Экономические науки/5.Экономика предприятия.

К.э.н. Шайнуров А.С.

Магистрант: Оспанова А.А.

Кызылординский государственный университет имени Коркыт Ата, Казахстан

Теміржол компаниясының ішкі және сыртқы ортасын талдау негізінде стратегиялық ұстанымының қалыптасуы

Стратегия – негізгі мақсатқа жетудегі мәселелер мен ресурстардың басымдықтарын анықтайтын іс-әрекеттердің бағдарламасы. Ол басты мақсаттарды және оларға жету жолдарын кәсіпорын тек бір бағытта қозғалатындай етіп қалыптастырады. Стратегиялық басқару – кәсіпорынның барлық ішкі және сыртқы факторларын ескере отырып, оның орталық буынымен стратегиялық шешімдерді қабылдау және оларды жүзеге асыру үдерісі. Стратегияны ұйым алдында тұрған басты мақсат пен оған жету жолының арасындағы аралық буын ретінде қарастыруға болады.

Сонымен қатар стратегия өткенді болашақпен жалғастыратын «жіп» рөлін де атқаруы керек. Жалпы алғанда, стратегияны нақты бәсекелестік артықшылықты қамтамасыз ететін нақты іс-әрекеттердің жиынтығымен толтырылған тиімді іскерлік концепция ретінде анықтауға болады. Стратегиялық жоспарлау нарықты терең түсінуге, кәсіпорынның нарықтағы жағдайын бағалауға, өзінің бәсекелестік ерекшеліктерін түсінуге негізделуі керек.

Ғылыми көздерде талдау процедурасына әртүрлі тәсілдерді белгілеуге болады. Аналитикалық қамтамасыз етуде стратегиялық ұстанымды талдау SWOT- және PEST талдауларды жүргізуді қарастырады. Компанияның сыртқы ортасына талдаудың негізгі әдісі және бәсекеге қабілеттілігі болып SWOT-талдау саналады [1].

Бұл талдауды қолдану бизнес туралы бүкіл жағдайды көруге мүмкіндік береді (сурет 1).

Сурет 1. SWOT-талдау жүргізу

Теміржол компаниясы бастапқы мақсатына тиімді жету үшін келесі төрт стратегиялық бағыттармен жоспарлы жұмыс жасау қажет: компанияның өндірістік-экономикалық қызметінің тиімділігін арттыру; жүк тасымалдау нарығында басшылық ұстанымдарын сақтау; портфельдік және өндірістік активтерінің тиімді құрылымын құру; қызметті басқаруын жоғарлату.

Осы стратегиялық бағыттардың әрбіріне аталған стратегиялық бастамаларды орындататын мақсаттар құралған. Кәсіпорынның сыртқы және ішкі ортасын стратегиялық талдау үшін PEST- және SWOT –талдаулар жүргіземіз. Олардың негізінде теміржол компаниясының қызметіне әсер етуші аспектілерін анықтау жатады. Сыртқы ортаның PEST- талдауы компанияның саясаттық (Political), экономикалық (Economic), әлеуметтік (Social) және технологиялық (Technological) аспектілерін [2] және оның бизнесіне әсерін қарастырады (кесте 1).

Теміржол компаниясының тұрақты қызмет жасауына қауіпті мәселе болып оның өндірістік активтерінің жағдайы болып саналады. Қаржылық көрсеткіштер жылдар деңгейінде активтерді жаңарту және модернизациялау үшін қажетті меншікті және қарыздық ресурстарды қалыптастыруға жеткіліксіз.

Кесте 1 - Теміржол компаниясының сыртқы ортасының PEST- талдауы

№	Факторлар тобы		Әсері
1	Саясаттық(Р)	Заңнама: саланың мақсаттық үлгісінің өзгеруі	Активтер портфелін құрылымын оңтайландыру, басқару звеноларының артықтарын қысқарту. Тасымалдау қызметінің және магистралдық теміржол желісінің бөлунуіне байланысты тиімді жоспарлау және қызметтер түрлері бойынша қажетті ресурстарды пайдалану қамтамасыз етіледі.
		Мемлекеттік реттеу: тасымалдау қызметтерін қайта реттеу; магистралдық теміржол желісі жеке жүк тасымалдаушыларды жақындату	Оңтайлы тарифтік саясатты қамтамасыз ету. Нарық үлесін жоғалту, табыстылықты және пайда үлесін төмендету
		Интеграция: көлік саласында ұлттық органдардан жоғарғысының рөлін күщейту	Кеңес мүше мемлекеттерінің көлік саласында орта және ұзақмерзімді саясаттар мен бағдарламаларды құру. Балансталмаған стратегиялық құжаттарды жасау тәуекелі.
2	Экономикалық (Е)	Әлемдік экономика: энергоресурстардың әлемдік тұтынуының өсуі; жоғары даму қарқындары: Қытай, Индия, Оңтүстік-Шығыс, көмірсутектеріне бағаның өсуі, капитал құны	Жүк айналымының өсуі. Транзиттік тасымалдың өсуі. Капиталға қолжетімділік және төмен құны
		Ішкі экономикалық саясат: ІҰӨ, инфляция, салық салу, валюталық курс, инфрақұрылымға мемлекеттік инвестициялар	Жүк айналымының өсуі. Транзиттік тасымалдың өсуі. Зайымдарды қайта қаржыландыру.
3	Әлеуметтік (S)	Демография: халық қозғалысының өсуі, урбанизация	Қызмет сапасына талаптар: жоғары жылдамдықты және өте жоғары жылдамдықты жолаушылар тасымалын дамыту
		-халық өмірінің деңгейін өсіуі	Еңбек ақы қорының өсуі.
		- тұтынушылар тәртібінің үлгісінің өзгеруі	Қызмет сапасына талаптар. жүк және жолаушыларды тасымалдау жылдамдығын арттыру.
4	Технологиялық (Т)	Энергия сақтау: технологиялар, 3D-принтерлер	Қызметтің өзіндік құнының төмендуі
		ҒЗТҚЖ дамуы	ҒЗТҚЖ компания шығындарының үлесінің өсуі.
		Электр қозғалтқыштар мен гибридтік қоңдырғылармен жүретін көліктің жаңа түрлері	Электр қозғалтқыштар мен гибридтік қоңдырғылармен жүретін жүк және жолаушылар автокөлігі автотасымалдауда һзіндік құнның төмендеуін қамтамасыз етеді және оның нәтижесі ретінде теміржол көлігінде қатал бәсекелестік
		Ақпарттандырудың және автоматтандырудың жоғары деңгейі	Қызмет көрсету сапасына жаңа талаптар: ашықтық, ақпаратқа еркін қол жеткізу, қызметкерлерді қысқарту
Ескерту – Автормен дерек көзі [3] негізінде құрылған.

Бұл Қазақстан Республикасы Үкіметі тарапынан бағаны реттеу саясатының нәтижесі, сондай-ақ тиімсіз жолаушылар тасымалы мен жүктің жекелеген санаттарын тасымалдауды субсидиялау болып табылады. Сонымен қатар, жолаушылар тасымалы бойынша мемлекеттік тапсырыстың бәсекелестік жүйесі жеке тасымалдаушылар мен «Жолаушылар тасымалы» АҚ-ның арасында пайдалы және шығынды маршруттарды бөлуге мүмкіндік береді [4].
Бағаны реттеу компанияны тасымалдау мен түсім көлемін ұлғайтуға бағытталған маркетингтік өнім бағдарламасын өткізуді қамтамасыз етпейді. Мысалы, нарыққа жаңа өнімдерді енгізу, мысалы, жылдам көлік немесе пойыздарды қатты желілерде тасымалдау (кесте бойынша), автокөліктік тасымалдаулармен тиісті жерлерде бәсекелесуге қабілетті болуы. Мемлекет тарапынан әлеуметтік күтулер «ҚТЖ» ҰК» АҚ-на нарықта қызмет көрсету кезінде коммерциялық критерийлерді басшылыққа алуға мүмкіндік бермейді.
Осылайша, «ҚТЖ» ҰК» АҚ көмірді тасымалдауды қамтамасыз ету жөніндегі жауапкершілікті біз тасымалдауға жеткіліксіз жылжымалы құрамды бөлуге мәжбүрміз және пайдалы жүктерді жүктеу үшін вагондардан бас тартқызады. Өнеркәсіптің қазіргі институционалды құрылымы  «ҚТЖ» ҰК» АҚ мен персоналының нарықтық уәждемесі, қызмет көрсету сапасы, қаржылық ағымдардың ашықтығы, жолаушылар тасымалы мен зиянды өтімді сегменттердің негізгі құралдарға бөлінуінің мәселелерін шешуге мүмкіндік бермейді.
Сонымен қатар, материалдық ресурстардың үлкен тұтынушысы бола отырып, «ҚТЖ» ҰК» АҚ-мы өз кезегінде бюджеттің шығыс бөлігінде көрсетілетін жеткізушілердің нарықтық бағасына тәуелді. Бұл жағдай «ҚТЖ» ҰК» АҚ-на үнемі өсіп отырған шығындарды жабу үшін тарифтерді көтеруге мәжбүр еткізеді. Монополияға қарсы реттеудің қағидалары мен тетіктері экономикалық ынталандыру мен мотивацияны болдырмайды, стратегиялық таңдау кеңістігін тарылтады және «ҚТЖ» ҰК» АҚ-ның даму сценарийлеріне іргелі белгісіздік тудырады. Әлбетте, бұл жағдайда «ҚТЖ» ҰК» АҚ өзінің қызметінің тиімділігін арттыру және қаржылық нәтижелерді барынша арттыру, сондай-ақ әртүрлі спецификациялардың сапалы қызметтерін қамтамасыз ету үшін тұтынушылардың талаптары бойынша Жалғыз акционердің талаптарын қанағаттандыра алмайды.
Компанияның өсу шығындарының негізіне шығынды тиімді және нәтижелі емес технологиялар мен тасымалдауды басқару әдістері, сондай-ақ негізгі өндірістік активтердің елеулі физикалық тозуы, қолданыстағы шығындардың көп мөлшерін талап ететін және ескірген техникалық жабдықтардың жоғары үлесі жоғары пайдалану шығындарына бағдарланған.
Басқарудың тиімсіз жүйесі бұл өсімді бақылаусыз қалдырды. Институционалдық және ұйымдастырушылық құрылымдарды толығымен реттелетін монолитті кәсіпорыннан тігінен бөлінген саланың бәсекеге қабілетті үлгісіне көшу үдерісі аяқталмады. Стратегиялық бизнес-бөлімшелер арасындағы операциялық, қаржылық және институционалдық қатынастардың нормативтері мен механизмдері толығымен қалыптаспаған. Сондықтан осы мәселелер өзінің шешімдерін табуды талап етеді.

Литература

1. Томпсон А.А., Стрикленд А.Дж. Стратегическое управление. – М.: Экономика, 1996.

2. Виханский О.С. Стратегическое управление. М.: Гардарика, 1998.-296 c.

3. Стратегия развития акционерного общества «Национальная Компания «Қазақстан Темір Жолы» до 2025 года, 27 октября 2015 года, Астана.www.railways.kz.

2. Государственная программа развития и интеграции инфраструктуры транспортной системы до 2020 года. www. gov.kz.