ШУ-ІЛЕ ЗООГЕОГРАФИЯЛЫҚ УЧАСКЕСІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН БИОТҮРЛЕР

 

Ғылыми жетекші: аға оқытушы Байдаулетова Г.Қ.

Зулпакаров Дінислам, Әлмухан Ақбөпе Био-215,5 тобының студенті

 

Шу-Іле зоогеографиялық учаскесінде кездесетін «Қызыл Кітапқа» енген биотүрлер:

1. Үнді жайрасы. Индиский дикобраз. Hystrix Leucura Satunini.  

Статусы . Қазақстанда сирек, жайылып кету қауіпі бар аң.

Үнді жайрасының денесінің ұзындығы 79-82, құйрығы 13,8 см, салмағы шамамен 13 кг.

Ареалы. Үнді жайрасы Кіші, алдыңғы және Оңтүстік Азияның субтропикалық және тропикалық бедеулерінің орманыды және орманды дала, тауалды  және таулы аудандарында  таралған. Ареалының солтүстік бөлігі ТМД территориясына кіреді: Закавазье, Орта Азия және Оңтүстік Қазақстан.

Қазақстанда таралуы және саны.

Солтүстік Маңғыстаудың Ақтау тауларын, Талас және Қырғыз Алатауын, Қаратауды, Шу-Іле  тауларын және Іле Алатауын мекендейді. Қазіргі  кездері оның мекені Алматыдан батыста, дәлірек: Ақсай,  Қарға ауылды, Қожай және Қаскелең  өзендері аңғарларында ғана табылған. Батысқа қарай Іле Алатауының төменгі және құрғақ  бөлігінде Қастек және Қарақастек (Қастек таулары) өзендері оқиғаларында бұрын үнді жайрасы кездесетін. 1968-1969 жылдары қысқа дейін онша сиректе емес еді. Оны сонымен қатар Жетіжал  жоталарынан және әрине оның солтүстік батыс жалғасы- кіндіктас тауларына кездестірген. 1969-1971 жылдары  Үнді жайрасы  Сергеевка селосында аз емес болатын, сонымен бірге Отар және Ақтерек ауылынан оңтүстікке қарай  (Қордай асуынан  шығысқа қарай 25 километрде) көп кездесетін. Шығыстағы мекені  Түрген өзені аңғары,  Алматыдан 70 километр шығысқа қарай орналасқан.

Қазақстан шегіндегі  Қырғыз жотасында үнді жайрасы  Аспара, Мерке, Қарқыстақ, Шалсу, Көкдөнен, Шұңқыр, Мақпал, Мамай, Үлкен және Кіші  Алмалысай  және т.б. өзендері аңғарларында  таралған болатын. Қырғыз жоталарында  үнді жайрасы  1969 жылға дейін әдеттегі жануарлар  қатарына жатады. Талас Алатауының  Солтүстік баурайларында  бұл оқ жалпақтіл, Қымызтат, қарабура, Шілбілісай, Сұлубекір,  Қарабекір, Қуғанды,  Майдан тал, Манас, Көксай және Ақсай өзендерінде сонымен бірге  Ақсу-Жабағылы  қорығының территориясында  аздап кездесетін. Сайрам өзені аңғарында  және  оның салалары – Сарыайғыр  және Қасқасуда да бұл жайра өте сирек.

Соның өзгеруін айқындайтын  факторлар. Үнді жайрасының саны көп қарлы  қатаң қыстағы  аштықтан күрт төмендейді. Бұндай қыс 1968-1969 жылдары  болды, бұл аңның күрт азаюы. Қазақстанда Қырғыз және Талас Алатауларынан бастап Тәжікстанда Дервоз және Гиссарға  дейін байқалады. 

Қорғау және қайта қалпына келтіру  іс-шаралары. Қазақстанда бұл зерттелмеген  және таратымды  оңды қайта қалпына келтіру  үшін  бұны аулауды доғару керек. Жайраны қорғау үшін қарақшылар ұйымдастыру керек: Қырғыз жотасында (Қарақыстақ өзені аңғарынан), Шу-Іле тауларынан  және Қаратауда.

2. Орта Азия тау сусары.  Середнеазиатская  каменная кузница.  Martes foina intermrdia.

Статусы.  Айтарлықтай сирек емес,  бірақ жойылу қауіпі бар аң .

Орта Азия  тау сусарының  еркегінің  дене-тұрқысының  ұзындығы 415-500 см., құйрығының ұзындығы  235-280 см.,  салмағы  1100-1600 гр,  ал ұрғашыларының  денсінің ұзындығы 230-290 см.,  салмағы 900-1200 гр.

Ареалы. Бұл сусардың  ТМД- дан  тыс ареалы Оңтүстік және Орта Европаны, Кіші Азияны,  Орталық Азия тауларын  қамтиды. ТМД- да бұл Оңтүстік  және Орта Европалық бөліктерінде  тараған.  Қырымның таулы бөліктерінде және Казказбен Закавказьде оқшауланып  өмір сүреді. Бұл саусардың  11 түр тармағының үшеуі  - ТМД  территориясында,  біреуі-  Қазақстанда тіршілік етеді.

Қазақстан таралуы және  саны.

Бұл републикада тау саусары  оның оңтүстік және оңтүстік шығыс  бөлігін мекендейді.  Саусары Талас және Қырғыз жоталарында, Қаржантау, Қаратау, Шу-Іле, Кіндіктас, Іле маңы , Күнгей Алатауы, Кетмен және Жоңғар Алатау тауларында  кездеседі; Сонымен қатар олардың  басқа да сілемдерінде,  Тарба5атай мен Сауырда кездеседі. Оңтүстік Алтай мен Бұқтырма өзені аңғарында сирек кездеседі.

ХІХ ғ аяғында Жетісуда бұл аңның 1000-нан аса терісі олжаланатын, бірақ ХХғ. алғашқы ширегінде дайындық шұғыл төмендеп, 1928-1929 ж.ж., мезгілде 11 дананы ғана құрады. 1929 жылдан 1932 жылға дейін тау сусарын аулауға тиым салды. Бірақ 1933 ж тері дайындау ұлғаймаған соң, 1942 ж. дейін тыйым салуды созды.  Қайтадан сусар  аулауға рұқсат етілгенде оның  терісінен дайындамалар  бәрібір де төмен болды. (100-200 дана жылына) Тау сусарының  терісінен жасалуына қарамастан 60-жылдары  бұлардың саны жоғары болатын. 1964-1968 жылдары есеп бойынша Солтүстік Тянь-Шань  мен жоңғар Алатауында бұл сусардың  саны шамамен 3000 особьті құрайтын. Бірақ көп қарлы және қатаң қыстан кейін (1968-1969) сусардың саны 500 данаға дейін азайып кетті.   Келесі жылдары  сусардың саны өсіп, кезекті қатаң қыстардың нәтижесінде сондай-ақ төмендеді.

Санының азаюын айқындайтын факторлар. Бұл факторлардың алғашқысы- климаттық. Мысалы : 1968-1969 ж. көп қарлы және қатаң қыстан кейін сусардың саны көп төмендеп кетті. Әсіресе, тау сусуарының санының көрсетілген қыста күрт төмендеуінің себебі, бұлардың арасында кәрі особьтердің көп болуы, гельминт ауруымен ауырғандарының санының көп болуы, соның ішінде трихенелла ауруы және т.б. патология лық аурулар.

Қорғау және қалпына келтіру іс-шаралары. Бұл аңдарды сақтау және санын өсіру үшін әр түрлі аулаушылыққа қатаң тиым салып, үнемі есепке алып, лицензиялық аулаушылыққа руқсат ету негізінде есптер жүргізіп отыру керек. Сусар мекендейтін  территориялар да шабан және күзет иттерінің санын азайтып, қаңғып жүрген иттерді  барлық рұқсат етілген әдістермен жою керек. Елді, мекендер  арасында құнды аңды  қорғау жөнінде кеңінен түсіндірмелі жұмыс жүргізу керек.

Шу-Іле зоогеографиялық уческесінде басқа да уческелерде кездесетін көптеген аңдар мекендейді. Олар :  Арқар, Тянь- Шань қоңыр аюы,  Орталық Азия сілеусін, Жорға дуадоқ, қалыңтұмсық шүрілдек торғай, қарабауыр  және ақбауыр бұлдырақтар,  бүркіт және т.б. аңдар.

Қара ләйлек.  Черный айст. Ciconia nigra.

Статусы. Барлық жерде сирек құс. Қанатының ұзындығы орташа 54 см, салмағы шамамен 3 кг.

Ареалы қатынасында Швециядан және  балқан түбегінен шығысында Сахалин аралына дейінгі  орасан территорияны қамтиды. Таралуының солтүстік шекарасы Санк-Петербург, Вологда қалаларында, шамамен 610 с.е. Оралда, Нарым өлкесінде, Якутия қаласында,  Амур өзенінің сағасынан өтеді. Оңтүстікке кіші, Алдыңғы және Орталық Азияға, Монғолияның Солтүстік аудандарына  және Уссури өлкесіне дейін ұялайды.

Қазақстанда таралуы және саны.

Қазақстанда анда-санда  ұялайды. Қазақстандық Алтайда сирек құс,  Өскемен мен Ленинагор қалараына жақын маңайда,  күршім өзені бойына  Марқакөл  көлі маңайына ұялайды. Қара Ертіс  өзенеі жайылмасында ұялауы мүмкін. Сауыр мен Тарбағатайда, бірқатар пункттер, атап айтқанда Зайсан аудандары мен таудығы Иелікті аңғарларында өмір сүреді. Қазақтың ұсақ Шоқысының бірқатар тау топтарында  ұялайды, Кент тауларында табиғат (Қарқаралы қалсыннан Шығысқа таман) және Бесоба тауларында 

( Қарағанды қаласында Оңтүстік шығысқы қарай).

Жоңғар Алатауы және Тянь-Шаньнның Солтүстік  бөлігінде (Кетмен, Боғаты, Іле маңы Алатауларының Бартоғай шатқалында) мекендейді.  Бұрын  Іле маңы Алатауының Шамалған шатқалында ұялаған деген мәліметтер бар. Шу-Іле  тауларында (Хантау мен  Қойжырлаған ұялары кездескен). Талас Алатауында Ақсу-Жабағылы  қорығында ұялағаны мәлім. Қара Ләйлектің ұялары Қаратау мен Шолақ тауларының өзендерінің кейбір шатқалдарында табылған.

Санының өзгеруін  айқындайтын факторлар Қара Ләйлектің санына үлкен әсер ететін факторлар- адамның шарауашылық әрекеті.  Одан басқа  құстарды ұшу барысында  атып алу аз кездеседі.

Қайта қалпына  келтіру іс- шаралары.

Бұл әсем және сирек құстардың санын көбейтіп сақтап қалу үшін  брокеньерлік әрекеттерде қорғап және  олардың ұяларының  бұзылуын қадағалау керек.

Пайдаланған әдебиеттер:

1.     Афанасьв А.В. Зоогеография Казахстана.-Алма-Ата, 1980.

2.     Елеуова К.Т. Оценка окружающей среды Жамбылской области.-Алматы: Ғылым, 1994.

3.     Ақбасова А.Ж. Саинова Г.Е. Экология, -Алматы, 2003.