мамандықтарды таңдауына бағыт беру – қазіргі кезеңдегі өзекті мәселелердің бірі. Ол үшін мынадай нәрселер қажет:

- оқушылардың бойында ішкі психологиялық-әлеуметтік мәнділікті реттейтін қызмет түрлерін тәрбиелеу;

- түрлі еңбек қызметтері мен сыйластық қатынастарын тәрбиелеу;

- кәсіпті өз бетінше, саналы түрде таңдай білу.

Сонымен, ХХІ ғасырды білімділер ғасыры десек, ғылым мен білім саласында еңбек ететін жастарымыздың алдында үлкен жауапкершіліктер тұр. Демек, сол жастарға кәсіби құзыретті маман болып қалыптасуына бағдар беру – басты мақсатымызға айналуы тиіс.

Психодиагностикалық әдістер: қабілеттер мен ақыл-ой тестісі, жекелік сауалнамалар, жетістіктер тесті, жобалық тестер, сурет тесттері, социояметрия. Психологиялық кеңес беру әдістері: Эмпатикалық таңдау, интерпрестация, идентификация, фасилитация, болжам жасау. Психокоррекциялық әдістер: психогимнастика, ойындық коррекция, ойын терапиясы, арттерапия, диагностикалық үйретуші, эксперимент, әлеуметтік психологиялық тренингг, мінез-құлық тренингі.

Әлеуметтік тәрбие әдістері: әрекетке қатынасу және мотивтендіру әдісі, репродукциялау әдісі, қорытындылау әдісі, бірлескен әрекет пен бірлескен шығармашылық әдісі. Әлеуметтік-педагогикалық әсер ету әдістері: санаға, сезімге, мінез-құлыққа бірлескен әрекет пен бірлескен шығармашылық әдісі. Әлеуметтік-педагогикалық әсер ету әдістері: санаға, сезімге, мінез-құлыққа. Әлеуметтік-педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастыру әдістері: мақсатты жоспарлау әдістері, жалпы бағытталу әдістері, іс-әрекетті ұйымдастыру әдістері, қарым-қатынас әдістері, бағалау әдістері, өзіндік жүзеге асыру әдістері..

Әлеуметтік-педагогикалық өзара әрекетті ұйымдастыру. Ұйымдастырушылық әдіс: педагогикалық эксперимент. Педагогикалық әрекет әдістері: педагогикалық бақылау, шынайы эксперимент. Оқыту әдістері: сөздік (әңгіме, түсіндіру, әңгімелесу, дискуссия, лекция), көрнекілік (иллюстрация, дискуссия, лекция), көрнекілік (иллюстрация, демонстрация, кітаппен жұмыс), тәжірибелік (жаттығу, лабороториялық және тәжірибелік жұмыстар, диагностикалық ойындар, шығармашылық тапсырмалар және мәселелік жағдаят). Тәрбиелік әдістер: жағымды үлгі, сендіру, үйрету, жазалау, жаттығу, перспектива, ойын, сенім, жетістікті үйрету, өз-өзін тәрбиелеу.

Оқушылардың мамандық таңдау қызығушылығын қалыптастыруда қолданылатын әдістер бірнеше топтарға бөлінеді.

Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерге талдау негізінде білім берудің компоненттері (мотивациялық, интеллектуалдық процессуалдық) айқындалды.

Мотивациялық компонент - жаһандану жағдайында жастарға ғылыми білім алуға бағыттайтын құмарлық, жаналыққа қызығушылық, дербестікке ұмтылу, жақсы баға алуға талпыну, өзінің білімін тереңдету арқылы қоғамдағы ғаламдық мәселелерді саналықпен түсінуі.

Интеллектуалдық компоненті - ойлау процессін қамтамасыз ететін жаһандану жайлы ғылыми білімі; ғылыми білімді өз бетінше үйрену; қоғамға пайдасын тигізу үшін ғылыми білімнің қажеттілігін түсіну, ғаламдану ұғымдарын түсіну және оны сипаттайтын негізгі көрсеткіштері, әдістері, тәсілдері, ғылыми білім негізінде адам және әлем жүйесін толық түсінуі, ғаламдық ойлау арқылы іргелі ғылыми білімдерді меңгеру, проблемалық мәселелерді саналы түрде, шығармашылықпен шеше білу.

Процессуалдық компоненті - жеке тұлғаны жаһандану жағдайында өзін-өзі дамытуға және ғылыми білімін қалыптастыруға деген қажеттілікке ұмтылуы, ғылыми білім арқылы ғаламдану жағдайында өзінің ғылыми білім шеңберін кеңейтуге, өзінің жасаған іс-әрекетіне рефлексивті ой-жүргізу.

Көрсетілген компоненттер негізінде анкеталық сұрақ-жауап, тестілеу, диагностикалау бақылау сияқты кешенді әдістер арқылы жаһандану жағдайында білім берудің деңгейлері (төменгі, орта, жоғары) анықталды.

Жеке тұлғаның кәсіби қалыптасуында тұлғалық аспект ең күрделі және сонымен қатар маңызды болып табылады. Тұлғаның кәсіби дамуын зерттеуде бірнеше негізгі тәсілдерді ерекшелеуге мүмкіндік туғызады.

Олардың кең тарағаны, әрі кәсіби маңызды болып саналатын жеке қасиеттер динамикасына назар аудару болып отырғанын байқаймыз.

Психодиагностикалық тестілеу нәтижелері сенімді және шынайы болуы үшін психодиогностикалық әдістерді келесі жүйе бойынша жүргізу тиімді:

1. Бейімділік.

2. Мотивация.

3. Эмоционалды-еріктік өріс.

4. Тұлғалық ерекшелік қасиеттері.

5. Тұлғааралық қарым-қатынас.

6. Білімі /мамандық саласы/.

Осы әдістер көмегімен жас маманның кәсіби қызметке қай жағынан дайындығын, оның еңбекке қаншалықты психологиялық ерекшелігін нақты анықтауға болады.

Бүгінгі қоғамның әлеуметтік және ғылыми-техникалық прогресі қарқынды дамып отырған заманда адамның интеллектуалдық еңбек үлесі өсіп, білім деңгейіне және әрбір жеке тұлғаның шығармашылық даралығының дамуы мен кәсіби бағыттылығына қойылатын талаптар арта түсуде. Жалпы білім беретін орта мектептерде оқыту, еңбек пен адамгершілік тәрбиесін берудің сапасын арттыру, мұғалімдер мен оқушылардың еңбек нәтижелерін бағалаудағы келеңсіздік жағдайларды жою, оқытудың өмірмен байланысын іс жүзінде нығайту, мектеп оқушыларын қоғамдық пайдалы еңбекке даярлауды жақсарту қажеттігі атап көрсетілген.

Мектеп оқушыларын еңбекке тәрбиелеуді, баулуды, оларға кәсіптік бағдар беруді жақсарту және олардың қоғамдық пайдалы, өнімді еңбегін ұйымдастыру туралы арнаулы өкімет қаулысы шыққаны белгілі.

Барлық мектеп оқушыларының ғылым негіздерін оқып үйренуді олардың жүйелі ұйымдастырылған, шама-шарқына лайық қоғамдық пайдалы, өнімді еңбекке тікелей қатысуымен тығыз өзара байланысты қамтамасыз етілсін» - деп міндеттелген.

Жалпы білімнің басты үш міндеті бар, олар: баланың өзіндік жалпы дамуын, жан-жақты дүниетанымын қамтамасыз ету, және оны болашақ белгілі бір кәсіпке даярлау. Осы үш міндеттің ішінде қоғамдық даму күрделенген сайын баланы жастай алдағы кәсіпке бағдарлай әзірлеу – ең көкейкесті мәселеге айналып отырғаны дәлелденді.

Педагогика ғылымының өкілдері кәсіптік бағдар беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық қажеттілігіне, оқушының кәсіптік мұратына, бейімділігіне, қабілеттеріне, психикалық және күш-қуатына сай мамандықты дұрыс таңдап алудағы мектеп педагогикалық ұжымы, үйелмен, кәсіптік оқу орындары, ұжымдары, өндірістік ұжымдар, жұртшылықтың іс-әрекеттері деп түсіндірді.

Заман талабына сай маман дайындау жоғары сыныптарда басталып, студенттік кезеңмен ұштасып отырады. Білімді маман даярлау үшін толыққанды адам, жеке тұлға қалыптастыру - күрделі де келелі іс. Оқушылардың мамандық таңдау қызығушылығын қалыптастыру - көп уақытты, мерзімді қажет ететін үрдіс. Жоғары оқу орындарында педагогикалық үрдісті мектеп бітірушілердің бойындағы ізгі қасиеттерді ескере отырып, ұйымдастырған жағдайда ғана жұмыстың нәтижесі жоғары деңгейде көрінеді. Бұл мәселеден мектеп пен жоғары оқу орындары арасындағы сабақтастық қажеттілігі туындайды.

Демек, еңбек тәрбиесі адам дамуында шешуші рөл атқарады. Еңбек – қоғамның материалдық немесе рухани байлығының негізгі қайнар көзі, адамның әлеуметтік абыройының басты шарты, оның асыл міндеті, тұлға тәрбиесінің ірге тасы болып саналады.

Білім беру жүйесі бұдан әрі де адал, жоғары өнімділік еңбектің абыройын асқақтатуға, жұмыстағы шығармашылық пен ой бөлісуді дамытуға, еңбекке деген жағымды қатынастардың бастамаларын нығайтуға басымдық береді. Аталған мәселенің өмірге тәжірибелік тұрғыдан енуі жастармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беретін жұмыста сапалы түрде алға жылжуды қажет етеді. Еңбек – қоғамның материалдық немесе рухани байлығының негізгі қайнар көзі, адамның әлеуметтік абыройының басты шарты, оның асыл міндеті, тұлға тәрбиесінің ірге тасы болып саналады.

Білім беру жүйесі бұдан әрі де адал, жоғары өнімділік еңбектің абыройын асқақтатуға, жұмыстағы шығармашылық пен ой бөлісуді дамытуға, еңбекке деген жағымды қатынастардың бастамаларын нығайтуға басымдық береді. Аталған мәселенің өмірге тәжірибелік тұрғыдан енуі жастармен жүргізілетін кәсіптік бағдар беретін жұмыста сапалы түрде алға жылжуды қажет етеді.

Мектеп директоры мектептің барлық жұмысына жауап береді. Ол кәсіптік бағдар беру жұмысына көп көңіл бөледі, оны бақылайды, басқарады.

Кәсіптік бағдар беру жұмыстары мектептерде біршама жүргізілгенімен ата-аналар тарапынан өз балдарын болашақ мамандықтары дұрыс бағыт берілмей келеді. Қажетті теориялық және тәжірибе деңгейде жүргізілмейді және де еңбектің іс-әрекет саласына аяқ басқан жастарға заманауи қоғам қоятын міндеттерге жауап бере алмайды. Атап айтар болсақ, осы кезге дейін орта мектепті бітіретін ұлдар мен қыздардың көпшілігінің таңдаған мамандықтары олардың мүмкіндіктері мен ынтасына сәйкес келмейді, олар еңбектің заманауи түрлері туралы толық түсіне бермейді. Мектеп бітірушілерінің өзіндік өмірлік жоспарлары, олардың кәсіби идеалдары өте сирек халық шаруашылығына қажетті кадрларға қарама-қайшы келеді. Соның нәтижесінде жұмыс күшінің бөлінуінде үйлеспеушіліктер туады, мемлекеттің еңбек ресурстарын басқару қиындайды.

Жоғары білімді талап ететін мамандықтарды жоғары оқу орын жүйесі даралана түсіп, мамандық иелері сұрыпталуда.

Әрекетке бейімделуіне негіз болатын факторлар бөлігіне мыналар кіреді: азаматтық қасиеті; еңбекке деген қарым-қатынасы, мамандыққа қызығуы; тұлғаның кәсіби еңбек бағыттылығы; дене және ақыл-ой өрісінің жарамдылығы; арнайы қабілеттері (белгілі бір іс-әрекетіне қажетті сапалар), білім, дағды, тәжірибе.

Қорыта айтқанда, жастардың қоғамдық сұраныстарға жауап беретін мамандықтарды таңдауына бағыт беру – қазіргі кезеңдегі өзекті мәселелердің бірі. Ол үшін мынадай нәрселер қажет: оқушылардың бойында ішкі психологиялық-әлеуметтік мәнділікті реттейтін қызмет түрлерін тәрбиелеу; түрлі еңбек қызметтері мен сыйластық қатынастарын тәрбиелеу; кәсіпті өз бетінше, саналы түрде таңдай білу. Сонымен, ХХІ ғасырды білімділер ғасыры десек, ғылым мен білім саласында еңбек ететін жастарымыздың алдында үлкен жауапкершіліктер тұр. Демек, сол жастарға кәсіби құзыретті маман болып қалыптасуына бағдар беру – басты мақсатымызға айналуы тиіс. оқушылардың мамандық таңдау қызығушылығын қалыптастыруда қолданылатын әдістер бірнеше топтарға бөлінеді: сиходиагностикалық, әлеуметтік тәрбие әдістері, әлеуметтік-педагогикалық әсер ету әдістері, педагогикалық әрекет әдістері.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. ҚР президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту - Қазақстан дамуының басты бағыты. –Астан, 2012, 27 қаңтар.

2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. -Астана, 2007.

3. Захаров Н.Н. Профессиональная ориентация школьников. –М.: Просвещение, 1988. –272 с.

4. Климов Е. А. Человек и профессия. - Л., 1975. -190 с.

5. Жапбаров А., Ханжарова Б., Қойшиев Қ. Мектептегі тәрбие жұмысы және кәсіптік бағдар беру. – Шымкент. 1992. – 117 б.

6. Пошаев Д.Қ. Мамандық таңдау негіздері. –Шымкент. 2007. -184 б.