БЮДЖЕТТІК – САЛЫҚТЫҚ РЕТТЕУДІҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Стамкулова Д.А.

Жамбылский гуманитарно–технический университет, магистрант

Аймақаралық деңгейде, бюджетаралық реттеудің тиімсіз әдістерін қолдану,аймақтардың өздерінің салықтық түсімдерін жоғарлатуға мүддесіздігімен шартталады. Салықтардың жиналу деңгейінің төмендігі аймақтық бюджеттердің трансферттердегі қажеттілігін жоғарлатады және оның тапшылығының өсуіне әкеледі.

Аймақтардың өз күштерімен тапшылықты қысқартуға тырысуы меншікті кіріс жетіспеушілігімен сипатталады.

Кейбір аумақтардың реттеуші салықтарының салық әлеуеті ол бюджеттерге бөлулер нормативін шамалы жоғарлату жағдайында орталық бюджеттен мүлдем қаржылық көмек сұрамауға мүмкіндік жасайды. Мұндай шешім көптеген аймақтардың дотациялану деңгейін елеулі төмендетуі мүмкін.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей бюджеттік жүйенің барлық деңгейлерінің ұзақ мерзімді баланстануын және дербестігін жоғарғы бюджеттерден субсидия, субвенция, трансферттер және қаражат бөлудің басқа формаларын бөлу көмегімен төменгі деңгейдегі бюджеттерге қаржылық көмек көрсету негізінде емес, ең бірінші салықтық бөлулер әдістерімен қамтамасыз ету қажет.

Дегенмен, Қазақстан Республикасында салықтарды және кірістердің басқа түрлерін бюджеттер арасында таратудың нақты жүйесі жоқ. 1998-2000 жылдары бұл 50: 50 жүйесіне жалған келтірілген. Мұндай тарату сәйкес бюджеттердің тағайындалған шығыс өкілеттіліктерінен шығады, сондықтан да экономикалық негізделмеген. Осыған байланысты Германия тәжірибесіне көңіл аударуға болады. Мұнда жерлердің жанбасылық салықтық кірістерін теңестіру процесі, жерлердегі тұрғындар санына байланысты қосылған құнға салық бөлігін жерлер арасында бірыңғай формула бойынша таратудан басталады ( жерлердегі бір тұрғынға есебімен ). Бұл белгілі деңгейде сол немесе басқа жерлердің ерекшіліктерін ескеруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде, әрбір жерде бөлінген қосылған құн сомасы мен сәйкес аумақтарда жиналатын немесе таратуға жатқызылатын салықтың жалпы көлемі арасындағы қатынасты қарастырса, онда алынған проценттік үлестер барлық жерлер үшін бірдей емес, дифференциалды болады. Ресейде және 1998 жылға дейін ҚР – да қандай да бір есептеулерсіз барлық аймақтарда қосылған құнға салық бойынша біркелкі нормативтер бекітілген. Басқа реттеуші салықтарға қатысты жағдай осындай болған. Әрине мұндай нормативтер әр бір аумақтың ерекшіліктерін ескере алмайды және артта қалушы аймақтар бойынша жанбасылық салықтық ресурстарды минималды қажетті деңгейге дейін теңестіруге әсер ете алмайды. Сондықтан бірыңғай нормативтерді барлық аймақтар үшін бірдей төменгі деңгейді анықтайтын – минималды міндетті деңгей, яғни базалық ретінде қарастыруға болады.

Реттеуші салықтардан тұрақты нормативтерді бекіту аймақтар бюджеттерін негізгі жоспарлаудың проблемаларын шешпеді. Осыған орай, 2001 жылдың аяғында “ Бюджет жүйесі туралы” Заңға өзгерістер енгізіле бастады. Заң жобасы орталық және аймақтар арасындағы бюджеттік қатынастардың салықтық кірістерді қайта тарату арқылы, бюджеттік алып қоюлар және субвенциялар көлемін қайта қарастыру жолымен түзетулер жасауға негізделді.

Сонымен, 2008 жылы бюджет жобасына сәйкес үкімет бюджет жүйесіне өзгерістер енгізген : корпоративтік табыс салығы толығымен республикалық бюджетке беріліп, ішкі акциздер және қоршаған ортаны қорғаудан табыстар толығымен жергілікті бюджет көзі болды. Өзгеріс енгізудің негізгі себебі, әр түрлі өзгерістерге ұшырауға икемді корпоративті табыс салығы облыстық деңгейдегі салықтық түсімдерге кедергі жасайтындықтан, салықты толығымен республикалық деңгейге беру жолымен салықтық түсімдердің тұрақтылығын қамтамасыз етуге болатындығы. Ал, акциз сияқты проблемалы салықты әкімшіліктендіруді жергілікті деңгейде жүргізу тиімділігінен акциздерді толығымен жергілікті бюджетке қалдыру қажеттілігі туады.

Енгізілген өзгерістердің себептерін, олардың негізділігін тұжырымдайтын көзқарастарды қарастыра келе, келксідей орынды қайшылықтар туады :

· өзгеріс орталықтандырмауды жүзеге асыру мақсатын көздеген. Бірақ мемлекеттік басқару басқару деңгейлері арасында функцияларды нақты шектеу, жергілікті бюджеттің тұрақты кірістерін қамтамасыз ету, бюджеттің тұрақты кірістерін қамтамасыз ету, бюджеттің қаржылық дербестігі сияқты проблемалар шешілмейінше орталықтандырмау проблемсаы шешілмейді ;

· корпоративтік табыс салығынан бөлулерден жергілікті бюджетке түсімдер барлық салықтық түсімдердің 1/3 бөлігін құрады. Бұл түсімдер республикалық деңгейге берілсе, облыстар үкімет трансферттерін алуға мәжбүрлі болады, сәйкесінше дербестікке қол жеткізу мүмкін болмайды ;

· жергілікті бюджеттерге толығымен түсетін акциздер жергілікті бюджеттердің кіріс базасын нығайта алмайды, өйткені бұл түсімдер корпоративті табыс салығы мен акциздер орнын толтыра алмайды.

Қазіргі бюджеттік мәселелерді шешу және деңгей аралық бюджеттік аралық қаржылық ағындарды оқтайландыру үшін бюджеттік жүйенің барлық деңгейлеріне салықтардан бөлулер немесе салықтарды бекіту жүйесін жетілдіру қажет. Осы проблеманы шешуге мүмкіндік жасау үшін салықтар тізімі шектеулі. Басты мақсат – оларды бюджеттік жүйе деңгейлері арасында негізгі тарату. Бүгінгі таңда осы мәселе төңірегіндегі пікір таластар 3 бағытта жүргізіледі:

1.салықтарды бюджеттік жүйенің қандай да бір деңгейіне бекіту немесе олардан бөлулердің мақсаттылығы ;

2.бюджеттік жүйенің әр түрлі деңгейлеріне салықтардан бөлулер мөлшері ;

3.“бір салық – бір бюджет” қағидасы бойынша бюджеттік жүйе деңгейлеріне салықтарды бекіту мақсаттылығы.

Салықтарды бекіту жүйесінің негізін салушы қағидаларды анықтамайынша, бюджеттік жүйенің әр түрлі деңгейлеріне салықтардан бөлулер және оларды бекітудің оқтайлы варианттарына қол жеткізу не тәжірибелік, не теориялық тұрғыдан мүмкін емес. Қағидаларды таңдау бюджеттік жүйе шешуге негізделген міндеттерден тәуелді.

Жалпы аумақтық бюджеттер проблемалары келесідей жолдармен шешілуі мүмкін :

· меншікті кірістерді ұлғайту есебінен, яғни елдің салық жүйесіне шамасы бойынша елеулі, жиналуына қарай нақты және ыңғайлы аумақтық салықтар енгізу ;

· бюджеттік жүйе үзбелері арасында жалпы мемлекеттік кірістерді тұрақты нормативтік негізде тарату жолымен ;

· әрбір аумақтық бюджеттің кірістерін және шығыстарын жыл сайын реттеу есебінен.

Қазіргі кезде реттеуші салықтар арқылы бюджетаралық қатынастарды реттеудің ҚР–ғы қолданылмауы жоғарыда айтылып өткендей жергілікті бюджеттерді жоғары бюджеттерден басым тәуелді етеді. Салықтық түсімдерді “ тарату ” тәжірибесі ( реттеуші салықтардан жыл сайын тағайындалатын нормативтер бойынша ) өзінің мүмкіндіктерін толық пайдаланған жоқ.. Оны бюджетті реттеу тәсілі ретінде қолдану қажет, ал реттеуші салықтардан бөлу нормативтері арқылы реттеуді бұрынғының көзі ретінде қарастырып толығымен бартуға әлі ерте.

Жергілікті салық құрамында жеке тұлғалардың мүлігіне салық пен жер салығын уақытша сақтауға ұсыныс жасалып отыр.

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасы 11.10.1991 № 1738-1 « Жер үшін төлем туралы » заңымен реттелетін жер салығының есептелуімен тәртібі бойынша тек салық салудың жалпы принциптері ғана қарастырылады, оған сәйкес жергілікті өзін - өзі басқару органдары сәйкес территорияда салықты есептеу мен төлеу тәртібін және де жер учаскелері бойынша нақты салық ставкаларын ( сәйкес базасынан 0,1 – н 2 % дейін ) анықтайды. Осы жерде оны республика бюджетінде және ҚР–ы субъектілерінің бюджетінде орталықтандыру тәртібі қолданылмайды, ол дегені салық толығымен жергілікті бюджеттерге аударылады.

Салық базасы ретінде жер учаскесінің кадастрлық құны қарастырылған, ал ол болмаған жағдайда оның нормативті бағасы.

Жердің кадастырлық құнын немесе оның нормативті бағасын анықтау тәртібі ҚР-ы Үкіметімен орнатылады.

Салықты есептеудің істегі тәртібіне қарағанда ( және тіркелген ставка мөлшері теңгеде және га ., кв. метр ) салықтың жаңа ставкалары салық базасынан 0,1 % - н 2- ге дейінгі мөлшерде пайызда орнатылады.

Салық жүйесін қалыптастыру құрамында қазіргі таңда ҚР–сы « Жеке тұлғалардың мүлігіне салықтар туралы » заңымен реттелетін жеке тұлғалардың мүлігіне салықтар фискальді және әлеуметтік ролін сезімді түрде мәртебелі және қымбат жылжымайтын мүлік бойынша жоғарғы ставкаларды орнату, салық салу объектілерінің нарық құнының салығын есептеу үшін қолдану есебінен және де құрылыс пен аяқталмаған жылжымайтын мүлік объектілерінің құнына салық салу мақсатында есепке алуды күшейту алдына алуда.

Енгізілетін салықтық принципиалды ерекшелігі болып меншік құқығында жеке тұлғалардың жылжымайтын мүлік объектілерінің нарықтық құнын бағалау мақсаты үшін мүмкіндігі.

Көрсетілген көрсеткішті енгізу мақсаты, ең алдымен, елде қалыптасқан нарық қатынастарына сәйкес салық заңдылығын орындау және жергілікті бюджеттердің кірісін толықтыру. Бұл жағдайда салық салу мақсаты үшін жылжымайтын мүлік объектілерінің құнын инвентаризациялық бағалау мен объектілердің шынайы құны мәнді түрде ерекшеленетінін ескеру қажет, ол салық салу объектілерінің құнының бір бөлігін есепке алмауға және сәйкесінше бюджет жоғалтымдарына әкеледі. Одан басқа қазіргі таңда ҚР- сы «Жеке тұлғалардың мүлігіне салықтар туралы » заңымен реттелетін су, ауа транспорттық құралдарына салықты транспорттық салыққа ( салық салу объектісінің біртектілігін ескере отырып ) аудару қарастырылуда, ол транспорттық құралдар иелерінен салықты алмастырады.

Қазіргі кезде ҚР–да жеке тұлғалардың иелігіндегі тұрмыстық мақсаттағы объектілерінің ( саяжай, коттедж және т.б. ) және оларды пайдалануға қолайлы объектілерінің маңызды бөлігінің қарқындығы жылжымайтын мүлікке құқықты тіркеу органдарында ұзақ уақытқа тіркелмейді және аяқталмаған құрылыс объектілері ретінде есепке алынуда орын алады.

Жергілікті бюджеттердің жоғалтымдарын алдын алу мақсатында және көрсетілген объектілерге салық салудан жеке тұлғалардың себепсіз кетуіне салық салу объектісіне аяқталмаған құрылыс объектілерін енгізуге мүмкіндік беретін норма енгізілу қажет. Мұнда көрсетілген объектілерді салық салу объектілеріне жатқызу тәртібі ҚР- ң субъектілерінің орындау басшылығының органдары деңгейінде қарастырылу керек.

Ұсынылған әдебиеттер.

1. Кодекс Республики Казахстан «О налогах и других обязательных платежах в бюджет» (Налоговый Кодекс). - Алматы, 2001.

2. Ермекбаева Н. Салық және салық салу.- Алматы , 2013 ж.