Экономические науки/4.Инвестиционная деятельность и фондовые рынки.

 

Бұхарбаева Ақмарал Жетібайқызы

Статистика мамандығының магистрі, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, Қазақстан Республикасы

 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКСЫНДА ИНВЕСТИЦИЯ КӨЗІН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ

 

Қазақстан Республикасында инвестиция көзін, оның ішінде отандық инвестицияны тиімді пайдалануды жетілдіру мәселелерін қарастыру болып табылады. Қазақстан Республикасының инвестициялық қызметі туралы заңына сәйкес инвестициялық қызметтерінің белгілі бір қаржыландыру көздері болатыны белгілі.

Қазiр елiмiз макроэкономикалық көрсеткiштердi салыстыру түрде болса да тұрақтандырған кезде, экономикалық дамуға қол жеткiзу жөнiнде шараларды жүзеге асыру аса маңызды мiндетке айналып келедi. Ал, экономикалық даму тұжырымдамасы экономиканың әр түрлi салаларына шетелдiк капиталды, отандық жекеменшiк iскер топтардың капиталын көптеп тартуды қажет етедi. Ол үшін мемлекет жекеменшiк кәсiпорындар инвестицияларының тап өз елiмiзде қолданыс табуы үшін экономикалық дамуға қажеттi қолайлы жағдайлар туғызып отыруға мiндеттi. Инвестициялар - өндiрiстiк потенциалды жаңа ғылыми-техникалық негiзiнде құрып, әлемдiк нарықта елдердiң бәсекелестiк позицияларын анықтайды. Сондағы көптеген мемлекет үшін, әсiресе экономикалық және әлеуметтiк дағдарыстан шығуға ұмтылып жатқан елдер үшін, тiкелей, кұрделi қаржы, портфельдi инвестициямен басқа активтер түріндегi шетел капиталын тарту үлкен роль атқарады. Тақырыптың тағы бiр маңыздылығы, қарастырылып отырған жаңа банк қызметi мен өнiмдерi, оны басқару әдiстерi Қазақстанның инвестициялық қызметінің дамуымен және қалыптасуымен байланысты сұрақтарды зерттеудiң жаңа бағыты болып табылады.

 Кәсіпорындардың экономикалық және қаржылық тұрақтылығын және әрі қарай өсуін анықтайтын шешуші факторлардың бірі – бұл оның инвестициялық белсенділігі. Қазақстан Республикасында нарықтық қатынастарға көшкелі бері жүргізілген экономикалық бетбұрыстар халық шаруашылығының негізгі буыны болып саналатын кәсіпорындардың құқықтық, қаржылық-экономикалық және әлеуметтік жағдайын, олардың шаруашылық және азаматтық жүйелердегі дәрежесін айтарлықтай өзгерістерге ұшыраттты. Жеке меншікте, аралас, акционерлік меншікте құрылған миллиондаған кәсіпорындар пайда болды және қазіргі таңда қызмет етуде, көбею үстінде, даму барысында. Осылардың барлығы кәсіпорындардың инвестициялық қызметін ұйымдастыру және басқару механизмінің өзгеруіне себеп болды. Кәсіпорындардың инвестициялық қызметі олардың экономикалық өсуінің, ішкі және сыртқы нарықтарда бәсекелестікке қабілетті болуының алғы шарттарының бірі болып табылатындығы сөзсіз.

Нарықтық қатынастардың дамуымен қатар барлық ұйымдық-құқықтық кәсіпорындардың қаржылық-шаруалылық тәжірибесінде қаржылық инвестициялар да кеңінен етек жайып келеді. Акционерлік қоғамдар жыл өткен сайын көптеп ашылу үстінде, банктер, сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары, кәсіпорындар мен ұйымдар, сондай-ақ мемлекет те уақытша бос ақша қаражаттарын тарту үшін қарыздық құнды қағаздарды кеңінен пайдаланатын болды [1. 254].

ҚР-ң әрбір салалары бойынша инвестициялардың тартылу көздерін келсек, мысалы қоғамның ең маңызды өндірісі болып табылатын ауылшаруашылығы  мақсатында тартылған инвестиция көздері 2013 жылғы қаңтарда ауыл шаруашылығына салынған инвестициялар көлемі (салыстырмалы бағада) 2012 жылғы тиісті кезеңмен салыстырғанда 38,8%-ға азайды. Ауыл шаруашылығындағы инвестициялардың салым үлесі негізгі капиталға салынған инвестициялардың жалпы көлемінде 1,2 пайыздық тармаққа азайып 1,6% құрады.

Ауыл шаруашылығының негізгі капиталына салынған инвестициялар    өткен жылғы тиісті кезеңге нақты көлем индексі, %-бен

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Саланың негізгі капиталына салынған инвестицияларды қаржыландырудың басым көздері инвесторлардың меншікті қаражаты (инвестициялардың жалпы көлемінен 79,4%) болып табылады.

            Ауыл шаруашылығының негізгі капиталына салынған инвестициялардың жалпы көлемінде едәуір салымы маусымдық дақылдарды өсіруге (59,9%) және мал шаруашылығына (24%) келеді.

 

Ауыл шаруашылығының негізгі капиталына салынған инвестициялардың нақты көлем индексі

өткен жылғы тиісті кезеңге %-бен

             

2013 жылғы қаңтарда өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестициялар көлемі (салыстырмалы бағада) 2012 жылғы қаңтармен салыстырғанда 35%-ға ұлғайды. Өңдеу өнеркәсібіне салу үлесі негізгі капиталға салынған инвестициялардың жалпы көлемінде 14%-ды құрап, 2,8 пайыздық тармаққа өсті.

Саланың негізгі капиталына салынған инвестицияларды қаржыландырудың басым көздері инвесторлардың меншікті қаражаты   (59,2% инвестициялардың жалпы көлемінен) болып табылады.

Өңдеу өнеркәсібінде негізгі капиталға салынған инвестициялардың едәуір үлесін (47,5%)  негізінен металлургиялық өнеркәсіпке инвестиция салу есебінен Павлодар және Қарағанды облыстары алады.

 

Меншік нысандары бойынша негізгі капиталға салынған инвестициялар

мың теңге

Көрсеткіштер

2008ж

2009ж

2010ж

2011ж

2012ж

Негізгі капиталға салынған инвестициялар, барлығы

2420976

2824523

3392122

4210878

4585298

Оның ішінде: - мемлекеттік

306439

385686

555830

813337

851452

- жеке

1446878

1687784

1933319

2309392

2302747

- шетелдік

667639

751053

902973

1094949

1426099

ЕСКЕРТУ – ҚР мәліметтері негізінде құрастырылған

 

Жоғарыдағы кесте және сурет кескінінен көріп отырғанымыздай соңғы жылдары  ҚР-да негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемінің ішінде шетелден тартылған инвестициялар артып отыр, яғни ол 123,1 пайызды құрады. ҚР-ң жалпы территориясы бойынша инвестицияның тартылу ауқымын төмендегі кесте мәліметтерінен көруімізге болады (кесте - 3):

ҚР-ң аймағындағы инвестиция көзін тарту деңгейі

млн. теңге

Көрсеткіштер

2008ж

2009ж

2010ж

2011ж

2012ж

Қазақстан Республикасы

2 420 976

2824 523

3 392 122

4 210 878

4 585 298

Ақмола

38 189

44 059

103 070

142 549

149 532

Ақтөбе

184 130

187 090

225 176

287 212

312 523

Алматы

99 501

112 414

142 636

236 717

314 673

Атырау

713 681

727 635

764 403

826 373

1 094 394

Батыс

 Қазақстан

91 860

106 626

186 264

225 963

244 842

Жамбыл

22 182

25 553

29 940

123 726

222 800

Қарағанды

153 438

134 157

151 887

210 247

214 076

Қостанай

56 074

63 831

96 419

108 694

122 204

Қызылорда

61 471

66 455

102 934

172 339

171 034

Маңғыстау

143 108

229 755

251 416

383 199

314 724

Оңтүстік Қазақстан

64 939

84 542

127 175

203 213

319 043

Павлодар

64 072

120 020

129 981

148 435

165 788

Солтүстік Қазақстан

37 229

34 328

37 288

41 279

49 505

Шығыс Қазақстан

82 197

116 054

126 537

161 376

139 228

Астана қаласы

274 746

354 583

424 245

454 488

368 248

Алматы қаласы

334 159

417 421

492 751

485 068

382 684

     

 

 

Негізгі капиталға салынған инвестициялардың қаржыландыру көздері

млн. теңге

Көрсеткіштер

2008ж

2009ж

2010ж

2011ж

2012ж

барлығы

2 420 976

2824 523

3 392 122

4210878

4 585 298

соныңі шінде:

 

 

 

 

 

республикалық бюджет

231 687

308 537

433 405

604 711

712 441

жергілікті бюджет

51 643

61670

102 984

183 590

154 892

меншікті қаражат

1 357 856

1600 898

1 656 142

1706104

1 491 433

шетел инвестициялары

578 377

569 407

622 512

1064839

1 697 493

қарыз қаражаты

201 413

284 011

577 079

651 634

529 039

    

Жоғарыдағы кесте мәліметтерінен көріп отырғанымыздай негізгі капиталға салынған инвестициялардың қаржыландыру көздері шетел инвестициялары болып отырғанын дәлелдейді. Мәселен, 2012жылы 2011 жылға қарсы шетелден тартылған инвестиция көздері 1 697 493 мың теңгеге артық болған. Одан кейінгі орынды меншікті қаражат көзі болғаны көрініп тұр, ол 2012 жылы 2011 жылға қарағанда 1 491 433 мың теңгеге артық болып отыр [3. 22.].   

Стратегиялық тұрғыдан инвестициялар кәсіпорындардың дамуын, техникалық жарақтануын және экономикалық өсуін анықтайтын негізгі буын болып табылады. Елімізде болған соңғы жылдардағы өзгерістерге байланысты кәсіпорындар үшін де біршама қолайлы инвестициялық жағдай қалыптасты. 2003жылы 8-қаңтарда қабылданған Қазақстан Республикасының «Инвестициялар туралы» Заңы инвестицияларды ынталандырудың экономикалық негіздері мен принциптерін анықтап, еліміздегі инвестициялық жағдайды одан әрі жақсартуға бағытталған. Сонымен қатар отандық кәсіпорындардың инвестициялық қызметін жетілдіруге кедергі болатын бірқатар, әлі де болса шешуін таппаған, мәселелер бар:

-         ұлттық экономиканың шикізат көздеріне бағытталғандығы;

-         өңдеуші өнеркәсіптің өнімділік деңгейінің төмендігі;

-         ішкі нарықтағы тауарларға деген тұтынушылық сұраныстың төмендігі;

-         өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның жете дамымағандығы;

-         кәсіпорындардың жалпы техникалық және технологиялық жағынан артта қалғандығы;

-         ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсалатын инвестициялық шығындардың төмен деңгейі және т.с.с.

Өкінішке орай, жалпы ішкі өнімде (ЖІӨ) инвестициялардың деңгейі төмен болып қалып отыр – небәрі 19%. Еліміздегі инвестициялар деңгейін екі есеге дейін арттыру қажет. Қазіргі кезде инвестициялардың басым бөлігі (80%-ға дейін) негізінен айналымдық қаражаттарға немесе қысқа мерзімді негізгі құралдарға бағытталуда. Елден сыртқа қарай капитал ағындары орын алуда. Осы орайда кәсіпорындардың инвестициялық қызметін ынталандыру бірінші кезектегі мәселе болып отыр.

Қазақстандық кәсіпорындардың халықаралық деңгейде бәсекелестік қабілетін арттыратын маңызды фактор – инновациялық жобаларға салынатын инвестицияларды ынталандыру болып табылады. Елімізде инновациялық жобаларды жүзеге асыру үшін инвестициялар тарту бойынша біршама тәжірибе жинақталған, мысалға, Қарағанды, Екібастұз, Өскемен, Шымкент қалаларында инновациялық сипаттағы жобалар іске асырылған болатын. Айта кету керек, жаңа өндірістердің басты ерекшілігі – бастапқы шикізат көзі ретінде техногендік өнімдер, өнеркәсіптік тауарлар және өндірістік қалдықтар қолданылды, ал негізгі шикізат көздері, баршаға мәлім, экспортқа және басқа елдерге жөнелтілуде [2.169].

Сонымен қатар, қазіргі таңда Қазақстанда инновациялық қызметтің қажетті инфрақұрылымының жоқтығынан, инвестициялық жаңалық ашқан кәсіпорындар бірқатар қиындықтарға тап болады.  Сол себепті жаңа технологияны ойлап табудан, оны жүзеге асырып, өндіріске енгізуге және өнімдер шығаруға дейін ұзақ уақыт кетеді. Атап айтсақ, қаржы институттары, әдетте, технологилық сипаттағы инвестициялық жобаларды тәуекел деңгейінің жоғары болатындығына байланысты қаржыландыруға құлықсыз. Сондай-ақ, несиелерді кепілдендіруге жоғары талаптар қойылады, ғылыми-зерттеу жұмыстарының құнын бағалау механизмі жоқтың қасы, несиелердің мөлшерлемелік деңгейі әлі де болса жоғары деңгейде қалып отыр.

Жоғарыда айтылған мәселерді шешумен қатар, инвестициялар туралы заңнаманы да жетілдіріп, инвестициялық белсенділікті арттыратын жағдайлар жасау керек. «Инвестициялар туралы» жалғыз заң еліміздегі инвестициялау және инвестициялық жобалау мәселелерін шешуге жеткіліксіз. Атап айтқанда, тікелей, қоржындық және ішкі инвестицияларды тарту арқылы инвестициялық жобаларды тиімді құруға және жүзеге асыруға кедергі болып тұрған келесі жағдайларды айтуға болады:

-         заңнамалық актілердің жетілмегендігі, шет елдік және отандық инвесторлар үшін айырмашылықтардың орын алуы және жиі өзгерістерге ұшырауы;

-         инвестициялық жобаларды талдау және бағалау мамандарының төмен біліктілігі және жауапкерсіздігі, олардың жиі алмастырылуы;

-         инвестициялық жобалаудың әдістемелік негіздерінің жоқтығы; бұл өз кезегінде шетелдік әдістемелердік отандық экономикалық жағдайларына үйренісіп кетуіне біраз бөгеттер жасады, нәтижесінде оларды қолданудың тиімділігін төмендетіп жіберді.

Қазіргі таңда кәсіорындардың тиімді инвестициялық саясат жүргізуі үшін аталған мәселелерді шешу қажет, атап айтқанда келесі шараларды жүзеге асыру керек:

-         салықтық жеңілдіктер мен инвестициялық преференцияларды тек жаңа кәсіпорындарға жаңа өнімді өндіру барысында ғана беру;

-         Қазақстан Республикасының «Тікелей инвестицияларды қолдау туралы» Заңын инвестициялық жобаларды сараптауды ұйымдастыру мен жүргізу бойынша баптарын жетілдіру;

-         отандық және шетелдік инвесторлардың құқықтарын теңдестіру мақсатында жаңа «Инвестициялар туралы» заңды жетілдіру;

-         «Құнды қағаздар нарығындағы инвесторлардың құқықтары мен мүдделерін қорғау туралы» Заң қабылдау;

-         инвестициялық жобалардың қаржылық тиімділігін бағалау бойынша әдістемелік нұсқаулар әзірлеу, жобаларды талдау үшін нақты қаржылық көрсеткіштер мен қаржылық ақша ағындарын негізге алу;

-         инвестициялық жобалардың тиімділігін бағалау үшін экономикалық көрсеткіштер жүйесін әзірлеуде экономикалық, әлеуметтік, құрылымдық сипаттағы факторларды ескеру; инвестициялардың тиімділігінің экономикалық негіздерін анықтау барысында өндірістік шығындарын толық есепке алып, кәсіпорынды да, тұтынушыны да қанағаттандырарлық табыс алынуы тиіс;

-         инвестициялық жобаларды бағалау бойынша әдістемелік нұсқауларда тәуекелділік факторларының міндетті түрде ескерілуі, инвестициялық жобаларға инфляция деңгейін ескере отырып  түзетулер енгізу;

-         инвестициялық жобалардың тиімділігін анықтаудың уақытша әдісін әзірлеу.

Аталған шаралардан басқа инвестициялар және инвестициялық жобалау туралы біртұтас заңдық және нормативтік-құқықтық негіздерді дәлірек айтқанда, Инвестициялық кодексті қалыптастыру қажет. Бұл инвестициялық саясаттың және инвестициялық жобалауды жетілдірудің негізгі бағыттарын нақты анықтауға мүмкіндік береді [3. 47].

 

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. А.Г.Ивасенко, «Основные понятия фондового рынка» (портфельные инвестиций); уч.пособие. – Москва: Вузовская книга. – Новосибирск: НГАЭиУ, 1997. – 254 б.

2. Идрисов А.Б, «Планирование и анализ эффективности инвестиций», Москва, 1995. – 169 с.

3. Смаилов Ә.А, «Қазақстан Республикасындағы инвестициялық қызмет», стат. сборник. Алматы 2002. – 22 б, 47 б.