Филологические науки/8

Филология ғылымдарының кандидаты Акатаева Ш.Б.,

І курс О-12 тобының студенті Мейрамбек Аспандияр

Қарағанды қ., Қазтұтынуодағы Қарағанды экономикалық университеті

Көркем шығарма тілі

Әдебиет – сөз өнері болғандықтан, оның өмір – болмыстың сырлы суретін, адамдар тағдырын бедерлі бейнелеу, көркем таныту құралы сөз. Сөз болғанда да ауызекі қолданыстағы сөз емес, Абай айтқандай «толғауы тоқсан қызыл тіл» немесе «сөз сарасы, сөздің патшасы». Бұны үстемелей түссек, Сұлтанмахмұт айтқан «жанды сөз», бояулы, айшықты тіл!

Горький айтқандай «әдебиеттің бірінші элементі – тіл». Ал А. Байтұрсынов болса өзінің «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде: «Сөз өнеріне жұмсалатын зат – сөз. Сөз шумағы – тіл деп аталады» дейді.

Орынды. Шынында да сөз арқылы айтылмайтын, аталмайтын, сыры мен қыры ашылып, сипатталмайтын зат та, құбылыс та, ұғым да жоқ. Сөз құдіреті, сөздің мағыналық ая-ауқымының кендігі өмірдегі алуан құбылыстар мен жағдаяттарды молынан қамтып әрі олардың мән-мазмұнын әр қырынан жан-жақты, көркем танытуға мүмкіндік береді.

Поэтикалық көркем сөз құдіреті арқылы ойдың әсерлі де айқын, құбылыстың нақтылы да бейнелі, ал адам тұлғасының қимыл-қозғалыс үстінде толғаныспен жанды суреттелуі әдебиеттің жеке өнер ретінде айрықша сипаттары. Өзге өнер түрлерінің өмір-болмысты, құбылысты, адамды мұндай жанды, қимыл-қозғалыс үстінде әрі жан-жақты қамтып көркем таныту мүмкіндігі жоқ. Сурет те, мүсін де қаншалықты хас шебердің қолынан шықса да табиғаттың, заттың, адамның бір күйін, бір сәтін (бұл аталған өнер түрлерінің кемшілігі емес, ерекшелігі) ғана танытады. Ал әдебиет бейнелеу құралы – көркем сөз құдіреті арқылы тіршілік тынысын, адамның түрлі жағдаяттарын, олардың өзгеріс-құбылысын бір шығарма аясында әр қырынан нақты, жанды әрі кеңінен суретті көрсете алады.

XVIII ғасырдың ғұламасы Вольтердің «Сурет – мылқау поэзия, ал поэзия сөйлейтін сурет» деген нұсқалы пікірі әдебиеттегі сөздің атқаратын ерекше функциясын аңғартып тұр ғой.

Ақын, жазушыны сөз шебері деп атайды. Бұл орынды. Бірақ, мұндай дәреже-құрметке қаламгер қалай жетеді? Бұл ретте тілді білу, тіл байлығын меңгеру қаламгер үшін бірінші кезектегі қажеттілік.

Ана тіліміз – қазақ тілі бай тіл, түркі тілдерінің ішіндегі ең әуездісі ғана емес, сөз қоры, мағыналылығы жағынан да ерекшесі.

Халықтың қуатты шығармашылық қабілеті, бай қиялы, тәжірибесі туғызған ауыз әдебиеті үлгілері – ана тіліміздің бай, бейнелі тіл екенінің жарқын дәлелі.

Өмір сырын көркем кестелеп бейнелеу құралы тіл болғандықтан жазушы тілге, әрбір сөзді қолдануға талғаммен, жауапкершілікпен қарауы қажет. Көркем туындының қадір-қасиеті де, кемшілігі де алдымен оның тілінен көрінеді. Сюжет желісіндегі оқиғалар мен адамдар, олардың мінезі, іс-әрекеттері бәрі де поэтикалық сөзбен сипатталады, өрнектеледі, көркем баяндалады, сөз бояуы, сөз сиқыры арқылы әрбір көрініс, қимыл көркем де әсерлі суретке айналмақшы.

А. Байтұрсынов жоғарыда аталған еңбегінде «Шығарма тілі екі түрлі болады: 1) Ақын тілі, 2) Әншейін тіл. Ақын тілі айрықша өң беріліп айтылған сөз. Әншейін тіл ондай өң берілмей, жай айтылған сөз. Ақын тілімен сөйлегенде, сөзге айрықша өң берілгендіктен, лебіз көрнекті болып шығады» дейді.

А. Байтұрсынов пікірінен ақын тілінің ( яғни, көркем туынды тілінің) ерекшелігін, сондай-ақ оған қойылатын жоғары талапты аңдаймыз. Олар, негізгілерін тұжырымдар болсақ, тіл көркемдігі, бейнелілігі, ұғымды, айқындылығы, эмоциялық-экспрессивті әсер коэффициентінің жоғарылығы, логикалық қайшылықтарға ұрынбау, стиль мәдениеті, қаламгердің әсіре қызыл суреттеулерден аяғын тартуы, әрбір сөзі, сөйлемнің бейнелеп отырған кезең, уақыт сипатын ашуға, кейіпкер мінезі мен іс-әрекетін шынайы, дәл танытуға мейлінше сай келуі, т.б.

Жазушы тілді қолданушы ғана емес, оны түрлендіріп байытушы да (тың тіркес, образ, т.б.). Бұған Абай поэзиясының тілі дәлел. Қазақ тілінің сөз байлығын, образдылық орамдарының молдығын жарқыратып ашып берген Абай. Бір ғана «жүрек» сөзіне байланыстыра Абай шебер қолданған эпитеттік айқындаулардың өзі қаншама! Оны ақын поэзиясын ардақтап, оқып өскен әрбір қазақ біледі.

Әдебиет тарихына көз жіберсек, шын суреткерлердің әрқашанда жазушылық еңбекке өте жауапкершілікпен қарағанын, ұтымды қолдануға айрықша мән бергенін байқаймыз. Осы ретте бірер мысалмен ойымызды нақтылы дәйектейік.

Әлем таныған ұлы суреткер, кірпияз сөз шебері Л. Толстой: «Егер, әкімдік тізгіні қолымда болса, бір сөзді дұрыс қолданбаған жазушыны жазу құқығынан айырып, оған жүз дүре соқтырар едім» десе, «қазақтың бас ақыны» Абайдың да өлең сөзге қояр талабы өте жоғары. Өлеңді «сөздің патшасы, сөз сарасы» санаған оның «бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, ол ақынның білімсіз бейшарасы», «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, теп-тегіс, жұмыр келсін айналасы» деп өлеңге де, ақынға да үлкен талап қойғаны белгілі. Абайдың бұл көркемдік-эстетикалық талабын, әрине, тек поэзияға ғана қатысты деп ұғыну орынды болмайды.

Туған тіліміздің байлығын шығармашылығымен дәлелдеп, тұнығының бұзылмауы, лайсаңға айналмауы үшін ғұмыр бойы күресіп өткен санаткерлеріміздің бірегейі – Ғ. Мүсірепов. Ол « көркем әдебиет деген жанды сөз, тек қана сыртқы сөз емес, ішкі сөз... Көркем сөздің сұлулығы сағымдай құлпырмасын, өзендей толқысын» дейді.

Сағым – алдамшы, көзді алдап, көңілді арбайтын құбылыс, мағынасыздық, құр жылтырақтық, ал сөздің өзендей толқуы жанды да нақты бейнелейік, ой, мағына тереңдігі, күшті, қуатты сұлу сөз, көркем ойдың көрінісі.

Осы Ғабең «Әдебиет тілі жайында» (Заман және әдебиет. А., «Жазушы», 1982, 53-б.) атты мақаласында: «Сөз сөзге жарығын да түсіріп тұрады, көлеңкесін де түсіріп тұрады. Біріне бірі жарығын түсіріп тұратын сөздерден құралған сөйлем айтайын деген ойыңды оқушыға дәл жеткізеді. Бұл арада ерекше ескеретін бір нәрсе - әр сөздің ой мен сезімге бірдей дөп тиіп жатуы, ең үлкен арман осында. Біріне-бірі көлеңкесін түсіріп тұратын сөздер өз мағынасын дәл баспай, екі оқты болып, ауытқып шығады» дейді. Пікіріне дәйек, дәлел ретінде көптеген мысалдар келтіреді. Соның бірін алға тартайық.

«Екінші бір жас ақын Ж. Кенебаев:

Қанат бер талмайтұғын күнді асайын!», - депті («Қазақ әдебиеті» газетінен). Ана тілін жақсы білетін ақын «күнді асайын» емес, «күнге асайын» дер еді, «күнді асау» - күнді бес бармақша қылғытып жіберу болып абайлаған болар еді» дейді күйінішпен Ғабең. Сөз ретінде 82 жастағы қарт қаламгердің Қазақстан Жазушылар одағы 1984 жылы өткізген «Соңғы жылдардағы қазақ көркем прозасының тілі» атты конференцияда 2 сағаттан астам уақыт бойы осы мәселе жөнінде баяндама жасағанын жас талаптардан бастап жасамыш жазушыларға дейінгі аралықта көптеген қаламгерлердің шығармаларының тіліне тоқтап, үлкен талдау жасағанын айтуымыз керек. Туған тілді аялау, тіл, өнер алдындағы үлкен жауапкершілікке қатысты Ғабең тағылымы міне осындай.

Сонымен, әдеби шығарма – көркемдік әлем. Оны көрікті әлем, сырлы дүние ететін құдірет – сөз, бейнелі, айшықты сөз.

Қолданылған әдебиеттер:

1.Қабдолов З. Сөз өнері-Алматы: Қазақ университеті,1992.

2.Кирабаев С. Қазақ әдебиеті

3.Мүсірепов Ғ. «Әдебиет тілі жайында» -Заман және әдебиет.