Е.А.Букетов ат. КарМУ, Карағанды

КАЗАК ЖАЗУЫН ЖЕТIЛДIРУДЕГI А.БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ КЫЗМЕТI

ХХ ғасыр басында тікелей оқу-ағарту ісімен немесе әдебиетпен айналысқандарды ғана емес, бүкіл қазақ қоғамын алаңдатқан үлкен проблема болды. Ол – жазу, алфавит мәселесі. Қазақ мәдениеті тарихында алфавит, емле мәселесінің өз орны бар. Өйткені жазу – мәдениеттің ажырамас бір бөлшегі.

Қазақ халқы өзге түркі халықтары сияқты 4-5 ғасыр бойы араб жазуын пайдаланды. Көпшілікке мәлім, қазақ жазуын (араб графикасы негізіндегі) басқа графикаға көшіру мәселесі ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап көтерілген болатын. Сол уақыттағы баспасөз беттерінде араб жазуының кемшілік жақтарын, оның түркі тілдеріне жарамсыздығын айтып сынаған мақалалар кездеседі. Кей мақаланың авторлары араб жазуының қазақ тілінің дыбыстық жүйесін толық бере алмайтындығын, бас әріптердің, тыныс белгілерінің жоқтығы оқуда қиындық туғызатынын көрсете келіп, қазақ жазуын жетілдіру керек не басқа алфавит алу керек деген пікір айтады. Қазақ оқығандары, оның ішінде Ы.Алтынсарин тәрізді ағартушылар, қазақтың ұлттық жазба әдеби тілін қалыптастыру үшін оның дыбыстық жүйесін дұрыс бере алатын жаңа алфавит қабылдауды, не осы жазуды біраз жетілдіруді күн тәртібіне қоя бастады. Міне, осы пікір ағымын өз мақсаттарына шеберлікпен пайдаланған Н.И.Ильминский бастаған миссионерлер араб жазуының кемшіліктерін сынай отырып, қазақ жазуын бірден орыс графикасына көшіру идеясын қызу уағыздады.

Араб жазуын басқа графикамен алмастыру мәселесі ХІХ ғасырдың екінші жартысында көтерілгенімен, бірақ өз шешімін таба алмай аяқталды. Ахмет Байтұрсынов ХХ ғасырдың бас кезінде араб әліппесін қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне сәйкестендіру мақсатымен өзгерістер енгізумен шұғылданады. Ол қазақ әліппесін жүйелеп, оқу құралдарын жасады, фонетика, грамматика саласын зерттеп, қазақ мәдениеті мен әдебиеті туралы зерттеулер жазды.

ХХ ғасыр басында Ресейге қарайтын елдерде алфавит жөндеу жұмысы қолға алына бастады. Түркі халықтарының ішінде бірінші болып Әзірбайжанда Мырза Фатали Ахундов араб жазуын латын алфавитіне алмастыру идеясын айтты. Патшалық Ресейде бұл мәселені шешу мүмкін емес еді, өйткені патша өкіметі қарамағындағы елдің барлығына орыс графикасын ұсынды.

Бұдан кейінгі алфавит мәселесі А.Байтұрсыновтың және ол шығарған "Қазақ" газетінің /1913-19/ қызметімен тікелей байланысты. А.Байтұрсынов 1910 жылдардан бастап араб жазуы таза сол күйінде қазақ тілі үшін қолайлы еместігін байқап, оны қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне икемдеп, қайта түзуді қолға алды. Араб алфавитін қазақ тілінің фонетикалық ерекшеліктеріне сәйкестендіру мақсатын көздеген еңбектерге А.Байтұрсыновтың "Айқап" журналы мен "Қазақ" газетінің беттерінде 1912-1919 жылдардағы жарияланған тіл, емле, алфавит туралы мақалалары, құрастырған әліппелері, оқу құралдары жатады.

Қазақстанда оқу-ағарту жұмысымен шұғылданған қазақ халқының басқа да зиялылары араб әліпбиін қазақ тіліне жақындату, ыңғайлау мәселелерімен айналысты. Мәселен, сол тұстағы баспасөз беттерінде алфавит, емле жобаларын ұсынған И.Бейсенбаласының, Ә.Бөкейхановтың, Ж.Жанталиннің, М.Дулатовтың т.б. мақалалары кездеседі. Дегенмен де А.Байтұрсынов араб алфавитін тұңғыш реформалаушы, оған сәйкестендіріп емле ережелерін құрастырушы деп есептелінеді. Өйткені ол жасаған жаңа жазу үлгісі ел көңіліне бірден қонады. Оның ұсынған әліпбиін орыс ғалымдары "Байтурсуновский алфавит" деп атаса, ал Е.Д.Поливанов оған:" ...енді түзетуді қажет етпейтін, тарихи тұрғыдан алғанда кемелденген, жетілген ұлттық графика" - деп жоғары баға берген болатын.

Ахмет Байтұрсынов ықшамдаған, реформалаған араб алфавитімен "Қазақ" газеті (1913-1919) шығып тұрған, көптеген көркем әдебиет шығармалары басылған. Оқытушылар, оқушылар және басқа да қазақтың, ноғайдың, татардың оқыған азаматтары А.Байтұрсынов реформалаған қазақ жазуын дұрыс деп тауып, күнделікті тұрмыста жаппай қолдана бастады.

А.Байтұрсынов реформалаған қазақ графикасы ресми түрде тек 1924 жылы ғана Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш құрылтайында қабылданады. Бұл тәжірибені өзге түркі халықтарының біразы (өзбек, ноғай, татар) қолдап, өз жазуларына өзгерістер енгізе бастайды.

Бірақ сол тұстағы орталық басылымдарда және түркі баспа сөзінде араб графикасын тастап, латын алфавитіне көшу туралы пікірлер, ұсыныстар да бел ала бастады.

1924 жылы Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш сиезінде қазақ жазуының негізіне қандай алфавит қолайлы деген мәселенің төңірегінде қызу айтыс болды. Сиезде алфавит жайында баяндама жасаған А.Байтұрсыновтың: "... жаңа әріпке көшеміз, латын әрпін аламыз деген әңгімені біржола доғару керек" - деген үзілді-кесілді ұсынысынан кейін елімізде латын алфавитіне көшу туралы қозғалыс бірсыпыра уақыт кең өріс ала алмады.

Дегенмен 1929 жылы қазақ жазуы латын графикасына негізделген алфавитке, ал 1940 жылы орыс графикасына негізделген алфавитке көшірілді.

Сонымен айналдырған жиырма шақты жылдың ішінде алфавитті 3 рет өзгерту әдеби тіліміздің дамуын тежегені сөзсіз.

Пайдаланылған әдебиет:

1. Мажитаева Ш. ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы қазақ әдеби тілінің мәселелері. Қарағанды, 1997.

2.Мажитаева Ш. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдеби тілі. Қарағанды, 2007.

3.Момынова Б. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, 2013.