ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ САРЫАҒАШ
АУДАНЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҚ ЕГІСТЕРІНДЕГІ
ЗИЯНДЫ ОРГАНИЗМДЕРДІҢ ТҮР ҚҰРАМЫ, ЗИЯНДЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ОЛАРҒА ҚАРСЫ ЖҮРГІЗІЛЕТІН
ШАРАЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ
Қазақ ұлттық
аграрлық университеті, «Агробиология және фитосанитария» факультеті, «Өсімдік
қорғау және карантин» кафедрасы, Алматы қаласы.
5В081100
- «Өсімдік қорғау және карантин»
мамандығының
2016-жылғы түлегі
Мусабекова А.Т.
Мақта
көбелегі немесе көсек құрты. 120-дан
астам өсімдіктің
генеративтері бөліктерін зақымдайды, солардың ішінде
көбірек қалайтыны
мақта, жүгері, қызанақ, темекі, ноқат.
Көбелегінің ұзындығы 12-18мм, қанаттарының
жайғандағы ұзындығы 40мм, қуыршақтары
топырақта 8-13см тереңдікте қыстайды.
Ауаның орташа
тәуліктік температурасы 15С-дан жоғары болғанда
сәуір-мамыр айларында қуыршақтан көбелектер ұшып
шығып, гүлдің шырынымен қоректенеді, шағылысады,
содан соң жұмыртқа салады. Бір аналық көбелек
өсімдік түріне қарап 500-3000 ға дейін
жұмыртқа сала алады. Жұмырқаларын мақтаға шанақтау
кезеңінде салады. Сондықтан да көбелектің 1-ші
ұрпағы басқа дақылдарда, ал келесі 2-3
ұрпағы мақтада дамиды. Жұмыртқаларынан ауа
температурасына байланысты 2-6 күннен кейін
жұлдызқұрттар шыға бастайды.
Ауаның орташа тәуліктік
температурасы 15С-дан жоғары болғанда сәуір-мамыр айларында
қуыршақтан көбелектер ұшып шығып,
гүлдің шырынымен қоректенеді, шағылысады, содан
соң жұмыртқа салады. Бір аналық көбелек
өсімдік түріне қарап 500-3000 ға дейін
жұмыртқа сала алады. Жұмырқаларын мақтаға шанақтау
кезеңінде салады. Сондықтан да көбелектің 1-ші
ұрпағы басқа дақылдарда, ал келесі 2-3
ұрпағы мақтада дамиды. Жұмыртқаларынан ауа
температурасына байланысты 2-6 күннен кейін
жұлдызқұрттар шыға бастайды.
1-сурет. Мақта
көбелегі
2-сурет.Жұлдызқұрттың көсекті зақымдауы
Жұлдызқұрттар өсе келе
өсімдіктің түптерінің ортаңғы және
төменгі қабаттарына өтіп, гүл шанақтарды,
гүлді көсектерді жеп зақымдайды. Зақымданған
жемістері түсіп, көсектері шіриді. Жұлдызқұрттар
генеративті мүшелерімен қоректенгенді қалайды және
өнімге 40-50% кей жылдары оданда жоғары шығын келтіруі
мүмкін. Мақта көбелегі бір жылары 3-4 ұрпақ беріп
дамиды.
Жұлдызқұрттар пайда болған бастапқы кезде
алқап бүркілді.
Мақтаның
барлық зиянкестерінің бірінші ұрпақтары толығымен
мақта алқабы айналасындағы, жол шетіндегі, арық-атыз
жағасындағы арамшөптерде, жоңышқалықтарда
дамиды, ал қалғандары мақта өсімдігіне өтеді.
Сондықтан да мақта көктеп шыққанға дейін
сорушы зиянкестердің бірінші ұрпақтарымен күресу
үшін арамшөптер мен жоңышқалықтарға 3-4
күндік алтынкөз жұмыртқаларын зиянкестердің
санына қарап 500-1000 данадан гектарына 1-2 рет шығару керек, ал
кеміруші зиянкестердің жұмыртқаларына қарсы 2-3 рет
трихограмма жіберіледі. Олардың майда жұлдызқұрттарына
қарсы күресу үшін 3-4 күндік алтынкөз
жұмыртқаларын зиянкестердің санына қарап 500-1000 данадан гектарына 1-2 рет
шығару керек, ал орта және ересек жастағы
жұлдызқұрттарына қарсы 2 мәрте 1:20,1:15
арақатынаста бракон энтомофагы жіберіледі. Осы шаралар өз
мерзімінде сапалы өткізілсе мақта егістігіне өтетін
зиянкестердің сан мөлшерін бірнеше есе төмендетеді.
Мақта егісіне
сорушы зиянкестер көктің шығуына қарай
сәуірдің соңымен мамырдың басында қоныстанады.
Мақтада темекі трипсіне қарсы, сәуірдің II және III декадасында мақта биттеріне
қарсы алтынкөз жұмыртқаларына 1:1 арақатынаста шығару керек.
Өрмекші кененің ошақтарына қарсы мамыр айының
бірінші декадасынан бастап,өсімдік биттеріне мамыр айының
үшінші декадасынан бастап 1:100 арақатынасында алтынкөз
имогасы жіберіледі.
Егер 10м жерде 1-2 мақта көбелегінің
жұмыртқасы немесе майда жұлдызқұрттары болса,онда
алтынкөз жұмыртқалары зиянкес жұмыртқасына
қарсы 1:5 немесе жұлдызқұрттарына қарсы 1:1
арақатынасында шығарылады.
Мақтадағы кеміруші зиякестерге немесе мақтаның
зиянкес көбелектеріне қарсы күресу үшін әдетте
биоагенттіктерді шығаруда
көптеген қателіктер жіберіледі,ол биологиялық
қорғау тиімділігінің төмендеуіне әкеледі.
Соның үшін мақта алқаптарында зиянкес көбелекетердің
әрбір ұрпағының
өне бастағанын, зиянкестердің тарқалуы
ықтимал делінген танаптарды және олар тигізетін зиянды анықтауға,оның
сан мөлшерін мерзімінде анықтап, оған қарсы тиімді
күрес жолдарын анық белгілеу үшін феромондық
тұтқыштарды пайдаланған жөн.