Маулина Н.Х. Ш. Есенов атындағы КМТИУ. «Қаржы, есеп және аудит» кафедрасының доценті

Қазіргі кездегі салық менеджментін дамыту тенденциялары

Салық менеджментінің мәні салық салуда және салықты өндіруді ұйымдастыруда анық көрінеді. Салық салуды ұйымдастыру – салық төлеушінің салық міндеттерін салық органы тарапынан заң аясында дер кезінде толық орындалуы. Салық міндеттемелері – салық төлеуші тіркеуге тұрған сәттен бастап салық кодексіндегі баптарға сәйкес салық түрлеріне қарай төлеуші болуына байланысты сол салық түрінің міндеттемелері Салықтық бақылау салық сомасын есептелінуін бақылау, есептелген салық сомасынан бюджетке өз уақытында және толық түсуін бақылауды жүргізілу шеңбері бар. Бақылау объектісіне қарай салық төлеушілер жеке тұлға мен заңды тұлға деп бөлінеді. Сонымен, салық менеджментінің құрамдас бөлігі оны өндіру мен салу кезіндегі салықтық бақылау объектісі болып табылады. Салықтық бақылаулдың ұйымдастыру барысы ғылыми негізделеді. Мысалы, салықты салуды ұйымдастыруда: есептелінетін салықты болжау мен жоспарлау, қабылдаған есептіліктегі салық сомасы және оны талдау, салық сомасының есептелінуін бақылау; салықты өндіруді ұйымдастыру: бюджетке түсетін салықтарды болжау мен жоспарлау, төленуге тиіс сомма мен оны талдау, салық соммасының бюджетке түсуін бақылау.

Салықтар – мемлекеттік қаржылардың қалыптасуының негізгі көзі ретінде қоғамдық өнім бөлігіне міндетті төлем ретінде белгілі /1/.

Салық салу - экономикалық мәдиниет элементі ретінде шаруашылық жүргізудің нарықтық, нарықтық емес типтердің барлық жүйелерге тән /5/.

Салықтық жүйе – берілген мерзімде елдің территориясы шегіндегі әрекеттері барлық салықтар мен бюджетке баратын басқа да міндетті төлемдердің, олардың мөлшерін, төлеуші мен салу объектілерін, төлеу талаптары мен мерзімдерін, есептеу әдістемесі мен есеп беруді көрсетудің, сондай-ақ сәйкес әкімшілік жағдайлардың салықты басқару жүйесінің жиынтығын құраушылардың заңмен бекітілген тізімдері болып табылады.

Салықтар жүйесі – салықтар түрлерінің және бюджетке түсетін басқа да міндетті төлемдердің белгілі бір жиынтығынан тұратын, бүтін бір салықтық саясат мақсатындағы өзара байланысты, динамикалық дамушы, көп құраушылық және көп функционалды салықтық құрылым.

Салықтық әкімшілік – салық салу, салықтық қызмет және салық төлеушілермен өзара әрекет етудің барлық сұрақтары бойынша ерекше құқықтармен, мүмкіндіктермен бөленген мемлекеттік басқарудың әкімшіліктік-тәртіптік орган.

Салық салудың қисынын түсіндіру үшін салық тарихын 3 кезеңге бөледі.

Бірінші, Ежелгі және орта ғасырдың шаруашылық жүйесінен тұратын салық салу дамуының алғашқы кезеңі. Бұл кезең нашар дамығандықпен және кездейсоқтықпен ерекшеленеді. Осы кезеңде салықтар және оларды алу механизмі пайда болды. Алғашында салықтар жүйесіз төлем түрінде натуралды формада болды. Олар базалық құндылыққа салынатын салықтар болды: жер, мал, жұмысшылар. Бұл салықтардың барлығы тікелей болды, яғни кіріс кіретін операция жасайтын мүлікке ие тұлғалардан тікелей алынды. Бұл салықтарды сәйкесінше ақсүйектер және діни қызметкерлер жеке алды.

Ежелгі Египте негізгі кірістер мемлекет басшысына, тиісті жерді пайдаланғанына төленген төлемдер болды. Ежелгі Грецияда ең негізгісі- кіріс салығы болды, бірақ қаланың бос азаматтары оны төлеген жоқ. Оның орнына азаматтар өз еркімен садақа берген, тек төтенше жағдайда ғана (соғыс) олардан кірістің белгіленген пайызы алынды.

Ежелгі Римде салық болған жоқ. Римде қоғамдық шығындар қоғамдық жерді жалға беру жолымен жабылады. Мемлекет аппараты өзін-өзі қамтамасыз етті. Сайланған магистраттар өзінің міндеттерін тек ақысыз орындап қана қоймай, оған қоса құрмет деп өзінің ақшасын қоғам қажеттілігіне өз еркімен берді. Төтенше жағдайда (соғыс) Рим азаматтарының мүлігіне салық салынды, бұл үшін олар бес жылда бір рет сайланған төре-цензорға өзінің мүліктік және жанұялық жағдайы туралы арыз берді, осының негізінде салық сомасы анықталды.

Рим империясында кірістің негізгі көзі жер салығы. Жанама салықтар да болды: айналымнан салық – 1 %; құлдарды сатудағы айналымнан ерекше салық - 4%; құлдарды босатуға салық – 5 %. Еңбекті бөлу дамумен және қаланың өсуімен салықтық жүйе біршама байытылды /6/.

XII ғасырдың аяғы XIII ғасырдың басы салық салудың дамуының екінші кезеңі басталды. Осы кезеңде тура, жанама салықтардан тұратын алғашқы салық жүйесі қалыптасты. Зерттеушілер бөлген екінші кезеңде өндіріске салық немесе кәсіпшілік салық. Ауыл шаруашылықтан басқа, шаруашылық қызметке салынды. Саудада кедендік жинақтар және жанама салық – тауардың нақты түрін сатуға салық кеңінен тарады. Толығымен бұл салық салудың даму кезеңі салықтың үлкен мөлшерімен сипатталады. Мемлекет көптеген салықтарды орнатты, мұнда салықтар жинағы жиі билікке түгел сатып берілді. Фома Аквинский салықты тонаудың заңды түрі деп атады /7/. Жүйе еріксіз көндіру және үкіметтің негізгі тірегін салықтан босату (ерте кезде ақсүйектер және абыздар, ал орта ғасырда діни қызметкерлер және ақсүйектер) арқасында жұмыс істеді. Бұл кезеңде мемлекет қызметінің сипаттайтын моделі ретінде Рим империясының салық жүйесі және оны салықтың жаңа формасымен “байыту” алынды. Византиялық империяда VII ғ.д. тікелей салық тізбегіне 21 түрі кірді: жер салығы, жылқы сатып алуға салық және тағы басқалар. Жанама салықтар үлкен роль ойнады – нан, ет, тұз, шарап және тағы басқалар, Европада XIII-XVI ғғ кеңінен тарады. Жанама салық салу ерекшелігі – регрессивті сипат – кіріс аз болған сайын, оның үлкен бөлігін салық алады.

Үшінші, өтпелі кезеңде салық салынатын базада приоритеттері үйлестірілген жеке салыққа, жанама салыққа және өндіріс іс-әрекетіне салыққа көптеген объектілердің салынуынан араласып кетті. Ғалым-экономисттер мәселені зерттеуге кірісіп, қоғам үшін ең тиімді салық салу мүмкіндігін іздеді. Салықтың үлкен бөлігін жанама салықтар – акциздер алды. XIIIғ. соңында Адам Смит салық салудың негізгі қағидаларын анықтады /8/:

1) Әділеттілік – мемлекеттің әрбір азаматы өзінің табыстары мен мүмкіндіктеріне қарай мемлекеттік шығындарды қаржыландыруға қатысуға міндетті.

2) Сәйкестік – бюджеттің тасыуымен салық алудың салық төлеушілері үшін жағымсыз салықтардың қатынасына негізделеді. Берілген қағиданы салық төлеуші, мемлекеттік қазына мүдделерінің экономикалық баланстану қағидасы ретінде қарастыруға болады.

3) Салық төлеушінің мүмкін максималды есептеу қағидасына сай салық салу анықтылықпен, ыңғайлықпен сипатталады. Салық төлеуші де салық заңдарында болған өзгерістер мен ақпараттың болуы және салықты есептеу, төлеу қарапайымдылығы осы қағидаға сай.

4) Үнемділік – салықты алу бойынша шығындар салықтық түсімдерден төмен болуы керек.

Салықтық теория – қоғамның әлеуметтік, саяси, экономикалық өміріндегі салықтың мағынасы, табиғаты, рөлі туралы ғылыми білімнің жүйесі /9/.

Салықтық теориялар әртүрлі деңгейлі құрылымдағы мемлекеттің салық жүйесінің құрылу үлгісін анықтайды. Негізгі салықтық теориялар XII ғ.б. аяқталған тұжырымдар ретінде анықталады және ол салықтың жалпы теориясы деп аталады. Оның негізгі бағыттары қоғамның экономикалық дамуының тікелей әсерінен қалыптасты.

Алғаш салықтың жалпы теориялардың бірі айырбас теориясы деп аталады. Бұл теорияның мәні азаматтар салық арқылы қорғау, тәртіп сақтау және тағы басқа қызметтерді сатып алуға негізделген, бірақ бұл теория орта ғасырда қолданылды.

Қайта өрлеу дәуірінде айырбас теорияның тағы бір түрі атомистикалық теория пайда болды. Бұл теория салықтарды азаматпен мемлекет арасында келісім нәтижесі екендігі растайды.

Салықтардың классикалық теориясы А. Смитпен Д. Рикардоның ғылыми еңбектермен тығыз байланысты /10/. Бұл теорияны жақтаушылар салықтарды үкіметті ұстау бойынша шығындарды жабатын мемлекеттік табыстың бірі ретінде қарастырылады.

Классиктерге қарсы Кейнсиандық теориясы пайда болды. Бұл теорияның негізі салықтардың экономиканы реттеудің негізгі рычагы болып және оның табысты дамуының негізгі құрамдас бөлігі жатады. Бұл жағдайда ақшалай жинақтар пассивті қайнар көз ретінде экономиканың дамуына кері әсерін тигізеді. Сондықтан салықтар арқылы оны айналыстан шығару қажет.

50 жылдары пайда болған салықтардың монетаристік теориясы ақшаның сандық теориясына негізделген. Бұл теория бойынша экономиканы реттеу ақша мөлшеріне және банк пайыз ставкалардан тәуелді болатын ақша айналымы арқылы жүзеге асырылады.

Ұсыныс теориясы 80 жылдардың басында пайда болды. Мұнда салықтар экономикалық даму реттеу факторы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар салықтық жеңілдіктер салық ауыртпашылығын төмендету ұсынылды.

Қазіргі таңда жеке салықтық теориялары қалыптасқан. Негізгілері: тура, жанама салық салу қатынастың теориясы, біртұтас салық салу теориясы, салықтарды аудару теориясы, пропорционалды, прогресивті теориясы.

Салықтарды басқару жүйесі (СБЖ) – қазіргі техникалық құралдарды, жалпы алғанда салықтық жүйенің, сонымен қатар оның жеке құраушыларының координирленген әрекеттерінің жұмыс істеуі үшін салықтық реформаның бағдарламалық мақсаттары мен мәселелеріне сәйкес салықтық әкімшіліктің күштерін қолданумен қатар, осы жоғарыда аталғандарды қамтамасыз ету бойынша әдістемелік және ұйымдастырушылық, өзара байланысты шаралар кешені. Әсіресе, салықтық жүйенің жеке құраушылары бойынша:

- салықтар құрылымын оңтайландыру;

- салықтарды алу оның ұйымдастырылуын, салықтық есепті және есеп берушіліктің дұрыстығын тексеру механизмін жетілдіру;

- бір жағынан салықтарды есептеу дұрыстығын, олардың толықтығын және уақытында төленуін, салықтық қызметкерлердің заңмен бекітілген құқықтарының және міндеттерінің сақталуын бақылау, ал екінші жағынан салық төлеушілердің мүдделерін қорғау;

- салық салу процесінің барлық қатысушыларының салықтык қарым-қатынастарын жақсарту;

- әр деңгейдегі мемлекеттік басқарудың салықтық түсімдерді бюджеттер арасында бөлу;

- алынған нәтижелерді жинау және талдау.

- оның негізінде жалпы алғанда салықтық жүйені және жеке түрде салықтарды басқару жүйесін жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау.