Тамшылатып суару- ИННОВАЦИЯныѕ ДАМуыныѕ САРА ЖОЛЫ

Назаров Елдос Алмасўлы

Ќорќыт Ата атындаєы Ќызылорда мемлекттік университетініѕ магистранты

Ауыл шаруашылыєы айналымынан шыќќан, кїріш жїйелерініѕ тўзды жерлерін тиімді пайдалану бойынша зерттеулер ќарќынды жїргізілуде, Арал ґѕірініѕ тўзды топыраќтарында кґкґніс даќылдарын ґсірудіѕ оѕтайлы технологиялыќ параметрлері дайындалды, аймаќтыѕ экстремальды жаєдайында ґсіруге бейімделген, тўтынушылар ќажет ететін кґкґніс даќылдарыныѕ тўзєа тґзімді тїрлері аныќталды.

Елімізде халыќ шаруашылыєыныѕ барлыќ салаларына инновациялыќ технологиялардыѕ енгізілуіне байланысты тамшылатып суару їдерісі жїріп жатќаны белгілі. Ќызылорда ґѕірінде ауыл шаруашылыєы ґнімдерін ґндірумен, ґѕдеумен айналысатын аудандарда инновацияны енгізу, јсіресе осы ауыл шаруашылыєы саласына баєытталєан. Облыста агроґнеркјсіп шаруашылыєында кґптеген себептермен инновациялыќ їрдісті ендіру тґменгі деѕгейде ќалып келгенді. Оныѕ себебі, агроґнеркјсіптік кјсіпорындарындаєы технологиялардыѕ тозуы жјне техника-технологиялыќ деѕгейініѕ тґмендеуі болатын.

Ќызылорда облысы негізінде кїріш ґнімімен ќатар , кґкґніс пен баќша, жеміс-жидек пен жїзім ґндіруге, жалпы осы ґнімдерге деген отандыќ сўраныс кґлемін ќанаєаттандыратын деѕгейде облыстыѕ ауыл шаруашылыќ ќўрылымдарын мамандандыруды жјне оларда ґндірісті шоєырландыруды бастады.

Ќазіргі кезде, ауыл шаруашылыєы саласында озыќ технологияларды ґндіріске кеѕінен ендіру саланыѕ еѕбек ґнімділігін арттырудыѕ бірден-бір жолы. Осы маќсатта соѕєы жылдарда облыста тамшылатып суєару јдісін ендіру кґлемі айтарлыќтай ґсуде. Атап айтар болсаќ, 2009 жылы тамшылатып суєару јдісі ендірілген алќап 2,1 мыѕ гектар болса, бїгінгі кїнге аталєан јдіс 20 мыѕ гектардан асып, республикадаєы кґрсеткіштіѕ 80 пайызынан кґбін ќўрап отыр.

Тамшылатып суєару јдісі жеміс-жидек, жїзім, маќта, кґкґніс-баќша жјне т.б. даќылдарды ґсіруде кеѕінен ќолданылуда. Тамшылатып суару јдісі аєын суды 2,5-3 есе аз тўтынуєа, минералды тыѕайтќыштарды тамшылатып, даќылдыѕ тек ґзіне беру арќылы алынатын ґнімді екі-їш еселеуге мїмкіндік береді. Ґѕірлік даму баєдарламасына сјйкес, 2015 жылы тамшылатып суєару технологиясын облыста 50 мыѕ гектарєа жеткізу кґзделуде. 

Дегенмен, єалымдар облыс деѕгейінде аудандар бойынша егістік кґлемініѕ оѕтайлы ќўрылымын ќалыптастыру їшін бірнеше шараларды жїзеге асыру керек дегенді айтады. Олар – тўраќты жјне бјсекеге ќабілетті егін шаруашы-лыєын ќалыптастыруда, ауыл шаруашылыќ даќылдарын егуде аймаќтыќ мамандандыру мен егін шаруашылыєын жїргізудіѕ єылыми негізделген ќаєидаларын есепке алу ќажет, оѕтїстік ґѕірдіѕ єылыми негізделген даму стратегиясына сјйкес кластерлік жанасу бойынша жїзімдіктер мен жеміс-жидек, кґкґніс пен баќша даќылдарыныѕ егін кґлемін ўлєайту, ауыл шаруашылыќ даќылдарыныѕ элиталыќ тўкымдыќ жїйелерін ќайта ќалпына келтіру жјне ќалыптастыру, кґкґніс, жїзім-шарапты ґѕдеу бойынша ґѕдеуші ґнеркјсіп ўйымдардыѕ ґндірістік ќуатын ўлєайту, ауыл шаруашылыќ айналымына даєдарыс себебінен пайдаланбай жатќан тыѕ жерлерді ќайта пайдалану жјне ендіру, ауыл шаруашылыќ ґндірісініѕ ґсімін жјне экономикалыќ ќызмет саласыныѕ ґрісін кеѕейту, облыстыќ аќпараттыќ-маркетингтік жїйені дамыту. 

Израильдік тамшылатып суару јдісі мен ќызанаќтарды ґсірудіѕ ќытайлыќ јдісі – ўрыќтарды тікелей себу јдісі де ќолданылуда. Јдістіѕ артыќшылыєы – суды їнемдеп, жўмыстардыѕ толыќ механикаландыруы жаєдайында ўрыќтардыѕ жїз пайыз шыєуын ќамтамасыз етеді. Бўл инновациялыќ екі јдіс те аз шыєын жўмсау арќылы табысты жјне сапалы ґнім ґндіруге мїмкіндік береді. 

Ќызылорда облысында инновациялыќ технологияларды ќолдана отырып, їлкен жетістікке жетіп отырєан серіктестіктердіѕ ќатары соѕєы жылдары кїрт кґбейіп келеді. Солардыѕ бірі – «ЌазАгроИнновация» АЌ жјне Ы. Жаќаев атындаєы Ќазаќ кїріш шаруашылыєы єылыми-зерттеу институтыныѕ єалымдары айналысуда жјне биылєы жылы Жаѕаќорєан ауданда 29136 гектарєа ауылшаруашылыќ даќылдарын орналастыру межеленіп отыр. Бўл сала ґндірісіндегі 587 ќўрылымныѕ 310-ы егін шаруашылыєымен айналысады. Оныѕ ішінде 133 шаруашылыќ тікелей кїріш ґсірумен шўєылданады.

Маусым айыныѕ алєашќы кїндері 7600 гектар жерге кїріш даќылы егілсе, оныѕ 6000 гектары суєа бастырылды. Сондай-аќ, 10000 гектар ескі жоѕышќа, 2376 гектар кїздік бидай, 700 гектар маќсары агротехникалыќ кїтімге алынса, 4068 гектар жаѕа жоѕышќа егілді. Ауданда картоп, баќша, кґкґніс даќылдарын орналастыруєа да айрыќша мјн берілді. Биылєы жылы жаѕа технологияларды ќолдана отырып, жеміс-жидек, жїзім даќылдарыныѕ кґлемін ўлєайту баєытында 9 шаруашылыќ 155 гектар жерге жеміс-жидек, 36 гектар жерге жїзім даќылдарын тамшылатып суару технологиясымен егу жўмыстарын жїргізуде.

Ауданда типтік жобадаєы жылыжай ќўрылысы салынып, оєан 118,0 млн. теѕге инвестиция тартылєан. «Серікбай» шаруа ќожалыєыныѕ жылыжайында ґткен жылы 70 тонна ќияр жјне 40 тонна ќызанаќ ґндіріліп, сатылды. Биыл жылыжай кґлемін ўлєайту баєытында жўмыстар атќарылып, алєашќы 15 тоннадай ќияр ґнімі халыќќа сатылып жатыр. Осы маусымаралыќ кезеѕде 30-35 тонна ќияр ґндірілгелі тўр.

Жаѕаќорєандыќ диќандар маусымды ойдаєыдай ґткізу жолында бар кїш-жігерін жўмсауда.

Ауыл шаруашылыєын дамыту їшін фермерлер мен жеке кјсіпкерлерге жеѕілдетілген несиелер берудіѕ тиімділігі аса жоєары екені дјлелденген нјрсе. Ґз кезегінде ол инновациялыќ технологиялардыѕ салаєа жылдам енгізілуіне септігі тиері аныќ. Бўл тўрєыда Ќызылорда облысында талай шаруа атќарылып келеді.

Ќорыта айтќанда, айтылєан агроґнеркјсіп ґндірісінде инновациялыќ іс-шараларды жїзеге асыра отырып, нарыќ талаптарына сай, ауыл шаруашылыєында ґндірілген ґнімдер мен шикізаттарды ќайта ґѕдеу, дайын ґнімдерді нарыќ талабына сай сату арќылы агроґнеркјсіп ґндірісініѕ экономикасын тўраќты ќалыптастыру мїмкін, бўл ауыл шаруашылыќ ґндіріс тиімділігініѕ артуына жаѕа мїмкіндіктер ашады, жалпы агроґнеркјсіп ґндірісі їшін экономикалыќ ґсуді ќамтамасыз етеді.

Јдебиеттер:

1. Капельное орошение (пособие к СНиП 2.06.03-85). «Мелиоративные системы
2. Голованов А.И., Кузнецов Е.В. Основы капельного орошения. Краснодар:
3. Скобельцын, Ю.А.Система капельного орошения/ Ю.А.Скобельцын, А.Д.Гумбаров. Учебное пособие.