Экономические науки/Финансовые отношение

Кусаева Н.С.

Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Қаржы» кафедрасының оқытушысы, экономика магистрі

Банктің несиелік қызмет көрсету саласындағы тәуекелдерін талдау («Хоум Кредит Банк» АҚ мәліметтері негізінде)

Несиелік операциялар – қазіргі нарықтық экономика жағдайында неғұрлым табысты және соғұрлым тәуекелділігі жоғары банктік бизнестің бірі болып саналады және банктік бизнес болып қана қоймай, мемлекеттің ақша-несие саясатын реттеудегі қолданылатын қаржы құралдарының бірі болып табылады. «Несие тәуекелділігі - сыртқы және ішкі орта факторлары әсерінен қарыз алушы тұлғаның банк алдындағы өз міндеттемелерін орындаудан жартылай немесе толықтай айырылуы».

Несиелік қоржынның сапасын бағалау критерийлеріне несиелік тәуекел, табыстылық және өтімділік деңгейі жатады. Дүниежүзілік тәжірибеде несиелік тәуекелді екі топқа бөлуге болады:

- қарыз алушының әлеуетті шығындарды бағалауға байланысты тәуекелі;

- келісім-шартты клиент орындамаған жағдайда, ақшалай шығындардың көлемін бағалайтын несиелік өнімнің ішкі тәуекелі [1].

«Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамы өзінің қызметі барысында Қазақстандағы тұтынушылық  несие беру нарығының жетекші қатысушыларының бірі болды.

Хоум Кредит Банк Қазақстанның бөлшек қаржыландыру нарығында жетекші орынға ие болып, халыққа тұтынушылық несиелеу көлемі жөнінен озаттар ондығына кіреді.

«Хоум Кредит Банк» АҚ қызметінің негізгі бағыты — тұтынушылық несие беру. Серіктестердің сауда орындарында тауарлардың көптеген түрін: тұрмыстық техника мен электроникадан жиһаз бен құрылыс материалдарына дейін сатып алу үшін тиімді несиелер ұсынылады. Тағы бір маңызды бағыт — «Қазпочта» АҚ бөлімшелері, өз бөлімшелері арқылы және тікелей маркетинг жолымен мақсатты емес ақшалай несие беру. Несиелерді ұсыну желісі Қазақстан Республикасының барлық аумағын қамтиды.

Банк ұсынатын несиелер түрлері келесі болып табылады:

1) Тұтынушылық несиелер

Несие беру шарттары: сомасы - 10 000 теңгеден 750 000 теңгеге дейін; несие мерзімі -3 жылға дейін; ай сайынғы төлем - 3589 теңгеден бастап.

2) Қолма-қол ақша несиелері

Несие беру шарттары: сомасы - 30 000 теңгеден 1 000 000 теңгеге дейін; несие мерзімі - 3 жылға дейін; ай сайынғы төлем - 1 893 теңгеден бастап.

Келесі суретте банктің клиенттерге берілген несиелерінің жиынтық көлемінің динамикасы бейнеленген (1-сурет).

Сурет 1. «Хоум Кредит Банк» АҚ-ның клиенттерге берілген несиелерінің жиынтық көлемінің динамикасы, млрд. теңге

Суреттен көріп отырғанымыздай, банктің клиенттерге берілген несиелерінің көлемі талданып отырған кезеңде ұлғайған. Егер 2011 жылы несиелер көлемі 33,8 млрд. теңге болса, 2012 жылы 37,1 млрд. теңгеге артып, 70,9 млрд. теңгені құраған. Ал 2013 жылы 2011 жылмен салыстырғанда 78,0 млрд. теңгеге, 2012 жылмен салыстырғанда 40,9 млрд. теңгеге ұлғайып, 111,8 млрд. теңгені құраған.

Жоғарыда айтып өткендей «Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамы тұтынушылық несиелеу бағытында маманданған. Осы орайда жоғарыда талдап өткен банктің клиенттерге берген несиелері тұтынушылық несиелер болып табылады.

Келесі кестеде «Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының клиенттерге берілген несиелерінің құрамы мен құрылымына талдау жасалған (1-кесте).

Кесте 1

«Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының клиенттерге берілген несиелерінің құрамы мен құрылымы, млн. теңге

Баптардың атауы	31.12.2011 ж.		31.12.2012 ж.		31.12.2013 ж.		Өзгерістер, %
	сомасы	үлесі %	сомасы	үлесі %	сомасы	үлесі %	2013ж/ 2012ж
Тұтынушылық несиелер	18395,0	54,40	32132,0	45,29	32830,5	29,37	2,2
Ақшалай берілген несиелер	15383,8	45,50	38776,6	54,66	78096,2	69,85	2,0 есе
Несие карталары	34,5	0,10	35,5	0,05	870,1	0,78	24,5 есе
Жиынтығы	33813,3	100,0	70944,1	100,0	111796,7	100,0	57,6

Банктің клиенттерге берілген несиелерінің құрамында 2011 жылы 54,40% үлес салмақпен тұтынушылық несиелер бірінші жайғасымда орналасса, 2012 және 2013 жылы сәйкесінше 54,66% және 69,85% үлеспен ақшалай берілген несиелер бірінші жайғасымға ауысқан. Банктің ақшалай берілген несиелері есепті кезеңде 2,0 есе ұлғайған. Екінші жайғасымда 2011 жылы ақшалай берілген несиелер 45,50% үлеспен орналасса, 2012 және 2013 жылдары тұтынушылық несиелер сәйкесінше 45,29% және 29,37% үлеспен орналасқан. Тұтынушылық несиелер 2013 жылы небәрі 2,2%-ға өскен. Ал үшінші жайғасымда орналасқан несие карталарының көлемі есепті кезеңде 24,5 есеге артқан. Жалпы несиелер жиынтығы 2013 жылы 57,6%-ға ұлғайып отыр.

Енді «Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының клиенттерге берілген несиелерінің сапасына талдау жасаймыз. Келесі кестеде банктің клиенттерге берген несиелерінің сапасына талдау жасалған (2-кесте).

Кесте 2

Банктің клиенттерге берген несиелерінің сапасына талдау, млн. теңге

Баптардың атауы	31.12.2011 ж.		31.12.2012 ж.		31.12.2013 ж.		Өзгерістер, %
	сомасы	үлесі %	сомасы	үлесі %	сомасы	үлесі %	2013ж/ 2012ж
Мерзімі өтпеген	31237,2	92,38	63112,7	88,96	95015,1	84,99	50,5
90 күннен төмен мерзімге мерзімі өткен	1645,6	4,87	4319,1	6,09	7475,5	6,69	73,1
90 күннен 360 күнге дейін мерзімі өткен	929,8	2,75	3507,8	4,94	9306,1	8,32	2,6 есе
360 күннен жоғары мерзімге мерзімі өткен	0,8	0,00	4,5	0,01	-	-	-
Жиынтығы	33813,3	100,0	70944,1	100,0	111796,7	100,0	57,6

«Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының клиенттерге берілген несиелерінің сапасына талдау жасайтын болсақ, клиенттерге берілген несиелердің жиынтық көлемінде мерзімі өтпеген несиелердің үлес салмағы басым болған. Атап көрсетсек, 2011 жылы олардың үлес салмағы 92,38%, 2012 жылы 88,96% және 2013 жылы 84,99% болған. 2013 жылы банктің мерзімі өтпеген несиелерінің көлемі өткен кезеңмен салыстырғанда 50,5%-ға артып отыр. Екінші жайғасымда 2011 және 2012 жылдары сәйкесінше 4,87% және 6,09% үлеспен 90 күннен төмен мерзімге мерзімі өткен несиелер орналасқан. Ал 2013 жылы 90 күннен 360 күнге дейінгі мерзімге мерзімі өткен несиелер 2,6 есеге артып, 8,32% үлес салмақпен екінші жайғасымда орналасып отыр. Аталмыш көрсеткіш 2011 және 2012 жылдары сәйкесінше 2,75% және 4,94% үлеспен үшінші жайғасымда орналасқан болатын. Сондай-ақ айта кеткен жөн, 2013 жылы 360 күннен жоғары мерзімге мерзімі өткен несиелер болмаған.

Келесі суретте «Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының қаржылық активтерге қатысты несиелік тәуекелінің максималды деңгейінің динамикасы бейнеленген (2-сурет).

Сурет 2. «Хоум Кредит Банк» АҚ-ның қаржылық активтерге қатысты несиелік тәуекелінің максималды деңгейінің динамикасы, млрд. теңге

Суреттен көріп отырғанымыздай, қаржылық активтерге қатысты несиелік тәуекелдің максималды көлемі 2011 жылы 37,1 млрд. теңге болса, 2012 жылы 39,1 млрд. теңгеге өсіп, 76,2 млрд. теңгені құрап отыр. Ал 2013 жылы несиелік тәуекелдің максималды көлемі 2011 жылмен салыстырғанда 72,2 млрд. теңгеге, 2012 жылмен салыстырғанда 33,1 млрд. теңгеге ұлғайып, 109,3 млрд. теңгені құрап отыр.

Келесі кестеде «Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының қаржылық активтерге қатысты несиелік тәуекелінің максималды деңгейіне талдау жасалған (3-кесте).

Кесте 3

«Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының қаржылық активтерге қатысты несиелік тәуекелінің максималды деңгейі, млн. теңге

Баптардың атауы	31.12.2011 ж.		31.12.2012 ж.		31.12.2013 ж.		Өзгерістер, %
	сомасы	үлесі %	сомасы	үлесі %	сомасы	үлесі %	2013ж/ 2012ж
Ақша қаражаттарының баламалары	3 639,9	9,80	6 513,2	5,84	6 949,9	6,36	6,7
ҚР Ұлттық Банкіндегі міндетті резервтер	778,6	2,10	1 659,0	2,18	-	-	-
Банктерге берілген несиелер мен аванстар	-	-	1,4	0,00	2,1	0,00	50,0
Өзгерістері кезең бойынша кіріс немесе залал құрамында әділ құны бойынша бағаланатын қаржы құралдары	-	-	177,4	0,23	-	-	-
Клиенттерге берілген несиелер	32 544,4	87,60	66 859,3	87,71	101626,9	93,01	52,0
Өзге қаржылық активтер	187,9	0,50	1 014,4	1,33	687,0	0,63	-32,3
Тәуекел деңгейінің максималды көлемі, барлығы:	37 150,9	100,0	76 224,7	100,0	109265,9	100,0	43,3

Кесте мәліметтеріне талдау жасайтын болсақ, қаржылық активтерге қатысты несиелік тәуекелдің максималды көлемінде басым үлесті клиенттерге берілген несиелер иеленіп отыр. Атап көрсетсек оның үлес салмағы 2011 жылы 87,60%, 2012 жылы 87,71% және 2013 жылы 93,01%. Клиенттерге берілген несиелер бойынша несиелік тәуекелдің максималды көлемі 2013 жылы 52,0%-ға ұлғайған.

Жалпы банктің қаржылық активтер бойынша несиелік тәуекелінің максималды көлемі 2013 жылы 43,3%-ға өскен.

Осы орайда дипломдық жұмыс қорытындысында келесі ұсыныстарды жасауға болады:

1. Несиелік тәуекелді басқарудың келесі кезеңдерін ұсынуға болады:

- несиелік тәуекелді идентификациялау;

- несиелік тәуекелді сандық бағалау;

- шешім қабылдау;

- тәуекелдерді бақылау. Несиелік тәуекелді азайту әдістерін таңдау;

- несиелік тәуекелдер мониторингі;

2. Келесі негізгі процедуралардың орындалуын ұсыну:

- қарыз алушының несие қабілеттілігін талдау;

- қарыз алушыға несиелік рейтинг бекіту;

- банктің меншікті несиелеу лимитін белгілеу;

3. Қарыз алушының несие қабілеттілігін анықтау барысында банк бірінші кезекте мына факторларға аса назар аударуы қажет:

- несиелік мәміле жасауға қарыз алушының жеке бас қабілеті, рухани сипаты және іскерлік беделі;

- құқылық қабілеті;

- өтімді және құнды қамту нысандарының болуы;

- тұрақты табыс көзінің болуы.

4. Банктің несие тәуекелділігін басқару жүйесіндегі қарыз алушының несие қабілеттілігіне қатысты тәуекелдерді төмендету үшін келесілерді жүзеге асыру қажет:

- коэффициенттерді есептеу үшін өткен кезең есеп берулері қабылданады, болашақ болжамы көп ретте ескерілуі тиіс,

- төлем қабілеттілік сандарға қарап емес, нақты бизнестің өтімділігіне, өндірілген тауар, өнімдерге байланысты сұранысқа қатысты есептелуі қажет;

- қарыз алушыны тану үшін, болған төлем қабілетсіздік жағдайларына (төленбеген, мерзімінде өтелмеген, кешіктірілген төлемдеріне) баса назар аудару қажет;

- сандық және сандық емес мәліметтерді жинай отырып, қарыз алушының қабілетіне көз жеткізу мүмкін емес, сондықтан орнталықтандырылған несиелік тарихты қалыптастыру мәселесін шешу қажет;

- бас банктің қайта қаржыландыру сияқты мөлшерлемелерінің өзгеруін клиент үшін де тиімділікпен қарастыру, банк үшін де тиімді болып саналады;

- шетелдің экономикалық, географиялық, әлеуметтік, саяси т.б. ерекшеліктерін ескере отырып құрылған зерттеулері барлық уақытта біз үшін тиімді емес, сондықтан қарыз алушыны несиелеудің тиімді жолдарының бірі ретінде, исламдық қаржыландыруды кеңірек қолдану қажет

5. Егер қарыз алушының несиелік қабілеттілігінің нашарлауы анықталса келесі шараларды жүзеге асыру қажет:

- қарыз алушыға қайта қаржыландыру механизмін ұсыну, яғни несиенің ағымдағы шарттарын өзгерту, мерзімін ұзарту, пайыздық мөлшерлемесін төмендету;

- қарыз алушыға несиелік демалыс беру, яғни несие бойынша пайыздарды төлеуді кейінге қалдырып, тек негізгі қарыздар бойынша ғана төлемдер жасау.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Гумар Н.А.  Несие тәуекелділігін басқару жүйесіндегі қарыз алушының несие қабілеттілігін талдау // Автореферат. Алматы, 2010

2. «Хоум Кредит Банк» акционерлік қоғамының 2012, 2013 жылдарға шоғырландырылған қаржылық есептемесі