Сейітқазиев Ә.С., Естаев Қ.А.,Сейітқазиева Қ.Ә.,Ерғазы М.Б.

М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті,Тараз ,қ.

Топырақтың ылғалдығына байланысты үлестік су ағызындысы

Топырақтағы тұздың алмасуы жекелеген су тепе-теңдігін құраушы әсерін , сандық бағалау және жеңіл еритін тұздардың өзара орын алмасуын ,нақты мәліметтер арқылы есептеу нақты зерттеу ауданшаларында жүргізіледі.

Суғару кезінде ауданшаларға сіңірілген сіңбе су біркелкі емес жағдайда нетто N мөлшері , жалпы танаптағы судың берілуімен анықталмай, нақты танап үшін ылғалдылықтың қорымен төмендегі формуламен есептелінеді[1-2 ]:

N=G₁-G_{2 ,} (1)

мұндағы G₁ тікелей суғарудың алдында анықталған ,тепе-теңдік қабаттағы ылғал қоры,м³/га; G₂ суғарудан кейінгі ылғал қоры, м³/га.

Төмендеген ағыс жылдамдығы тең(V_т):

V_т= G₁-G₂/10⁴.W_ор, (2)

мұндағы W_ор суғару аралығындағы есептеу қабаты үшін орташа ылғалдылық,үлеспен; t- суды беру уақыты.

Суғарудың аралығындағы суды берудегі ылғал қорының өзгеруі , жалпы булану жиынтығы мен керізждеудің әсері арқылы жүргізіледі:= (U+Tp)+D+Oc,

G₁-G₃ = (U+Tp)+D+Oc, (3)

мұндағы G₃ келесі суғару алдындағы ылғалдың қоры, м³/га;

U+Tp-жалпы булану, м³/га; D-керіздік ағын, м³/га; Oc-жауын-шашын, м³/га.

Ағынның жоғарылау жылдамдығы (V_ж) тең:

V_ж= (G₁-G₃) - D+Oc/10⁴.W_ор .t (4)

Біздің есептеулерімізден байқағанымыз керіздік ағызынды судың (D) көлемі белгілі , олай болса , үлестік мөлшерін анықтуға толық мүмкіндік бар[2-5]:

q=D/86.4.t=2800/86.4.60=0.54л/с.га; (5)

1-кесте.Топырақтың ылғалдығына байланысты үлестік су ағызындысы

Қопсыту аралығы,м	βетыс, м^3/га	Шаю ұзақ тығы, t ,тәу	Ылғал дық қаны ғу жы лдамд ығы,ϑ, м/тәу	Суғару алдындағы ылғал. G1, м^3/га	Суғарудан кейінгі ылғал. G2, м^3/га	Жауын -шашын, Oж м^3/га	Суғару аралығынд ағы, Wор , м^3/га	Керіздік ағын, D ,м^3/га	Үлес тік су ағызы ндысы, q,л/с
0.3	4323	60	0.016	1513	1967	300	1740	2800	0.54
0.5	4110	72	0.013	1476	1845	315	1661	2530	0.41
1.0	3562	84	0.011	1458	1750	335	1600	2100	0.29
2.0	3197	96	0.0085	1375	1533	370	1450	1680	0.20
3.0	2961	108	0.0072	1332	1465	400	1400	1200	0.13

1-кестенің жалғасы

Кеуек тілігі,К, %	βтыс,%	Гигро скопи ялық ылғыл, Wг, %	Қанық Қан ылғал,Wқ, %	Топырақ тың тығыз дығы,γ,т/м^3	Топырақ тың қатты фазасының тығыз дығы,d,т/м^3	Топырақтың өтімді кеуекті лігі,nө, %	Топырақтың тұздану деңгейі:		Тұздың қайтарылуы,α
							Sб , %	Sс , %
51	39	4	3	1.31	2.65	44	1.5	0.25	0.64
49	37	3	2	1.33	2.63	44	1.5	0.30	0.86
48	35	3	4	1.37	2.61	41	1.5	0.45	1.35
46	33	2	5	1.39	2.59	39	1.5	0.50	1.67
45	32	1.5	6	1.41	2.59	38	1.5	0.60	2.25

Жоғарыда аталған ылғалдылықтар және тұзданған жерлерге берілген нетто шаю мөлшерлерін (5000-9000м³/га) ескерсек, мұндағы ерітіндіге түскен тұздың ығысу шамасын және де керізді-коллекторлы желілерге түскен сүзінді ағызынды сулардың үлестік көлемін анықтауға мүмкіндік болады[4-7]. Кестедегі мәліметтерді талдау нәтижесінде тұздану үрдісі топырақты шаюдың технологиясына тікелей байланысыты .Олай дейтініміз ,кез келген топыраққа суды бергенде ,ол топырақтың мехникалық құрамына ,яғни топырақтың сулы-физикалық қасиеттеріне байланысты ,сондықтан терең қопсыту аралықтарына (0.5-3м) байланысты шаю мөлшерлері 5000-9000м³/га аралығында берілді. Осы технологияның негізінде тұздың қайтарылу үрдісі заңдылыққа сәйкес анықтлды. Атап айтсақ , шаю мөлшері В.Р.Волобуевтың формуласымен анықталды. Бұл мәліметтер арқылы, әр танаптағы топырақтың суды өткізу қабілетін білеміз. Бұдан топырақтың шамадан тыс ластануын, құрамының бұзылуын ылғал және тұз алмасу жағдайларын дер кезінде анықтай аламыз.

Әдебиет

1.Сейітқазиев Ә.С. Суғармалы геоэкожүйелердегі тұзданған топырақтың су-тұз алмасуы., Тараз, 2010, - 294 б.

2.Обзор опыта СССР и США по эффектвному использованию засоленных орошаемых земель//Под ред.академика ВАСХНИЛ Балаева Л.Г.,Москва,1981,С.54-89.

3.Сейтказиев А.С.. Салыбаев С.Ж.. Байзакова А.Е.. Музбаева К.М. Экологическая оценка продуктивности улучшения засоленных земель в пустынных зонах республики Казахстан Тараз. 2011.-274с.

4. Seitkaziyev Adeubai, ,Shilibek Kenzhegali,Salybaiev Satipalde, Seitkaziyeva Karlygash.The Research of the Ground Water Supply Process on Irrigated Soils at Various Flushing Technologies // World Applied Journal 26(9):1168-1173,2013.

5. Сейітқазиев А.С., Буданцев К.Л. Моделирование водно-солевого режима на засоленных землях //Меж. ВУЗов. Сб.научн.трудов, Москва, 2002, С.72-79.

6.Сейітқазиев Ә.С. Ауаландыру аймағындағы топырақты тұщыландырудың тиімді тәсілдері // М.Х. Дулати атындағы ТарМУ. Хабаршысы,2007, № 4, Б.50-55.

7.Сейітқазиев Ә.С.Топырақ ылғалдылығына байланысты экологиялық -мелиоративтік шараларды қолдану тәсілдері//Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті ХАБАРШЫ,№ 4(83),2011, Б .146-149.