Агроөнеркәсіп кешенінде маркетингтік қызметті дамыту жолдары

Калдыгозова М.А. э.ғ.м., аға оқытушы

Амантай Қ ГМУ-211-3

М.Х.Дулати атындағы ТарМУ, Тараз қ., Қазақстан

Агроөнеркәсіп кешеніндегі маркетингтік қызмет халық шаруашылығының басқа салаларындағы маркетинг жүйесіне қарағанда мүлдем өзгеше сипаттарымен және айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Мұндай өзгешелік бірінші кезекте, ауыл шарушылығы өндірісінің спецификасына және осы сала өнімдерінің ерекше қасиеттеріне негізделеді.

Ауыл шаруашылығын дамытудағы маркетингтің орны осы қызметті ұйымдастыруға жұмсалған қаражаттың қайтарымдылығымен анықталады, яғни ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің жұмсалған инвестициялардан тәуелділігімен.

Кез келген ел экономикасының динамикалық дамуындағы инвестицияның маңызын ескере отырып, экономиканың негізгі көрсеткіші жалпы ішкі өнімнің экономикаға салынған инвестицияға тәуелділігін көрсету мақсатында эконометрикалық модель құрастыру көзделді. Экономикаға салынған инвестициялар жылдар бойына өзгеруіне байланысты эконометрикалық модельде динамикалық болып табылады. Бұл орайда ауыл шаруашылығына жұмсалған инвестицияның рөліде өз маңызын жоғалтпайды.

экономикалық жағдайда отандық кәсіпорындардың басым көпшілігі «қалай болса да дағдарыстан аман қалу» міндетін негізгі стратегиялық мақсаттардың бірі ретінде ұстанады. Оларды бұлай әрекет етуге, бірінші кезекте, өнім өткізуге қатысты проблемалардың барлығы итермелейді.

Өнім өткізу саласындағы қиыншылықтардың әртүрлі себептердің салдарынан туындау мүмкіндігіне қарамастан, бірінші кезеңде, әсіресе, кеңестік дәуірден қалған кәсіпорындар үшін таныс басшының немесе мамандардың кеңесіне, я болмаса баспасөз материалдарына не өзге дерек- көздерге сүйене отырып, маркетинг жүйесін өнім өткізу функцияларын атқаратын маркетинг бөлімі немесе маркетинг топтары түрінде қолданысқа ендіру едәуір ұтымды тәсіл болып табылады. Өйткені, өнім өткізу компанияның негізгі проблемасы саналатындықтан, жаңа құрылатын бөлімнің де негізгі функциясы осы проблеманы шешуге бағытталу тиіс. Кейде өнім өткізу функциясына сараптау функциясы да қосылады. Себебі, сараптамалық анықтамаларда көрсетілген маркетингтік мәліметтермен не істеу керектігін және қандай шешімдер қабылданып, қандай ретпен орындалу керектігін ешкім толық білмейді. Оның үстіне, көбіне маркетинг бөліміне өнім өтімін арттыру жауапкершілігі жүктеле тұра, оған маркетингтік шешімдерді қабылдау және орындау құқығы берілмейді.

Мамандардың айтуынша, алда атқарылатын іс-әрекеттердің белгісіздігі (бұлыңғырлығы) компания менеджерлерінің көптеген сұрақтарға, оның ішінде мынадай негізгі үш сұраққа ортақ жауабының жоқтығынан келіп шығады:

- Компанияға ендірілетін маркетинг жүйесін қалай түсінуге болады?

- Оны ендіруден қандай нәтиже шығу тиіс?

- Компанияға маркетинг жүйесін ендіру технологиясы мен реті қандай болу керек?

Осы сұрақтарға жауап беру үшін кейде компания менеджерлері кеңесшілерге жүгінуге тура келеді. Ауызша берілетін кеңестер көбіне жеткіліксіз болатындықтан, қойылған сұрақтарға жауап беруге арналған әрі жан-жақты мәліметтер мен осындай проблемаларды іс жүзінде шешу мысалдарын қамтитын әдістемелік нұсқауларды пайдаланған жөн. Төменде өнім өткізу қызметін қайта ұйымдастыру арқылы маркетинг жүйесін ендіруге арналған әдістемелік материалдар ұсынылады.

Маркетинг жүйесін ендіру әдістемесі

1-бөлім. Негізгі ұғымдар және жалпы мәлімет

Аталмыш әдістемелік еңбекте компанияның ішкі ортасындағы процестерді оның сыртқы ортаға қатысты мақсатты іс-шаралар жоспар-ларына немесе бағдарламаларына сәйкестендіруге бағытталған басқарудың (менеджмент) қосалқы жүйесі маркетинг жүйесі (МЖ) деп аталады. Реттеу жұмыстары ішкі және сыртқы орталардың қарым-қатынасын сараптау негізінде жүргізіледі.

Шартты түрде маркетинг жүйесін ендіру процесі компанияны Т1 жағдайынан Т2 жағдайына өткізу дегенді білдіреді.

Маркетинг жүйесін ендіру процесі компанияның стратегиялық және тактикалық мақсаттарын орындап қана қоймай, оларға қол жеткізу үшін қажетті шарттарды қалыптастыруға мүмкіндік беретін және компанияның басқару жүйесінде орын алатын осындай «механизмнің» жұмыс қабілеттілігін күшейту, түзету және қолдау процесі болып табылады. Мұндай механизм маркетингтік мақсаттар, міндеттер, функциялар, адамдар, басқару құрылымдары, құжаттар, процедуралар және бағдарламалар секілді бірнеше компоненттер жүйесінен тұрады [86].

Бұл механизмнің үлгісін құру (дайындау) үшін төмендегі кезеңдер мен процестер барысында жоғарыда аталған компоненттердің нақты мәндерін анықтап, оларды біртіндеп құжатпен негіздеу қажет:

1. «мақсаттар – міндеттер – функциялар» (ММФ) координаттар жүйесінде бизнесті функционалдық қолдау шарттарын суреттеу кезеңінде;

2. компанияның құрылымдық, функционалдық және ұйымдық сызбаларының (ҚФҰ) деңгейінде бизнесті басқару жүйесін және компанияның бөлімдері туралы ережелер мен штаттық кестелерді сипаттау процесінде;

3. бизнесті қолдау функциялары мен функционалдық міндеттерін дұрыс анықтап, оларды компанияның мамандары арасында штаттық кесте шеңберінде бөлу процесінде;

4. функционалдық міндеттер мен біліктілік талаптарын лауазымдық нұсқауларға топтастыру және айналдыру кезеңінде;

5. бөлінген функционалдық міндеттер мен бизнес-тізбектердің орындалу технологиясын «НҰСҚАУ» шартты жүйесінде басқару циклі тұрғысынан нақтылау процесінде,

6. ММФ жүйесіне сәйкестендірілген стратегиялық маркетинг әдістеріне немесе бағдарламалық-мақсатты жоспарлауға өту процесінде.

Маркетинг жүйесін ендіру жөніндегі жұмыстарды жүргізгенге дейін ең болмағанда ММФ жүйесі мен ҚФҰ жүйелерінде бизнестің қазіргі жағдайын сипаттап алған жөн. Мұндай сипаттама маркетинг жүйесін ендірудің бастапқы шарттарына сәйкес келетін болады.

«НҰСҚАУ» жүйесі менеджмент ілімінің негізін қалаушылардың бірі А.Файолдың «Басқару дегеніміз алдын ала болжау, ұйымдастыру, бұйрық беру, ортақ шешім қабылдау және бақылау» деген анықтамасына сәйкес анықталатын және тиісті функциялар тарапынан қолдау көрсетілетін басқару цикліндегі процедураларды қамтиды. Ал біздің әдістемелік еңбегіміздегі «НҰСҚАУ» жүйесі – кәсіпорынның қызметін бір мезеттік іс-әрекет емес, тиісті функциялар тарапынан қолдау көрсетілетін үздіксіз немесе тұрақты өзара байланысты іс-әрекеттер мен процедуралардың тізбегі (сериясы) ретінде қарастыратын басқару процесі болып табылады.

Маркетинг жүйесін дайындау мен ендірудің бастапқы шарттарын сипаттау үшін мынадай іс-әрекеттерді рет-ретімен орындаған жөн:

1. компанияның, оның ішінде өнім өткізу қызметінің ұзақ, орта және қысқа мерзімді мақсаттарын, міндеттерін және функцияларын сипаттау (жоқ болса, анықтамасыз беру);

2. компанияның, оның ішінде өнім өткізу қызметінің функцияларын сипаттау,

3. компанияның, оның ішінде өнім өткізу қызметінің құрылымдық сызбасын сипаттау,

4. компанияның, оның ішінде өнім өткізу қызметінің ұйымдық сызбасын сипаттау.

1. Жобалау кезеңі.

Біздің ойымызша, кәсіпорындағы маркетингті басқару тиімділігін сараптау процесі шаруашылық субъектісінің коммерциялық қызметінің пайдалылығы мен бәсекеге қабілеттілігін сипаттайтын мынадай көрсеткіштердің динамикасы (өзгерістер) ескеріле отырып, жүзеге асырылу қажет:

1. Кәсіпорынның коммерциялық қызметінен келіп түсетін пайданың жалпы пайда мөлшеріндегі үлесі, %.

2. Тиелген өнім, ақша бірлігі.

3. Кәсіпорын өніміне сұраныс (нарық сыйымдылығы), ақша бірлігі.

4. Маркетинг қызметінің шығындары, ақша бірлігі.

5. Өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің интегралдық көрсеткіші.

6. Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілік коэффициенті.

Кез-келген кәсіпорынның мақсаты барынша көп пайда табуға бағыт-талатындықтан, коммерциялық қызметтен келіп түсетін пайданың жалпы пайда мөлшеріндегі үлесі маркетинг жүйесін ұйымдастыру, іске қосу және басқару сапасын бағалау кезінде негізгі айқындаушы көрсеткіш болып табылады.

Кәсіпорын өнімінің сұраныс көрсеткіштері мен оның нақты уақыт ішіндегі тиелу мөлшері кәсіпорынның (оның ішінде маркетинг жүйесінің) тұтынушылардың сұранысын толық қанағаттандыруға қаншалықты қабілетті екендігін анықтауға мүмкіндік береді.

Маркетинг қызметінің шығындарын талдау көрсеткіштерін жоғарыда аталған көрсеткіштермен салыстыру керек. Бұлай ету жалпы жұмсалған шығындардың коммерциялық қызметтің қаржылық нәтижелеріне қаншалықты тең екендігін бағалауға септігін тигізеді.

Нарықтағы кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін оның және оған ұқсас өнімдердің бірлік көрсеткіштерін қолдана салыстыруға негізделген дифференциалдық әдіс арқылы айқындауға болады. Сонда ғана кәсіпорын өнімінің деңгейі үлгі (эталон) өнім деңгейіне қаншалықты жеткендігін және қандай көрсеткіштері бойынша өзгешеленетінін не артта қалып қойғандығын бағалау оңайға түседі.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Дж. Р. Эванс, Б. Берман «Маркетинг», М: Экономика, 1993 г.

2. С.Р. Есимжанова «Маркетинг» А: Экономика 2003 ж.

3. Ассель Г. Маркетинг: принципы и стратегия. М: ИНФРА, 1999 г.

4. Завьялов П.П. Маркетинг в схемах. Рисунках. Таблицах, М:ИНФРА 2000г.

5. Маркетинг /Под ред. Проф. Уткина Э.А./ М: ЭКМОС, 1998 г.