Маханова А.Н.

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан

ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫНДАҒЫ АДАМГЕРШІЛІК ТӘРБИЕСІНІҢ МАҢЫЗЫ МЕН МӘНІ

Халықтық адамгершілік сипаттары ғасырлар бойы қалыптасқан және ұрпақтан ұрпаққа өткендердің келер әулетке сыйы ретінде беріліп отырды. Нағыз адамдық мораль -бұл халықтық мораль деп сүйсіне жазады, озық ойлы ғалымдар, педагогтар, жазушылар. Мәселен, қазақ халқының басынан бейбітшілік сүйгіш, қарапайым, кешірімді, жігерлі, ізгі ниеттілігімен ерекшеленетіні жайлы онымен араласқан түрлі мамандық иелерінің аса қызығушылық туғызатын мәлеметтері сақталған.

Адамгершілік тәрбиенің мазмұнын моральдық кодекс, сондай-ақ педагогикалық білімдердің өзіндік энциклопедиясы болып табылатын этикалық қалыптар жиынтығы құрайды. Халық Отанға берілгендік, адамға сүйіспеншілік, еңбекті сүю, сыпайылық ерлік, адалдык, қарапайымдылық секілді адамгершілік сапаларды қашанда дәріптеді. Мұнымен қатар жалқаулық, мақтаншактық, дөрекілік, өзімшілдік, қызғаншақтық, қорқақтықты мейлінше айыптады. [1].

Тәрбиенің көптеген көне салттары мен педагогикалық дәстүрлер ғасырлар бойы мәдени алға жылжулар әсерімен, кейде сондай-ақ педагогика пайымдалды. Сондықтан олардың объективті талдануы әрбір педагогикалық құбылысты дамуды қалыптастыру мен болжануы тиіс. Ізсіз жоғалып кеткен жекелеген педагогикалық табыстар да аз емес. Алайда халық есінде баланың тәртібін бағыт беруші негізгі тәсілдер сақталып калды және де бүгінге дейін қолданылуда.

Адамгершілікке тәрбиелеудің негізгі әдістеріне түсіндіруді жатқызуға болады. Оның құралдары ретінде мақалдар мен мәтелдер, әңгімелер мен ертегілер, аңыздар мен аңыз-әңгімелер қызмет етті. Халық әндері сезім мен санаға ықпалды әсер ету құралдары болып табылады.

Балалармен әңгімеде тап сол жағдайға қолайлы мақалдар мен мәтелдер арнайы сұрыпталып, реттеліп алынып отырды.

Халықта оның моральдық түсініктерін, оның жас ұрпақ тәртібіне талаптарын т.б. ашып көрсететін нақыл сөздер аз емес.

Адамгершілікке тәрбиелеудің үлкендер үлгісі, тікелей және жанама ескертулер, мадақтау мен жазалау әдістері; ишараның балалар мен жастар ортасында ғана емес, сондай-ақ үлкендер арасында да кеңінен тараған көптеген варианттары бар.

Халық этнопедагогикасына адамгершілікке тәрбиелеудің аса бай жолдары белгілі болғанына көз жеткізу үшін келесі әдістер мен құралдарды атаип өтуте болады. Олар: көрсету, үйрету, жаттықтыру, сендіру, өтіну, кеңес, мақұлдау, сәтілік тілеу, тыйым салу, ант беру, күшейту, сөгіс беру.

Адамгершілік тәрбиесінің педагогикалықережелері болмағанмен, зпостық, фольклорлық шығармаларда үлгілері бар. Эпостық жырлардағы тәрбиенің эмоциялық күші бал тілді балдырғаннан бастап, еңгейген қартқа дейін әсерін тигізеді [2].

Халық ауыз әдебиетінің тәлім-тәрбиелік мәнін әлбетте мойындаған жөн, сонымен қатар бізге бірнеше ондаған жылдар бойы өгейленіп, жай болып, қазір тәрбиелік тағылымын мойындап отырған ислам дінінің де ықпалын ұмытпаған ләзім.

Қазақ халқы - ауыз әдебиетке бай халық. Халқымыздың ауыз әдебиеті

талай-талай дастандар мсн жырларды, нақыл сөздер мен қызықты ертегілерді, терең мағыналы мәтелдер мен мақалдардың тамаша үлгілерін тугызды. Қазақ халқының ауыз әдебиеті халқымыздың рухани өмірін бейнелейтін мәдени мол мұра.

Қазақ халқының ауыз әдебиеті әдебиет тану ғылыми тұрғысынан біршама егжей-тегжейлі зерттелініп, көптеген ғылыми еңбектер жазылды. Бірақ ауыз әдебиетіміздегі халық педагогикасына әсіресе, адамгершілік тәрбиесіне қатысты мәселелер әлі де болса сөз болмай келеді. Шынында, «халық өмірінің айнасы» болып табылатын ауыз әдебиеті мұраларының халықтық психологияны және халық педагогикасын зерттеуде мәні зор.

Халқымыздың жазу-сызуы болмаған кездегі педагогикалык идеялары ұрпақтан ұрпаққа тек қана ауыз әдебиетінің мұралары арқылы жетіп отырды. Ертегілер мен батырлар жырларында, мақал-мәтелдерде, халықтың шешендік сөздері мен айтыс дәстүрінде талай-талай педагогикалық ойлар мен тұжырымдарды кездестіреміз.

Ауыз әдебиеті тәрбиенің алуан түрлі салаларын қамтиды. Солардың ішінде көбірек сөз болатыны адамгершілік тәрбие мәселелері. Қазақ халқының ауыз әдебиетінің нұсқаларынан ең жоғарғы адамгершілік идеяларды аңғаруға болады. Халық ауыз әдебиетінде гуманизм, патриотизм, интернационализм, еңбек сүйгіштік, коллектившілдік оптимизм, адалдық табандылық т.б. адамгершілік касиеттер үлкен орын алады. Сондықтан қазақ халқының ауыз әдебиеті жас ұрпақты патриотизм рухында, өзінің Отанын, оның мәдени байлығын, өткендегісін, бүгінгісін сүю, рухында, адамгершілік касиетін құрметтейтін интернационализм рухында тәрбиелеуде үлкен үлес қосып келеді. Мәселен, мектепте ауыз әдебиетінің халық арасына көп тараған нұсқаларының бірі - батырлар жырын өту арқылы оқушыларды ерлікке, батырлыққа, өз Отанын сүйе білуге тәрбиелеуге болады .

Қандай да болмасын халықтың ой-арманы, өмір тіршілігі баяндалып отырады.Мәселен, «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр», «Алпамыс батыр» сияқты жырларла қазақ халқының сырқы жауларына қарсы күресін, өз арасынан елінің бостандығы үшін, халқы үшін шыққан батырларын мақтан етеді. Халық әр уақытта да өз батырларын кейінгі ұрпаққа үлгі етіп отырды.

Халық жастарды «Ердің жаудан қашуы ар-намысқа бұрысты», - деп Отан, халық үшін ерлікке шақыра отырып, батырға тән негізгі қасиеттер: намысқорлық, айтқан сөзге тұрушылық жолдастық-достық қасиеттерді дәріптеді.

Барлық батырлар жырында да батырлардың әр халықта да сері
жолдасы, ақылшысы, таза махаббат иесі сүйікті жарлары болады.

«Қобыланды батырда» Құртқаның, «Ер Тарғында» Ақжүністің «Қамбар батырда» Назымның нағыз адами еріктілік образдары бар. Халық бұларды жас өспірімдерге де үлгі етеді. Бұл образдардың тәрбиелік мәні күні бүгінге дейін өзінің мәнін жойған жоқ. Олар нағыз жолдастықка, достыққа, адамды сүйе білуге, адамның адамгершілік қасиеттерін құрметтей білуге тәрбиелейді.

Ерлік, батырлық, табандылық, адалдық т.б. адамилылық қасиеттер батырлар жырларында ғана емес, қазақтың халық ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан жанрларының бірі - мақалдар мен мәтелдер де үлкен орын алады. Олар адамдардың бүкіл рухани және материалдық өмірінің барлық жағын қамтиды [3].

Барлық халықтар сияқты қазақ халқы да мақал-мәтелдерге, нақыл сөздерге бай келеді. Халық өмірінің барлық жағын қамтитын және үлкен тәрбиелік маңызы бар сан-алуан мақал-мәтелдср бар. Мысалы, «Қоянды қамыс өлтіреді, ерді намыс өлтіреді», - деп ер азамат намысшылдық, сөзде тұрушылық, айтқанынан қайтпаушылық, жері алдында арын сақтау айтылса, «Туған жердің тауы ыстық», «Ердің атын ел шығарады», «Ер жігіт елі үшін туады, елі үшін өледі» т.б. мақалдар ер жігіттті тәрбиелейді.

Қазақтың көптеген мақал-мәтелдері еңбекке, еңбек сүйгіштікке тәрбиелейді. Адамның адамгершілік қасиетін әр уақытта оның еңбек процесіне байланысты бағалауға болады, сондықтан да халық еңбек процесіне байланысты сан алуан мақал-мәтелдерді туғызған. Мысалы, «Еңбек етпеген ішіп жемейді», «Еңбек түбі - мереке» деген сияқты мақалдар көптеген ғасырлар бойы халық үшін өмір ережесі, заң ретінде қабылданып келген. Сондықтан да адамгершілік тақырыптағы мақалдарда көбіне жақсылық пен жамандық, зұлымдық пен әділеттілік туралы проблемалар көтеріледі. Жастарды еңбек етуге, еңбекті сүйе білуге шақырады. Жаксы адамның негізгі қасиеті еңбек сүйгіштік деп тұжырымдайды. Мысалы, «Жақсы адам қала тұрғызады, жаман адам араздық туғызады» дегенде де осы идея жатыр. Мұндай мысалдарды көптеп келтіре беруге болады .

Сонымсн, қазақ халқының ауыз әдебиетінің қай үлгісін алсақ та онан адамгершілік мәселесін бірінші кезекке. Халқымыздың өткендегі мұрасын кеңінен пайдаланудың бүгінгі таңда, яғни жан-жақты дамыған жаңа адам мақсатында тәрбиелік, мағыналық мәні зор. Сондықтан да халқымыздың өткендегі бай өмір тәжірибесінен туып, ғасырлар бойы салт-санасында, ауыз әдебиеті мұраларында сақталған халық педагогикасында адамгершілік тәрбие жөнінде айтқандары күні бүгінге дейін өз мәнін жойған жоқ.

Әдебиет

1. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы Құрастырған Қ.Жарықбаев, С.Қалиев. 2 том. -Алматы: Рауан, 1994.

2. Қоянбаев Ж., Қоянбаев Р. Педагогика. - Алматы, 2004.

3. Әбиев Ж.,Бабаев Г., Құдиярова А.Педагогика.Алматы-Дарын.2004.

4. Әлімбаев М. Халық - ғажап тәлімгер. - Алматы; Рауан, 1994.