Экология саласы терминдерінің басқа сөздіктерде берілуі жиілігі

С.Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті Энергетика-102 тобының студенті Аяз Жампейісов

Ғылыми жетекшісі ф.ғ.к. С.Кенжемұратова

Экология саласы бойынша талдауға ұсынылған 32 терминнің ішіндеі бісқа салада кездеспейтіндері некен саяқ. Сондықтан осы мақалада біз осы мәселені талдап отырмыз.

р/с	Орыс тілінде	Қазақ тілінде	Терминнің анықтамасы (дефинициясы),
1	алкилирование	алкильдеу, алкил енгізу	[араб.al-kohl — тонкий сурьмяный порошок; пудра, пыль] (алкилирующие средства – алкилдеуші заттар)	Химия саласындағы аудармасы (12 том 261-бет – алкилдеу (8 сөзбен тіркесіп осылайша аударылған) Медицина саласындағы аудармасы (14 том 276-бет)
2	аэрирование	аэрациялау, ауалау	Обильное воздухо-вовлечение за счет введения поверхностно-активных веществ (ПАВ) и приготовление смеси в скоростном смесителе турбулентного типа.	Химия саласындағы аудармасы (12 том 268-бет) – аэрирование воды – суды ауаландыру
3	аэротенк	аэротенк	аэротенк — чаще всего резервуар прямоугольного сечения, по которому протекает сточная вода, смешанная с активным илом, где происходит биохимическая очистка сточной воды.	Энергетика саласындағы аудармасы (5 том, 235-бет) – аэротенк Биология саласындағы аудармасы (13 том, 275-бет) – аэротенк Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 248-бет) – аэротенк
6	валидация	валидация	(от лат. validus - сильный) - признание чего-либо законным, действительным	17/273- валидация
9	градирня	салқындатқыш	(нем. gradieren — сгущать соляной раствор; первоначально градирни служили для добычи соли выпариванием) — устройство для охлаждения большого количества воды направленным потоком атмосферного воздуха. Иногда градирни называют также охладительными башнями.	Энергетика саласындағы аудармасы (5 том, 259-бет) – градирня, салқындату мұнарасы Химия саласындағы аудармасы (12 том 293-бет) – су салқындатқыш Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 293-бет) - градирня
19	осмос	осмос	осмос (от греч.ὄσμος — толчок, давление) — процесс односторонней диффузии через полупроницаемую мембрану молекул растворителя в сторону бо́льшей концентрации растворённого вещества из объёма с меньшей концентрацией растворенного вещества.	1/299 – осмос. Химия саласындағы аудармасы (12 том, 383-бет) – осмос Биология саласындағы аудармасы (13 том, 397-бет) – осмос. Медицина саласындағы аудармасы (14 том 438-бет) – осмос 15-391 – осмос. Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 380-бет) – осмос. Экология саласындағы аудармасы (17 том, 386-бет) - осмос
25	седиментация	гравитациялық тұндырғы	Гравитационное осаждание (седиментация) происходит под действием силы тяжести, действующей на частицы, при прохождении гетерогенной системы через газоочистной аппарат	Химия саласындағы аудармасы (12 том, 428-бет) – седиментация (шөгу, төну) Биология саласындағы аудармасы (13 том, 457-бет) – шөкпе түзілім Медицина саласындағы аудармасы (14 том 479-бет) - тұндырып бөлу Ауыл шаруашылық саласындағы аудармасы (15 том) - шөкпе түзілім, седиментация; Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 431-бет) – шөкпе түзілім Экология саласындағы аудармасы (17 том, 436-бет) – шөкпе түзілім
26	сточные воды	сарқынды сулар	сточные воды — любые воды и атмосферные осадки, отводимые в водоёмы с территорий промышленных предприятий и населённых мест через систему канализации или самотёком, свойства которых оказались ухудшенными в результате деятельности человека.	Энергетика саласындағы аудармасы (5 том, 389-бет) – ақпа сулар Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 446–бет) – ақаба сулар Экология саласындағы аудармасы (17 том, 455-бет) - ақаба сулар
27	трос	арқансым	трос — витое или крученое канатно-веревочное изделие	Механика және машинатану саласындағы аудармасы (4 том, 370-бет) – сым арқан Энергетика саласындағы аудармасы (5 том, 406-бет) – сымарқан. Машинажасау саласындағы аудармасы (7 том, 339-бет) – сымарқан Ауыл шаруашылық саласындағы аудармасы (15 том, 470-бет – болат арқан
29	усреднитель	теңестіргіш	Сооружение для выравниваний колебаний расхода, концентрации загрязняющих веществ или температуры сточных вод	Энергетика саласындағы аудармасы (5 том, 411-бет) – тұрақтандыру Машинажасау саласындағы аудармасы (7 том, 344-бет) - орташаландырғыш; Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 462-бет) – орталағыш (тіркесте ұсынылған)
30	флотация	флотация	флота́ция (фр. flottation, от flotter — плавать) - один из методов обогащения полезных ископаемых, который основан на различии способности минералов удерживаться на межфазовой поверхности, обусловленный различием в удельных поверхностных энергиях	Энергетика саласындағы аудармасы (5 том, 417-бет) – қалқымалау, флотация Машинажасау саласындағы аудармасы (7 том, 346-бет) – флотация. Химия саласындағы аудармасы (12 том 469-бет) – флотация Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 466-бет) – флотация
31	хвостохранилище	қалдыққойма, қалдық сақтауыш, қалдық сақтағыш, үйінқойма	хвостохранилище — комплекс специальных сооружений и оборудования, предназначенный для хранения или захоронения радиоактивных, токсичных и других отвальных отходов обогащения полезных ископаемых, именуемых хвостами.	Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 469-бет) – қалдық қойма Экология саласындағы аудармасы (17 том, 483-бет) - қалдыққойма
32	электродиализ	электр диализ	электродиализ — процесс изменения концентрации электролита в растворе под действием электрического тока. Электродиализ применяют для опреснения воды, выделения солей из растворов.	Энергетика саласындағы аудармасы (5 том, 429-бет) – электрлік тазалау Химия саласындағы аудармасы (12-том 486-бет) – электрдиализ Су шаруашылығы саласындағы аудармасы (16 том, 478-бет) – электродиализ.

Көріп отырғанымыздай, біраз термин басқа да салада кездескен, аударылуында да өзгешелік бар. Төменде қай салада қанша термин кездескендігінің статистикалық көрсеткішін ұсынып отырмыз:

р/с	Сөздік атауы	Термин саны
1	1том. Физика және астраномия. 2014ж.	2
2	3 том. Информатика және есептеуіш техника. 2014ж.	2
3	4 том. Механика және машинатану. 2014ж.	2
4	5 том. Энергетика. 2014ж.	10
5	6 том. Электроника, радиотехника және байланыс. 2014ж.	2
6	7 том. Машинажасау.2014ж.	4
7	10 том. Статистика, стандарттау және зияткерлік меншік. 2014ж.	3
8	12 том. Химия. 2014ж.	12
9	13 том. Биология. 2014ж.	7
10	14 том. Медицина. 2014ж.	5
11	16 том. Су шаруашылығы. 2014ж.	14
12	17 том. Экология. 2014ж.	7

Талдауға ұсынылған 32 терминнің 44% - су шаруашылығы саласы сөздігінде, химия саласы сөздігінде - 38%, энергетика саласындағы терминдер сөздігінде - 31%, биология және экология саласы терминдерінің сөздігінде – 22 %, машинажасау және медицина салаларында 15-16% кездеседі, қалған 5 салада шамамен бірдей көрсеткіш - 6%. Экология саласымен үндес, ұқсас салада бұл терминдердің кездесуі заңды құбылыс, әрине. 32 терминнің 21 (жиырма бірі, яғни 66%) өзге сала сөздіктерінде кездесетіні анықталды. Сондықтан, осы олқылықтың орнын толтырып, жоғарыда айтып өткендей экология саласына ғана қатысты терминдерді іріктеп алып бекітуге ұсыну керек деп есептейміз.

Қорыта айтқанда, жоғарыда көрсетілген қате тұстарды ескере отырып, жұмысты әлі де жетілдіру қажет деп ойлаймыз. Бұрын бекітілген терминдердің орнына жаңадан бекітілмеген терминдер ұсыну керек. Терминологиялық комиссия мүшелері, жалпы тілсүйер қауымға түсінікті болу үшін, терминнің дефиницияларын қазақ тілінде және кеңірек ашып жазу қажет деген пікірдеміз.