ИСТОРИЯ. Этнография.

Дінмұхамед Есенұлы Болат, № 81 мектеп-гимназиясы

КӨКТЕМДІ ҚОНДЫРЫП ҚАНАТЫНА

Ұстазым Анар Ахметжанқызы бізге осы тақырыпты бергенде мен не жазамын деп біраз ойландым. Бұл тақырып - Нұрғиса Тілендиев атамыздың Тұманбай Молдағалиевтің сөзіне жазған «Құстар қайтып келе жатыр» деген өлеңінің бірінші жолы ғой. Ол ән:

Көктемді қондырып қанатына,

Құс қайтып оралды Алматыма.

Оянған армандай жаз таңында,

Келеді кұс қайтып аспанымда,

- деп басталатын.

Олай болса, көктем туралы, көктеммен бірге келетін түркі халықтарының ұлы мейрамы - наурыз туралы, жыл құстары туралы жазғаным жөн болар деп шештім.

Көктем - жылдың төрт мезгілінің бірі. Көктем ұғымы наурыз, сәуір, мамыр айларын қамтиды. Бұл қыс мезгілінен кейін келетін жазға дейінгі кезең. Наурыз айында күн мен түн теңеседі. Күн мен түннің теңесуі көбінесе 21-22 наурызға сай келеді. Астрономиялық тұрғыдан алғанда көктем 93 күнге (22.3 - 22.6) созылады.

Қазақстан Республикасы аумағында географиялық ерекшеліктеріне қарай көктем оңтүстік аймақтарда ерте, солтүстік аймақтарда кеш келеді. Қыстай жауған қар оңтүстік аймақта ақпан, Орталық Қазақстанда наурыз, солтүстікте сәуір айында ери бастайды.

Наурыз - парсының «жаңа күн» деген сөзі. Ол жаңа жылдың бірінші күні деген мағынаны білдіреді. Өйткені наурыз - көктемнің бірінші айы. Қазақ халқы көктемді 22 наурыздан басталады деп біледі. Сондықтан да бұл күн жыл басы саналады.

Қазақ халқының дәстүрлі күнтізбесі бойынша жыл басы - наурыз. Көктемде табиғат жанданады. Күн жылынады, тоң жібиді. Қар еріп, жауын-шашын мол жауады. Соның салдарынан су тасқыны болады. Жер бетіне көк шығады, бәйшешек гүлдейді. Жеміс ағаштары бүршік жарып, гүл ашады.

Көктемде күн ұзарып, ауа райы жылынады. Соған орай жалпы тіршілік иелері ұйқысынан оянады. Құрт-құмырсқалар мен жәндіктер, жан-жануарлар жанданып, өздерінің тіршіліктерін бастайды. Мал төлдеп, жыл құстары үйреншікті жерлеріне оралады. Жер жырту, ағаш отырғызу, егін егу, т.б. ауыл шаруашылығы жұмыстары жүргізіледі. Әрбір отбасы үйлерінің маңын, қора-жайларып тазалайды.

Қалай көктем шықты, солай құстар жылы жақтардан елімізге қайта оралады. Оларды жыл қүстары деп атайды. Жыл қүстарына карлығаш, қараторғай, көкек, қаз, аққу, тырна т.б. құстар жатады. Бұл құстар - көктемнің көркі, жаздың сәні. «Жыл құстары келді» деп, құры мәз болмай, оларға ұя жасап, ағаштың басына ілу біздің міндетіміз. Жыл мезгілдерінің ішінен мен әсіресе көктем айларын ұнатамын. Күн жылынысымен біз мектеп ауласын тазалап, ағаштар отырғызамыз, түрлі гүлдер егеміз. Бүкілхалықтық сенбілік күні әрқайсымыз өз үйіміздің ауласын тазалаймыз. Ендеше біздің әрқайсымыз өз қаламыз бен оқитын мектебімізді, ауламызды тазалауға ат салыссақ, нұр үстіне нұр болары сөзсіз!

Көктем айларында көптеген мерекелер аталып өтеді. Айталық, аналар, қыздар мерекесі (8 наурыз), жер дүниенің жаңару күні - «Наурыз» (22наурыз), Ұлы жеңіс күні (9 мамыр) - көктемнің еншісіндегі атаулы күндер. Осы мерекелердің бірі - наурыз мерекесі туралы бір-екі ауыз сөз айта кетейін. Түркі халықтары үшін (олардың ішінде казақ халқы да бар) ең үлкен мереке - Наурыз мерекесі. Халқымыз бұл күнді ұлы күн деп, жыл басы санайды. Наурыздың 21-22 күндерін «Ұлыстың ұлы күні» деп атап, ол күнді қасиетті, киелі деп біледі. Халқымыздың мифологиялық ұғым-түсінігі бойынша, бұл күні даламызы Қызыр ата аралайды. Алаңға шығып, көрші-қолаңдарын аралап, наурыз мерекесін тойлаган адамға Қыдыр атаның шапағаты тиіп, батасы дариды.

22 наурыз мейрамын халқымыз ежелден тойлап келеді. Ол өте көне мейрам. Қазақ халқы бұл күні жеті дәмнен құралған, ішіне қойдың басын немесе сүрі ет салған наурыз көже жасайды. Ескі киімдерін тастап, жаңа, таза киімдсрін киеді. Ауылдағы туған-туыстары мен көрші-қоландарын аралап, кұшактасып-көріседі, төс қағыстырады. Бір-біріне игі тілектер айтысып, наурыз көже ішіседі. Бір-біріне деген өкпе-наздарын кешірісіп, араздасқандар болса, татуласады. Араздықтарын тоқтатады. Сөйтіп, бұл күндері адамдар ішкі дүниесін тазартады. Көктем - тек тойлар мезгілі ғана емес, сонымен бірге ол бар жаратылыс жаңарып, түрлі өзгерістер болатын мезгілі. Көктем жайлы ғалымдар дәлелдеген тылсым кұбылыстар мен қызықты деректер мол. Солардың кейбіреулеріне көңіл аудара кетелік: «Біздің ата-бабаларымыз ертеде көкек кұсына сенген». Олар көкек шақырса болды, көктем келді деп есептеген.

Көктем әлемнің барлық аймағына наурыз, сәуір, мамыр айларында келмейді. Мысалы, Австралия, Аргентина мен Мадагаскарға көктем қыркүйекте келеді. Күз мезгіліне қарағанда көктемде адамдардың тыныс алу жиілігі үштен бірге артады.

Көктем келе салысымен киім ауыстыратын біз ғана емес. Қояндар, тиіндер мен басқа да жануарлар ашық түсті ішіктерін қошқыл түске ауыстырады. Көктем жылулығына ең бірінші өсімдіктердің тамыры сыр береді. Олар 7-8⁰С жылылықта белсенді түрде өсе бастайды.

Балқурай көктем гүлі түсін төрт рет ауыстырады: бүршік жарғанда ол алдымен алқызыл, сосын қызылкүрең, күлгін және кейін көк түске бөленеді.

Ғалымдар жекелеген өсімдіктердің шешек атуын бақылау арқылы көктем тәулігіне 50 км жылдамдықпен қозғалатынын есептеп шығарған екен. Менің көктем айы туралы ойға түйгендерім, міне, осындай. Көктем айы бәрімізге денсаулық, береке, бірлік, тыныштық әкелсін!

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Қазакстанның жыл мезгілдері. - Алматы, 2000.

2. Наурызнама. - Алматы, 1993

3. Молдагалиев Т. Әнім сен едің. - Алматы, 1984.