Ауыл шаруашылығындағы маркетингтік қызметтің дамуына кедергі келтіруші факторларды талдау

Калдыгозова М.А. э.ғ.м., аға оқытушы

Қожахметов А ГМУ-211-3

М.Х.Дулати атындағы ТарМУ, Тараз қ., Қазақстан

Агромаркетинг жүйесі бүгінгі таңда даму кезеңінің бірінші сатысында ғана тұр.

Ауылшаруашылығы кәсіпорындарының қызметінде нарыққа қайта бағдарлану үрдісі жүріп жатыр. Қазіргі таңда агроөнеркәсіп кәсіпорындарында коммерциялық қызметпен айналысатын және маркетингтің кейбір функцияларын орындайтын (клиенттерді іздеу, бағаларды талдау, жарнама) арнайы бөлімшелер құрылды.

Бірнеше жыл бұрын Қазақстан экономикасындағы нақты сектордың қарқынды дамуы және ауыл шаруашылығындағы кәсіпкерлік ортаның кеңеюі нәтижесінде аграрлық нарық қатысушыларының агробизнес саласында оңтайлы шешімдерді іздеу мен қабылдау қажеттілігін қанағаттандыру үшін ауыл шаруашылығында ақпараттық кеңес беру қызметтерінің нарығын қалыптастыру мен дамытуға мұқтаждық туындады.

Ауылшаруашылығы кәсіпорындарында маркетингті басқару жүйесінің тиімділігін бағалау үшін сауалнама жүргізілді. Маркетингті басқару тиімділігін бағалау обьектісі ретінде Оңтүстік Қазақстан обылысының өнеркәсіп саласы типіндегі ауылшаруашылық кәсіпорындары кірді. Зерттеуге маркетинг бөлімі мен маркетинг функцияларын орындайтын 13 кәсіпорын қатысты. Сауалнама сұрақтары маркетингті басқарудың әрбір бағыты бойынша, яғни қызметті басқару, фнукцияны басқару, сұранысты басқару бағыттары бойынша берілді. Талдау нәтижесі бойынша 20 % кәсіпорынның маркетингтік басқару жүйесіне ие екендігі, 30 % басқару жүйесі орташа деңгейде және 50 % дейінгі кәсіпорындардың төмен көрсеткіштерге ие екендігі анықталды. Әртүрлі кәсіпорындарда қызметкерлер саны әртүрлі және бір жүйеге келмейді. Кәсіпорындарда маркетингті басқару тиімділігінің деңгейі тауарлық өнімнің өсу темпіне әсерін тигізеді.

Сонда да, бірақ қазіргі таңда өз кәсіпорынының құрылымында маркетинг қызметінің болу керектігін құптамайтын басшы кемде-кем. Ендігі мәселе, сол басшылардың «маркетинг» ұғымын қалай түсінетіндігінде және маркетинг қызметіне қандай міндеттерді жүктейтіндігінде болып отыр. Шындығына келсек, бүгінде маркетинг бүкіл құрылымдық бөлімшелердің күнделікті жұмыс барысын реттейтін басқару функциясы ретіндегі рөлін әлі иемденген жоқ.

Сыртқы проблемалар мен факторларға мыналарды жатқызуға болады:

1. Кәсіпорын қызметін реттеу саласындағы заңдардың жетілмегендігі. Бүгінгі күні елде құқықтық нигилизмнің үстемдік етуі, көлеңкелі бизнестің дамуы және қылмыстық ахуалдың күшеюі салдарынан көптеген ұйымдар мен кәсіпорындар экономикалық өмірін жалғастыра отырып, тиімді басқарудан, оның ішінде маркетингті пайдаланудан гөрі заң бұзу, салық төлеуден қашу секілді бұлтартпа әрекеттер арқылы жетістікке жетуді басты құралға айналдырған. Мұндай жағдайда, елдегі билік өкілдері іскерлік белсенділікті түсінікті әрі заңды ережелер бойынша құқықтық дамытуға қолайлы шарттарды қалыптастыруға талпынады. Міне, сонда ғана маркетингтің ұйымдар мен кәсіпорындардың қызмет ету тиімділігін арттырудың «заңды» құралы ретіндегі рөлі артады.

2. Нарық туралы шынайы әрі тура мәліметтердің жоқтығы. Нарықтық экономика жағдайында кез-келген кәсіпорын өз нарығында және оның жекелеген сегменттерінде не болып жатқандығы туралы мәліметтерге ие болмастан, тиімді жұмыс істей алмайды. Ал, мұндай мәліметтерді жұмыс орны ішінде (кабинеттік) не одан тысқары жерлерде (далалық) зерттеулер жүргізу арқылы жинауға болады.

Сурет 1 - Отандық кәсіпорындарындағы маркетингтің тиімді

жұмыс істеуіне кедергі келтіретін негізгі ішкі және сыртқы проблемалар

Далалық зерттеу барысында контрагенттермен тікелей байланыс жасау, сауалнама жүргізу секілді іс-шаралар кеңінен пайдаланылады. Бұл әдіс кәсіпорын үшін аса маңызды алғашқы мәліметтерді жинауға мүмкіндік беретіндіктен, едәуір тиімді деп есептеледі. Алайда, мұндай күрделі зерттеулер қомақты қаржыны қажет ететіндіктен, агроөнеркәсіп кәсіпорындарының басым бөлігі осы зерттеулерді қаржыландыруда дәрменсіздік танытып отыр. Оның үстіне, көпшілік кәсіпорындарда осындай зерттеулерді ұйымдастыру әдістемесі жоқтың қасы.

Кабинеттік зерттеулер, негізінен, мемлекеттік тіркеу органдарынан (тіркеу палаталары, мемлекеттік статистика басқармалары, т.б.) немесе бұқаралық ақпарат құралдары арқылы алуға болатын екінші деңгейдегі мәліметтер негізінде жүргізіледі. Дегенмен, екінші деңгейдегі мәлімет көздерінің барлығы дерлік сенімді әрі тура деректермен қамтамасыз ете алмайды.

Өнеркәсіптік кәсіпорындардағы маркетингтік зерттеулерді жүргізу тәжірибесі осындай жұмыстар барысында жиі ұшырасатын типтік қателіктер мен кемшіліктерді тізбектеп көрсетуге және қорытындылауға мүмкіндік береді 1].

Міндетті белгілеу (мәселені анықтау) кезінде:

- зерттеу мақсаты мен құрылымы туралы жалпы көріністің жоқтығы;

- жекелеген мәселелерді шешуге бағытталған әдістемелік тәсілдердің жоқтығы;

- болжамдау кезеңдерінің дұрыс анықталмауы;

- уақытылы жүргізілмеуі.

Маркетингтік ақпаратты жинау кезінде:

- ақпарат көздерінің дұрыс таңдалмауы;

- ақпарат көздерінің сенімділігінің қате бағаланауы;

- шағын мәселелерге қатысты эксперт пікірлерінің тым объективті саналуы;

- сандық көрсеткіштердің маңыздылығына жоғары баға берілуі.

Нарықты талдау кезінде:

- берілген нарықтың аймақтың немесе саланың экомикалық жүйесіндегі орны туралы жалпы көріністің жоқтығы;

- берілген тауар нарығында жұмыс істейтін жекелеген экономикалық субъектілердің тізімі, рөлі және өзара қарым-қатынасы туралы жалпы көріністің жоқтығы;

- мемлекеттік басқару рөлінің немқұрайды бағалануы.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Дж. Р. Эванс, Б. Берман «Маркетинг», М: Экономика, 1993 г.
2. С.Р. Есимжанова «Маркетинг» А: Экономика 2003 ж.
3. Ассель Г. Маркетинг: принципы и стратегия. М: ИНФРА, 1999 г.
4. Завьялов П.П. Маркетинг в схемах. Рисунках. Таблицах, М:ИНФРА 2000г.
5. Маркетинг /Под ред. Проф. Уткина Э.А./ М: ЭКМОС, 1998 г.