М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті
Жасанды
интеллект. Психология (1879 жылдан) және есептеу техникасы (1940 жылдан)
бүгінгі күнге дейін
Ғылыми
психологияның бастауы немістің физигі Герман фон Гельмгольц
(1821-1894) пен оның студенті Вильгельм Вундтың (1832-1920)
еңбектеріне дейін байқалады. Гельмгольц адамның көру
қабілетін зерттеуде ғылыми жұмыстарды қолданды
және оның адамның көру қабілетінің
физиологиясы мен физиканы зерттеудегі теңдесіз Handbook of Physiological Optics еңбегі бүгінгі
күні жоғары бағаға ие болуда. 1879 жылы Вундт Лейпциг
университетінде психология бойынша алғашқы тәжірибе
жүргізетін зертхана ашты. Қызметкерлердің өздері ойлау процестеріне
интроспективті бақылау жүргізу барысында, қабылдау немесе
ассоциацияның қалыптасуына байланысты есептерді орындауда Вундт
бақыланатын тәжірибелердің қатаң түрде
жүргізілуін талап етті. Ол мұндай жіті бақылау арқылы
психологияны ғылымға айналдырды. Сонымен қатар,
тәжірибе жасаушы өзінің ұсынған теорияларын
жоққа шығаратындығы мүмкін емес еді.
Г.С.Дженнингс өзінің Behaviorof
the Lower Organismsа атты маңызды еңбегінде биология тарапынан тәжірибедегі
жануарларға интроспективті белгілер пайдаланбаған және
әділ /объективті/ әдіснамасын жасады. Осы жаңалықты
адамдарға Джон Уотсон (1878-1958) ұйымдастырған
бихевиористтік қозғалыс тарата отырып, ойлау процесіне
қарасты кез-келген теорияны жоққа шығарып отырды.
Бихевиористтер жануарларға қатысты тек қабылдаудың
объективті шараларын білу керектігін талап етті. Мұндай ойдың
құрылысы білім, көзқарас, мақсат және
талқылау сияқты ғылыми емес сияқты
«тоғышарлық психологиясына»
көңіл бөлінбеген болатын. Бихевиоризм
егеуқұйрықтар мен кептерлер жайында біраз
мағлұмат берді, дегенмен оларға адамдарды зерттеуге
анағұрлым тиімді болды. 1920-1960 жылдар аралығында бұл
ғылыми бағыт психология (АҚШ) саласынан салмақты
қадамды сақтай білді.
Мидың
ақпаратты өңдейтін құрал ретінде қарайтын
көзқарасты ұстанатын конетивті
психологияның өкілдеріне, сонымен қатар Уильям
Джеймстің еңбектеріне (1842-1910) дейін қатысты болған
көрінеді. Гельмгольц қабылдау нақты логикалық
санының қорытынды формасымен байланысты екенін белгілеген. Америка
Құрама Штаттарда бихевиористтік көзқарастың
кең таралуынан мұндай таным процесінің зерттелуіне
тосқауыл қойылған, дегенмен Кембридж университетінде Фредерик
Бартлет (1886-1969) басқаратын қолданбалы психологиясы
факультетінде когнетивті үлгілеу саласы бойынша кең өрісте
жұмысты ұйымдастыруға мүмкіндік туды. The natur of Explanation деген еңбегінде білімгер және
оның жолын қуушы Бартлетта мен Кеннет Крэг пікір алмасуда
пайдаланылатын көз, қысым және температура терминдері сипатқа ие бола алмайтын молекулалар
жөнінде айтылса да, сендіру мен мақсаттар сияқты «ойлау»
терминдерінің мәні маңызды екендігіне бірнеше
дәлелдемелер келтіреді.
Крэг білімге
негізделген агенттің келесі үш кезеңін нақтылады.
Бірінші, жүзеге асырылатын ынта іштей көзге елестету ойымен
түрленуі керек. Екіншіден, көзге елестету арқылы ішкі жаңа ойлаудың пайда болуы
үшін таным процестерінің көмегімен қозғалыс
(манипуляция) орындалу қажет. Үшіншіден, олар өз алдына
қайта қимыл-әрекетке араласу керек. Ол көрнекіліктермен
бірге неге мұндай жоба кез-келген агентке тиімді болатынын
түсіндірді.
Егер тірі ағза
өзінің сыртқы болмысы мен іс-әрекетінің
мүмкіндіктеріне қарай басында «кішірейтілген масштабтағы
модельді» алып жүрген болса, түрлі нұсқаларды
тексеретін қабілеті де болғаны. Ол нұсқалардың
қайсысы дұрыс екендігі жөнінде шешім де қабылдай алады,
болашақта жүзеге асырылатын жағдайға алдын ала
әрекет ете алады, түрлі қауіпті жағдайларға
өткен жағдайларды саралай отырып, бүгін, болашақта
төтеп бере алатындай білімін пайдалана алады.
1845 жылы велосипед
жүргізу кезінде қайғылы жағдайда қайтыс
болған Крэганның
жұмысын Дональд Броудбент жалғастырды. Д.Броудбент
өзінің Perceptionand
Communication деген еңбегінде психология тарапынан феномен болып
табылатын ақпараттық өңделген жұмыстарының
алғашқы үлгісін енгізді. Осының салдарынан Америка
Құрама Штаттарында компьютерді моделдеу саласындағы
жұмыстар когнитология сияқты ғылыми бағыт
негізінің салынуына ықпал етті. Осы бағыт 1856 жылы
қыркүйек айында Массачусет технология институтында өткен
семинарлардың бірінде туылған деген пікір бар (бұл айтулы
оқиға конференцияны өткізгеннен кейін екі айдан соң
жасанды ой - өріс жөнінде пікір «туған»). Осы семинарда Джордж Миллер The magic number seven деген баяндамасымен бөліссе, Ноам
Хомский Three Models of Languageдеген баяндамасын оқыды,
ал Аллен Ньюэлл мен Герберт Саймон The
Logic Theory Machine жұмыстарын ұсынған болатын.
Кең таралған үш еңбекте психология саласында жаратылыс
тілі мен логикалық ойлаудың жұмыстарын еске сақтай
отырып, компьютер модельдерін есеп шығаруда қалай
қолдануға болатыны көрсетілген еді. Қазіргі таңда
«кез келген танып білу теориясы компьютер бағдарламасын еске салу
қажет» деген психологтар арасында
кең тараған көзқарас қалыптасқан,
яғни кейбір таным функциясын жүзеге асыруға мүмкіндік
болғандықтан, ол ақпараттың өңделу
механизмін толық сипаттау керек.
Тиімді компьютерді қандай жолдармен жасауға болады?
Сәтті, сапалы жасанды интеллектті жасау
үшін алдымен, ойлау және екіншіден, артефакт қажет.
Бұл салада
тиімді артефакт ретінде компьютер болған. Қазіргі заманның
сандық электронды компьютері Екінші дүниежүзілік
соғысқа қатысқан үш елдің
ғалымдарымен бір уақытта және ешкімге тәуелді болмай
жасап шығарылған болатын. Алғашқы операциялық
компьютер 1940 жылы неміс әскерлерінің жолдамаларын оқу
үшін Алан Тьюрингтің тобымен ойлап табылған Heath Robinson электромеханикалық
құрылғысы еді. 1943 жылы сол аталған топ мүшелері
Colossus атауына ие болған,
конструкциясында электронды лампалар пайдаланылған жалпы
қолданылатын алып компьютер жасап шығарды. Алғашқы
бағдарламалы операциялық Z-3
компьютерін 1941 жылы Германияда Конрад
Цуз ойлап тапқан. Сонымен қатар Цуз жүзіп жүретін
нүктелі Plankalkul
алғашқы бағдарлама тілін жасады. Алғашқы АВС электронды компьютерін Джон Атанас
пен оның студенті Клиффорд Берри 1940-1942жж. аралығында Айова
штатындағы университетте құрастырылған еді.
Атанастың зерттеулері
ешқандай сұраныс пен қолдау таппады, кейіннен
анықталғандай, қазіргі заман компьютерлерінің дамуына Пенсильван университетінде
құпия әскери жобаны өңдеуге қатысқан
бір топ мамандар мен олардың құрамында болған Джон
Мочли мен Джон Экерт жасап шығарған ENIAC компьютері үлкен ықпалын тигізді. Жарты
ғасырлық уақытта компьютерлік аппаратты қамтамасыз
ететін бірнеше толқын түрлері пайда болды. Айтар болсақ,
олардың әрқайсысы ұлғайтылған
жылдамдығымен және төмен бағада өндірілуімен
сипатталған еді. Кремний микросхемасы негізінде жасалып өндірілген
компьютерлер шамамен әр 18 айда екі еселенеді. Мұндай
жылдамдықтың өсуі екі
он жылдық көлемінде байқалып отыр. Осы жетістіктің
шегіне жеткеннен кейін молекулалы инженерия немесе қандайда бір
жаңа технологияның қажеті туындайды.
Әрине,
есептеуіш құрылғылар электронды компьютер ойлап
табылғанға дейін қолданыста болған. ХVІІ ғасырда
автоматтандырылған құрылғы пайда болған. 1805
жылы маталардың оюларын өрнектеудегі нұсқаулықтарды сақтау үшін
перфокарталарға арналған Жозеф Мари Жаккардтың (1752-1834)
ойлап тапқан тоқыма станогі алғашқы
бағдарламаланған
құрал еді. ХІХ ғасырдың ортасында Чарльз Бэббидж
(1792-1871) екі машина ойлап тапты, бірақ оның бірін де
аяқтай алмады. Оның «кеңейтілетін (разностная) машинасы» инженерия мен ғылыми жобаларда пайдаланылатын математикалық
кестелерді есептеу үшін арналған еді. Кейіннен бұл машина
жасалып, оның жұмыс істеуі 1991 жылы Лондонның ғылым
мұражайында көрсетілген
еді.
Бэббидждің
келесі ойлап тапқан «талдау машина» құрылғысының
жобасына аса өр (амбициозный) көңіл аударылған еді.
Бұл машинада сақталған бағдарламалар мен шартты
көшулердің атауларды жадыда
(адресная память) сақтауын қолдану қарастырылған еді.
Бэббиджтің әріптесі, ақын Лорд Байронның қызы Ада
Лавлейс, сірә, әлемдегі бағдарламашылардың бірі
болған деген болжам бар. Оның құрметіне
бағдарламаға Ada деген атау берілген еді. Ол
аяқталмаған сараптау (аналитикалық) машинасына бағдарлама жазған еді және
сол машина шахмат ойнай алады немесе музыка шығара алады деген ойда еді.
Жасанды интеллект көбінесе бағдарламамен қамтамасыз етілетін
компьютер ғылымының бағыттарымен байланысты, өйткені
осы бағыттардың аясында қазіргі заман бағдарламаларын
жасау үшін операция жүйелері, бағдарлама тілдері мен
құрал амалдары жасалады.
Бірақ бұл ғылыми қызметтің саласы
өзінің қарыздарын толықтай толықтырады,
яғни негізінен компьютер ғылымының даму бағыттарына
игерілген уақытты бөлу, интербелсенді интерпретаторлар, интерфейс
терезелі және позициялы бағыттағы
құрылғыларды ұстайтын арнайы компьютерлер, ортаны
жылдам өңдеуге қолдану, тізіммен байланысты мәліметтер
типін құру, еске сақтауды автоматты түрде басқару
және таңбалы, функционалды, динамикалы және
объективті-бағытталған бағдарламалардың
құпия (ключевые-кілтті) негізгі концепциялары көптеген
адамдардың жасанды интеллект саласындағы қайнар көзі
болып отыр.