Аға оқытушы А.А. Адамов

Талдықорған қаласы, Қазақстан

Бизнесте стратегиялық басқару есебінің бағыттары мен әдістерін қолдану арқылы тиімділікті арттыру жолдары

Қазақстанның әлемдік экономикаға кіруі отандық бизнестің бәсекеге қабілеттілігі мен инвестициялық тартымдылық деңгейін шешімді түрде өсіруді талап етеді. Ең алдымен, бұл қаржы-несиелік және ірі компанияларға қатысты. Бұл ұйымдардың даму тиімділігінің негізгі көрсеткіші ретінде, әдетте, пайда қаралады. Сонымен бірге басқа бизнеске немесе бағалы қағаздар нарығындағы осы капиталды тартуға байланысты баламалы нарықтық ұсыныстар мен мүмкіндіктердің табыстылығы жоғары болуы мүмкін. Әдеттегі табыстылық көрсеткіштері бұл баламаны толығымен көрсете алмайды.

Жаңа формацияның басшылары тез өзгермелі шарттарда бизнес құнын тиімді басқарып, баламаларды үнемі бағалап отыратын құралды қажет етеді. Осыған байланысты, компания өзінің барлық шығындарын жабу қажет деген пікірге негізделген, экономикалық пайда тұжырымдамасының қолданылуы мен дамуының өзектілігі артуда.

Қазіргі кезде басқару есебінің бір бағыты болып саналатын, стратегиялық басқару есебіне үлкен назар аударылуда. Біздің мемлекетімізде стратегиялық басқару есебі жеткілікті түрде дамымаған, соның нәтижесінде бұл саладағы отандық басылымдар мен зерттеулерде көп емес.

Стратегиялық басқару есебінің шегінде ұйым қызметін жүзеге асыратын бизнес-ортаның (бәсекелестердің, жабдықтаушылардың, тұтынушылардың, сыртқы экономикалық шарттардың, үкімет іс-әреттерінің) толықтай сыртқы талдауы жасалады.

Бүгінгі күні бизнесті басқарудың стратегиялық бағыттары мен әдістерін қолданудың қажеттілігі күмән келтірмейді. Стратегиялық басқару тек стратегиялық жоспар құрумен ғана шектелмейді, оны жүзеге асырудың әдістері мен механизмдердің болуын керек етеді.

Бірақ стратегиялық басқару есебі тек стратегиялық жоспар құруды ғана емес, оны жүзеге ауыстырудың әдістері мен механизмдердің қажеттігін түсіндіреді [1].

Стратегиялық құру және жүзеге асыру стратегиялық мақсаттар мен көрсеткіштерге сейкес, ұйымның (банктің) қызметінің тиімділігін анықтайтын, бағалау көрсеткіштері мен индикатордың кешенінің қалыптасуын білдіреді. Әдетте, компания қызметінің табыстылығын бағалау үшін бухгалтерлік есептілік ақпараты қолданылады. Дегенмен, қаржы және банк бизнесіндегі қазіргі замандық жағдайларға байланысты (банк капиталының шоғырландырылуы, инвестициялық бизнестің дамуы, ұйымдастырушылық құрылымдардың трансформациясы және банктік нарықтық құнының артуын банктік басқарудың негізгі мақсаты ретінде қарастыру) сапалы жаңа көрсеткіштердің қолданылуын талап етеді.

Әдеттегі табыстылық көрсеткіштерін пайдалану кезінде компания клиенттерімен байланыс орнату, бизнес үдерістерін жетілдіру, қызметкерлердің кәсібилігі мен білімі, жаңа өнімдер мен қызметтерді құру тек шығындар ретінде көрініс тауып, компания табыстылығын қалыптастыру және арттыруға бұл факторлардың әсерін көрсетпейді (ал бұл стратегиялық көзқарас жағынан маңызды болып табылады). Материалдық есеп активтердің табыстылыққа әсер ету үдерісіндегі дұрыс көрсету үшін қаржылық емес көрсеткіштер жүйесін пайдалану керек.

Ұйымның табыстылығын тек қаржылық көрсеткіштер арқылы басқару мүмкін емес.

Сондықтан стратегияны қалыптастыру және қазіргі заманғы ұйымдардың, оның ішінде компания қызметін бағалау үшін тиімділіктің қаржылық және қаржылық емес көрсеткіштерінің жүйесі қажет.

Компанияның құнын арттыру бойынша бизнестің тиімділігін бағалаудың жетілдірілген және жүйелі механизмінің қажеттілігі 1990 жылдары Д. Нортон мен Р. Капланмен құрастырылған, балансталған көрсеткіштер жүйесінің (BSC) және қосылған құн әдістемелерін құруға септігін тигізеді.

Экономикалық қосылған құн және балансталған көрсеткіштер жүйесі тұжырымдамалары бір кезде пайда болып, бүгінгі күні бизнес-инновациялар әлеміндегі ең танымал тұжырымдардың біріне айналды.

Балансталған көрсеткіштер жүйесінің басты мақсаты – компанияның акционерлік құнын арттыру. Бұл мақсатқа жеткізудің тек екі жолы бар: табыстарды арттырып, шығындарды кемітудің жолын айтпайды. BSC табыстардың артуы қандай алынатыны және қандай клиенттер оны қамтамасыз ететінін көрсететіндіктен, құнды басқарудың негізгі болып табылады. Кейін тұтынушыларға өзінің бірегей ұсыныстарын тиімді жеткізу үшін, жетілдіруді қажет ететін , негізгі бизнес үрдістерді анықтайды.

Осылайшы, Гарвардтық бизнес мектебінің мамандарының ойынша, бұл жүйе ХХІ ғасырдың танымал құралдарының бірі.

Ірі компанияларға бұл жүйені енгізу компания мақсатын белгілі тапсырмалар мен көрсеткіштерге алмастыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге әр көрсеткіштер себепті-тергеулі байланыстардың буыны болып табылады.

Тұжырымның атауы ( балансталған көрсеткіштер жүйесі) келесілердің теңдігін сипаттайды:

- Қаржылық және қаржылық емес көрсеткіштердің;

- Басқарудың жедел және стратегиялық деңгейлерінің;

- Қызметтің өткен және болашақ нәтижелерінің;

- Қызметтің ішкі және сыртқы факторларының.

Балансталған көрсеткіштер әдістемесіне сәйкес банк қызметі өзара байланыстырылған тұрғылар шегінде қарастырылады:

- Қаржы;

- Клиенттер;

- Бизнес-үдерістер ;

- Үйрену және даму.

Қаржылық мақсат анықталғаннан кейін, табыстар көзін ұлғайту, тұтынушылық бағаның жаңа ұсынысын қалыптастырғаннан кейін клиенттер арасында қаржылық ұйым ретіндегі авторитетінің жоғарлату, ішкі бизнес үдерістердің құраушытарымен жұмыс басталады. Үш көп қызметті үдеріс бөліп қарастырылады:

1) Клиенттің мұқтаждықтарын анықтау;

2) Жаңа өнімдер мен қызметтер қалыптастырылады;

3) Жаңа қызметтер көрсету.

Әрқайсысы стратегияның талаптарына қарай өзгеріп отыруы қажет болды. Мысалы, жарнама қызмет көрсетуден асып түсетін болған. Жақсы жарнама және компанияның ыңғайлы орналасуы клиенттерді тартады. Компания қызметкерлері белсенді түрде жұмыс жасады. Қызмет көрсетудің мәдениеті компанияда болған жоқ. Ал енді компания қызмет көрсету үдерісі үшін арнайы бағдарлама әзірлейді [2].

Келесі деңгей табыстардың өсімін қамтамасыз ететін стратегияны тиімді жүзеге асыру үшін қызметкерлердің тиімділігінін арттыруға әсер еруші факторларды анықтау. Үйрету және даму құрауышы келесі қажеттіліктерді анықтады:

1) жаңа қызметтерді білу кәсібилігін көтеру арқылы өз біліктіліктерін дамыту;

2) ақпаратқа қол жетімділікті арттыру;

3) жеке мақсаттарды компания мақсатымен сәйкестендіру.

Бірақ, клиенттік базаны талдағаннан кейін клиенттер қызметтердің кең спектрін көрсететін компания ретінде қарамастырмағаны анықталды. Бірақ, банк бүгінгі күні несиелік карталарды, автокөліктерді несие және т.б несиелік өнімдерді ұсынып, қаржылық кеңестер берумен айналысады. Клиенттердің банк туралы көз қарастарын өзгертіп, бөлшек банк ретінде жаңа имидж қалыптастыру шешімі қабылданды.

Барлық осы көрсеткіштер жаңа басқару үрдісінің негізін құрады. Мысалы, стратегиялық қайта үйрену коэффицентін қарастырайық. Кез келген жаңа стратегияны жүзеге асыру үшін қызметкерлерді қайта үйрету керек. Қызметкерлердің сәйкес білімдері мен дағдылары актив ретінде (олар бар болса) немесе пассив ретінде (олар жоқ болса) келтіруге болады.

Басқару есебінің тапсырмаларының бірі – бизнестің тиімділігін, табыстылықты экономикалық сауатты түрде анықтау.

Ұйым экономикалық қосылған құн көрсеткішін пайдаланудағы негізгі мақсат – оны арттыру, жолдарын яғни табыстылықты арттырудың жолдарын анықтауда.

Экономикалық қосылған құн көрсеткіші келесілердің есебінен арту мүмкін:

1. Пайыздарды немесе маржаны өсіру, сатуларды көбейту және шығындарды азайту жолдары арқылы капиталдың кайтарымдылығын арттыру;

2. Пайдасы жоғары және қосымша капиталға шығындарды тиімді жобаларға капитал инвестициялау арқылы, табыстылықты өсіру;

3. Капитал кайтымдылығын қамтамасыз етпейтін операцияларға инвестицияларды қысқарту, жою немесе бөлу арқылы инвестицияларды оңтайландыру;

4. Капитал шығандарын стратегияны жүзеге асыруға қажетті қаржылық икемділік, басқару тәуекелі және басқа қаржылық құралдар көмегімен, қысқарту арқылы капитал құнын оңтайландыру.

Осылайша, экономикалық қосылған құнды үш жолмен арттыруға болады:

1) Капиталдың бұрынғы көлемін қолдана отырып, пайданы өсіру;

2) Пайданың көлемін сақтай отырып, қолданудағы капиталды қысқарту;

3) Капиталға тарту шығындарды азайту [3].

Қазіргі кездегі ұйымдардың жалғыз тұрақтылығы өзгеріс болып табылады. ХХІ ғасырдағы бизнес ұйымдардың үнемі жаңа шарттарға икемделу талап етіледі. Сондықтан бұл көрсеткіштерді енгізу компанияларға тек қана өткен кезеңдерге ғана сүйене отырып, шешімдерді қабылдамай, болашақққа стратегиялық көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Р.Капланның айтуы бойынша әдеттегі классикалық көрсеткіштермен ғана шешімдер қабылдау бұл көлікті артқы айнаға қарап қана айдаумен тең. Бірақ бұл көрсеткіштерді енгізу кезінде ұйым бірқатар кедергілерге кездесуі мүмкін:

- Басқару үдерістерімен алдын ала байланыс;

- Басқару тәжірибесінің жалпы мақсатқа сәйкес келмеуі;

- Уақыттың дұрыс таңдалмауы;

- Балансталған көрсеткіштер үшін мақсаттардың қойылмағандығы;

- Қызметкерлерді теориялық және тәжірибелік үйретудің жоқ болуы;

- Басшылық тарапынан қолдау көрсетілмегендік.

Бұл көрсеткіштерді енгізу жалпы компания табыстылығын талдауының сапасын жоғарлатады. Ұйымның болашақтағы стратегилық даму тұжырымдамасын экономикалық қосылған құн мен балансталған көрсеткіштер жүйесі негізінде қалыптастыру бұл табыстылықты арттырудың жолдарымен әдістерін нақтырақ анықтауға мүмкіндік береді. Бұл – компанияның болашағын басқару.

Қолданылған әдебиеттер:

1 Тайгашинова К.Т. Басқару есебі: Оқу құралы. Қазақ тілінде 1-ші рет шығ. / Аударған М.Қ Акишев. – Алматы: «LEM баспасы» ЖШС, 2011. – 332б.

2 Калуцкая Н.А. Учетно-аналитическое обеспечение в системе управления организацией // Молодой ученый. - 2013. - №6. – С. 33-36.

3 Кабиева А.Т. Басқару шешімдерін қабылдау үшін кәсіпорында есептік аналитикалық қамтамасыз ету // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы. – 2014. - № 4(104), –151-154бб.