А.А.Қажмұхаметова

ғылыми жетекші

Қазақ экономика, қаржы және

халықаралық сауда университеті, Астана қ.

Исина Қ.,«Есеп және аудит »

мамандығының 2 курс магистранты

Қазақ экономика, қаржы және

халықаралық сауда университеті, Астана қ.

ЛИЗИНГ ЕСЕБІ ЖӘНЕ ОНЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Экономикалық шарттар бойынша: қаржылық, ағымдық және қүші жойылмайтын (қайтарылмайтын) жалды жүйелейді. Арнайы әдебиетте ұзақ мерзімді жалды қаржылық лизинг деп атайды.

Бухгалтерлік есептің халықаралық тәжірибесінде жал қаржылық лизинг болып танылады, егер ең болмағанда келесі көрсетілген шарттардың бірі орындалса: жал мерзімінің бітуіне байланысты иелік еті құқығының жалға берушіден жалға алушыға өтуі; жал мерзімінің аяқталуына қарай жалға берілген негізгі құралдарды сатып алу үшін жалға берушінің басымдық құқығы; жалға берілген негізгі құралдың қалған пайдалы қызмет уақытының 75%астам жал мерзімі;

жалға берушінің минималды төлемі жалды ұсыну кезінде жалға берілген негізгі құралдың қалдық құнынан 90%асатын, жал мерзімінің басына келітірілген сомма.

Қаржылық лизингпен танылған жал келесі төмендегідей ескеріледі: жалға алушыға ұсынылған жалға берілген негізгі құралдың құныжалға алушыға заем соммасы ретінде (берілген қаржылық лизинг); жалға алушыдан алынған жалға берілген негізгі құралдың құныжалға алушыға заем соммасы ретінде (алынған қаржылық лизинг); және де қаржылық лизингтен алынған негізгі құралдардың амортизауиялық соммасы ретінде. Лизингтік айтарлықтай көптеген түрлері бар және сол немесе басқа түріне байланысты келісімде екіден төрт (немесе оданда көп) жақтарға дейін қатыса алады.

Лизингтік операцияның міндетті қатысушысы болып лизинг беруші табылады не болмаса лизинг объектісінің өндіруші-кәсіпорны шыға алады (мысалы, мына жағдайда, тауарлар нарығында олар үшін жағымсыз конъюктура болып және нәтижесінде оны дәл сол қолдану мерзімінде өндірілген өнімге төлемқабілеттігі төмендейді) не болмаса, сәйкес қызметі болып негізгі жарғылық мақсаты болатын өзіндік лизингтік фирмалар және де әдетте коммериялық банктердің белсенді қаржылық жағдайы немесе осы банктердің өзі сондықтан лизинг банктік операциялармен көп ұқсастықтары бар.

Қорыта келгенде, қаржылық лизинг негiзi бойынша жалға алушының ұзақ мерзiмдi несиелеудің формасы болып табылады.

Қаржылық лизингтің ерекшеліктері 1-кестеде және 1-суретте көрсетілген.

Кесте 1

Қаржылық лизингтің ерекшеліктері

Қарым-қатынастар мазмұны	Орындау тәсілі
Лизинг мүлігін және оның өндірушісін таңдау	Лизинг алушы жүзеге асырады
Мүлікті сатып алу	Толық немесе бөлшектеп қаржыландыруды лизинг беруші мүлік өндірушінің оны лизинг берушіге оны лизингке беретіні туралы ескертуімен жүзеге асырады.
Лизинг үдерісінің қатысушылары-ның қарым-қатынасы (лизин беруші, өндіруші, лизинг алушы)	Ынтымақтастық қатысушалыр ретінде
Мүлікті тасымалдау шартына жауапкершілік	Лизинг алушының алдындағы жауапкершілікті мүлікті өндіруші алады тек өндірушіні лизинг беруші таңдағаннан басқа жағдайда.
Мүлікті сатып алу құқығы	Осы құқықты келісімшарт соңына дейін лизинг алушы иеленеді
Сервистік қызмет көрсету және мүлікті сақтандыру	Лизинг алушы жүзеге асырады
Жазатайым өлім, бұзылу, мүлікті жоғалту	Лизинг алушыға оған мүлікті беру кезінен бастап өтеді
Лизинг келісімшартының ұзақтығы	Мүліктің орны толтырылуы және нормативтік қызмет мерзіміне жақын
Келісімшарт кезінде лизингтік төлемдер көлемі	Келісімшартты жасасу кезіндегі лизинг мүлігінің толық құны
Лизинг мүлігінің есебі	Лизинг берушінің балансында және лизинг алушының балансталған шотында немесе олардың арасындағы келімім бойынша

1-кестеден көріп тұрғанымыздай ең көп тараған лизинг түрі – қаржылық. Ол мүлікті ұзақ уақытқа лизингке беруді және оны қолдану мерзіміндегі толық құнының өтелуін қарастырады.

Оперативті лизинг келісімшарты бойынша мүлік лизинг алушыға мерзімге беріледі, оның нормативті қызмет мерзімінен төмендігі ол лизинг берушіге мүлікті бірнеше рет лизингке беруге мүмкіндік береді. Оперативтік лизинг келісімшартының мерзімі жақтардың келісімімен бір тәуліктен үш жылға дейін орнатылады. Сондықтан да оперативті лизинг келісімшартының обьектісі болып алушыға қысқа мерзімді, маусымдық немесе бір жолғы жұмыстарды орындау үшін сонымен қатар, моральды тез тозған техника мүліктері табылады.Оперативті лизингте де мүлікті таңдау құқығы лизинг алушыға тиеслі бірақ, лизинг берушінің қоймасында мүліктің болуымен таңдау шектеледі.

Оперативті лизинг келісімшарты бойынша мүлік лизинг алушыға мерзімге беріледі, оның нормативті қызмет мерзімінен төмендігі ол лизинг берушіге мүлікті бірнеше рет лизингке беруге мүмкіндік береді. Оперативтік лизинг келісімшартының мерзімі жақтардың келісімімен бір тәуліктен үш жылға дейін орнатылады. Сондықтан да оперативті лизинг келісімшартының обьектісі болып алушыға қысқа мерзімді, маусымдық немесе бір жолғы жұмыстарды орындау үшін сонымен қатар, моральды тез тозған техника мүліктері табылады.Оперативті лизингте де мүлікті таңдау құқығы лизинг алушыға тиеслі бірақ, лизинг берушінің қоймасында мүліктің болуымен таңдау шектеледі.Лизингтік айтарлықтай көптеген түрлері бар және сол немесе басқа түріне байланысты келісімде екіден төрт (немесе оданда көп) жақтарға дейін қатыса алады.Келісімнің басқа міндетті қатысушылары болып белгілі бір құрал көзін керек ететін, қаржы көздерімен қиыншылықтары бар және сол мүлік түрлерін өз қаражатына немесе заемдықдық қатынаста алуды мақсат тұтатынкез келген меншікті-құқықты нысаны бар лизинг алушы ұйым табылады.

Орналасуы бойынша лизингтік келісімнің негізгі қатысушылары ішкі және халықаралық деп бөлінеді. Ішкі лизингте барлық қатысушылар бір мемлекеттік заңды тұлғалары болып табылады. Егер де лизинг берушінің және лизинг алушының мекен-жайлары әр түрлі елдер болса, лизинг халықаралық болып саналады. Лизинг алушының еліне халықаралық лизингті егерде мүлік шетелден әкелінетін болса импорттық деп атайды. Егерде мүлік лизинг берушінің елінен алынса, лизинг экспорттық деп саналады.

Бұдан басқа, әдетте келісімде лизинг объектісі болатын құндылықтар кәсіпорын-өндірушісі қатысады сонымен қоса, бұл жағдайда лизинг беруші болып табылмайтын комерциялық банк, тек қана соңғы операцияны қаржыландыратын мысалы, лизингті жүзеге асыру үшін несие ресурстарына мұқтаж лизингтік компаниялар.

Келісімдердің ауқымдылығымен және бірнеше фирмалардың қатысуымен сипатталатын Лизингтің басқа да қиын нұсқалары болуы мүмкін (бөлек)

Лизингтің негізгі түрлері. Лизинг жіктелімінің түрлері шет ел және отандық практика мен теорияларында маңызды негізге ие.

Лизинг түрлерін анықтауда оның классификациясының белгілері әсер етеді. Бұл белгілерге мыналар жатады:келісімге қатысушылар құрамы, лизингке берілетін мүлік түрі , өтімділік деңгейі, амортизация шарттары,қызмет ету көлемі,операция жүргізілетін нарық секторы,салықтық және амортизациялық льготаларға қатынасы,лизинг төлемдерінің түрі.

Келісімге қатысушылар құрамына байланысты лизинг бөлінеді:

1) тура лизинг - бұл жағдайда мүлік иесі объектті лизингке өзі береді

2) жанама лизинг- бұл мүлікті ұсыну делдал арқылы жүргізілітін жағдай. Бұл жағдайда классикалық үш жақты келісім жасалуы мүмкін немесе күрделі келісімдер жүргізілгенде көпжақты келісім қатысушылары 4 адамнан 6-7 адам болады, соның қатарына брокерлік фирмалар, трасттық компаниялар, қаржыландыру орындары және басқалары кіреді.

Тура лизингтің көп кездесетін түрі қайтарымды лизинг (sale and leaseback). Оның ерекшелігі мүлік иесі сату - сатып алу шартымен лизинкке болашақта құқық иесін береді, яғни оны бір уақытта сатады және сол мүлікті қолданушы да болып келеді. Бұл жағдайда жеткізуші де және лизинг алушы да заңды тұлға болып келеді.

Мүлік типіне байланысты бөлінеді:

- жылжымалылық лизинг (машинно-техникалық лизинг);

- жылжымайтын лизинг.

Мүлік өтімділігі бойынша бөлінеді:

1) жал мүлігінің құны лизинг берушіге келісімшартта көрсетілгендей мерзімде толық төленетін толық өтімді лизинг;

2) жал мүлігінің құны лизинг берушіге келісімшартта көрсетілгендей мерзімде құнның жарты бөлігі ғана төленетін толық емес өтімді лизинг;

Амортизация шартына байланысты бөлінеді:

Сәйкесінше лизинг амортизацияның толық құны, лизинг нысанының құнының толық төлемімен;

Лизингтің толық емес амортизациясы яғни, , соның ішінде толық құнымен;

Сәйкесінше жоғарыда көрсетілген белгілер классификациясы (лизинг нысанының өтімділік дәрежесі және оның амортизациясы ) бір- бірімен тығыз байланысты қаржылық және оперативтік лизинг болып бөлінеді.

Қаржылық лизинг (finance leasing)лизинг өзіне мүліктің толық өтімділікпен немесе толық өтеу құнымен (full- payout lease) ұсынады. Лизингтің осы түрі лизинг беруші келісімшарт мерзімінде өзіне мүліктің барлық құның және лизингтік операциядан түскен пайданы өзіне алады.

Қаржылық лизингте жабдықтың мерзімі пайдалану уақытына, ұзақтығына оның толық амортизациясының мерзіміне қарай беріледі.

Оперативтік лизингте (operative leasing)мүліктің экономикалық қызмет ету мерзімінен келісім шарттың мерзімі қысқа. Оперативтік лизинг объектісі- бұл ереже, жоғары шапшаңдықтағы жабдықтардың моральдік тозуы.

Оперативтік лизингте мүліктің ішінара өтеу құны (non full – payout lease), лизинг беруші аталмыш келісім шарт негізінде жабдықтың құнының бір бөлігін алады және ол оны бір емес бірнеше рет қолдануға бірнеше пйдаланушыларға беруге тиісті. Оперативтік лизингте лизинг беруші тәуекелі лизинг нысанының қалдық құнының өтеуіне оған деген сұранымның жоқтығы.

Мүліктің түрлері бойынша қызмет көрсету көлемі мынадай түрлерге бөлінеді:

Таза лизинг (net leasing), лизинг алушы мүліктік барлық қызметтерді өзіне алады;

толық лизингі, лизинг беруші егер мүлікке толық қызмет көрсетсе;

Банктік лизинг, онда лизингті беруші ролін банк атқарады.

Шетелдік тәжірбиеде қолданылатын халықаралық лизингтің бір түрі – транзиттік лизинг, егер барлық мәміленің үш жағы әртүрлі елдерден болса.

Транзиттік халықаралық лизинг мынадай жағдайларда ғана қолданылады, егер, лизинг беруші бір елден несие алса немесе бір елдің мүлігін иемденсе және лизинг алушыны қамсыздандырса үшінші бір ел болса.

Лизинг құрамына бірмезгілде бірнеше түрлері қосылуы мүмкін жоғарыда аталғандардан. Заманға сай лизингтің дамуының қазіргі кезеңінде Ресейде емес барлық көрсетілген түрлері өзінің дамуын бірдей кеңінен қолдана алады. Тәжірбиеде көрсетіліп жүргендей негізінен ішкі сонымен қатар халықаралық тәжірбиеде де қаржылық және оперативтік лизингке артықшылық берілген.

Оперативтік лизингте келісім шарт мерзімі бір тәуліктен үш жылға дейін тағайындалады.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Развитие лизинговых отношений в РК // Библиотека бухгалтера и

2. предпринимателя, 2009, №5

3. Иванова К. «Астана-Финанс»: лизинг абсолютный // Казахстанская правда, 19 05.2006.

4. Қазахстанда лизингтің дамуы туралы жоба/ IFC, январь 2007г

5. Назарова В.Л. Шаруашылық жүргізуші субьектілердегі бухгалтерлік есеп.Оқулық.-Алматы,Экономика,2008

Түйін

Лизинг түрлерін анықтауда оның классификациясының белгілері әсер етеді. Бұл белгілерге мыналар жатады:келісімге қатысушылар құрамы, лизингке берілетін мүлік түрі , өтімділік деңгейі, амортизация шарттары,қызмет ету көлемі,операция жүргізілетін нарық секторы,салықтық және амортизациялық льготаларға қатынасы,лизинг төлемдерінің түрі.

Summary

Leasing influence in determining the classification of the types of symptoms. These symptoms include the following: the composition of the parties to the agreement, the leasing of the property type, the level of liquidity, depreciation conditions, the volume of the market sector of the transaction, tax, depreciation and amortization ratio lgotalarğa, lease payments