Экономические науки/5.Экономика предприятия.

К.э.н. Елпанова М.А

Магистрант: Турганбаева Ж.М.

Кызылординский государственный университет имени Коркыт Ата, Казахстан

Мұнайды тасымалдаудың тиімділігін анықтаудың экологиялық -экономикалық аспектілері

Мұнайды тасымалдау құбыры көлігі - бұл құбырларды, сорғы станцияларын, қоймалар мен басқа инфрақұрылымдарды қамтитын күрделі табиғи-шаруашылық кешен. Мұнай құбыры көлігінің тән ерекшелігі - бұл жүйенің қоршаған ортаға әсері: атмосфералық ауаға, жер үсті және жер асты суларына, геологиялық жағдайларға, флора мен фаунанаға, жерді пайдалану шарттарына, сондай-ақ құбыр жолының бойында ластану аумағында орналасқан елді мекендердегі әлеуметтік және тұрмыстық жағдайларға.
Осыған байланысты осы саладағы табиғат пайдалану механизмі ұлттық деңгейде де, оның аймақтық ерекшеліктерінде де мұнай кешеніндегі жағдайды ескеруі тиіс. Ластаушы заттар шығарындыларының көздерін анықтау өте маңызды. Сонымен қатар, аймақтың табиғат қорғау қызметіне инвестицияларды негіздеген кезде, құрылыста да, пайдалану кезінде қоршаған ортаны ластаудың ықтимал көздері болып табылатын мұнай құбырларының объектілері де қарастырылуы керек.
Қоршаған ортаның антропогендік және техногендік кернеуі ландшафттың жаңа түрлерінің пайда болуына ғана емес, көптеген экзогендік геологиялық үдерістерді, ең алдымен, топырақ эрозиясын белсендіреді [1].
Осыған байланысты бүкіл құбыр жолдары бойынша экзогендік үдерістердің теріс көріністерін бақылап, тиісті экологиялық және экологиялық-экономикалық тетік арқылы жерді эрозиядан қорғау және бұзылған жерлерді мелиорациялау жөніндегі шараларды әзірлеу қажет.
Құбыр жүйесіндегі қолданыстағы экологиялық тетіктерді талдау мұнай өнеркәсібінің қазіргі даму жағдайына әлі де жеткіліксіз екенін көрсетеді. Бір жағынан, бұл табиғи ресурстардың экологиялық және экономикалық тиімділігін арттыруға толықтай ықпал етпейді, екінші жағынан, ол нарық жағдайында кәсіпорындардың мүдделерін қанағаттандырмайды.
Сондықтан табиғат қорғау іс-шаралары үшін жаңа экономикалық механизмді қалыптастыру келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуға тиіс: қоршаған ортаға антропогендік әсерімен байланысты экологиялық тәуекелдерді азайту; оның құрылымындағы соңғы материалдарды пайдалана отырып, құбыр көлігін салу үшін инновациялық технологияларды еңгізу; бағдарламалық қамтамасыз ету және техникалық үйлесімділік және өнеркәсіптік экологиялық бақылау жүйелерінің ақпараттық интеграциясы, техникалық диагностика және бөлінген ақпараттық ортада нақты уақыт режимінде жұмыс істеуге бағытталған үдерістерді автоматтандырылған басқару жүйесінде.
Қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық тетігін ескере отырып, мұнай құбырының тиімділігін негіздеудегі жұмыстың келесі кезеңі қоршаған ортаға кешенді әсер етуімен жалпы залалды анықтау болып табылады.
Экологиялық шығындардың (Э) жалпы (абсолютті) экономикалық тиімділігінің көрсеткіші - жалпы экономикалық тиімділіктің жылдық көлемінің оны алуына әкелген жалпы (қысқартылған) шығындарға қатынасы болып табылады.

, (1)

Мұндағы:

- қоршаған ортаны ластауды төмендетуден толық экономикалық пайда, мың теңге;

К – мүліктік кешенді құбырлар жүйесінде экологиялық объектілер құрылысына күрделі салымдар, мың теңге;

Еn – табиғат қорғау мақсаттарына күрделі салымдардың салыстырмалы тиімділігінің нормативтік коэффициенті,
С – қоршаған ортаны қорғаудың негізгі құралдарын ұстауға және қызмет көрсетуге арналған жыл сайынғы техникалық қызмет көрсету шығындары, жылына мың теңге.
 1-сурет аймақтың табиғи ресурстарына ықтимал толық залалдың анықталу алгоритмін және құбыр көлігін салу мен пайдалану кезінде әлеуметтік және ішкі инфрақұрылымды көрсететін блок-схема ұсынылған. 
 

Сурет 1. Мұнай құбырларын салу және пайдалану кезінде мүмкін болатын жалпы залалды бағалаудың блок-схемасы
 
Бірінші кезең жерді пайдалану мәселелерін шешу болып табылады. Сонымен қатар, нарықтық өзгерістер аясында, жерді де, жер пайдаланушылар сандарын ескеру қажет.
Өз кезегінде, экономикалық тиімділіктің жыл сайынғы көлемі мұнай тасымалдау үшін өндірістік қызметтің орташа өлшенген әсері (+, -), табиғат қорғау шараларына байланысты аудандағы экологиялық ахуалды жақсарту (ауа, су, топырақ, радиациялық фон және т.б.) әлеуметтік және тұрмыстық ахуалды жақсарту (жұмыс орындарының көбеюі, өмір сүру деңгейінің артуы, денсаулық жағдайы мен құбырлардың жұмысымен туындаған аурулардың саны және т.б.) [2].
Бұл көрсеткіш осы келтірілген шығындардың теңгесіне тиесілі құбырларды салу мен пайдалану кезінде экологиялық шараларды қолданудың экономикалық тиімділігінің шамасын көрсетеді.
Мұнай құбырларының қоршаған ортаға әсер етуінен болған залал кешенді шама болып табылады және объектінің қоршаған ортаға антропогендік әсері мен мұнай құбырына қызмет көрсететін немесе ластанған аймақта тұратын тұрғындардың құбыр көлігі жүйесінде туындайтын шығындарын білдіреді [3]. 
Бұл үшін құбырды және оның инфрақұрылымын салу кезінде табиғи ортаға ықтимал зиянды алдын ала бағалау үшін жеті негізгі көрсеткішті есептеу қажет. Атап айтқанда, ауыл шаруашылығы ресурстарына, жануарлар дүниесiне, ауыл шаруашылығы мақсатындағы емес жер ресурстарына, атмосфераға (құрылыс кезеңiне), қалдықтарды кәдеге жаратуға (құрылыс кезеңi), орман ресурстарына, су ресурстарына.

Литература

1. Неверов, А. В. Экономика природопользования: учеб. пособие для студентов специальности «Охрана окружающей среды и рациональное использование природных ресурсов» / А. В. Неверов. - Минск: БгТу, 2008. - 536 с.

2. Официальный сайт КТК http://www.cpc.ru.

3. Официальный сайт// www.oilreview.kz. – Казахстанские нефтяные новости.