ӘОЖ: 811.
Ақпараттық жүйелерді
және автоматтық жұмыс
орындарды талдау және сипаттау
п.ғ.к., профессор
Б.У. Курбаналиев,
«Ұлықбек»
атындағы жалпы орта мектептің
информатика
пәнінің мұғалімі М.А. Муслимбеков
Компьютерлік
техниканың дамуы мен оның адам тыныс-тіршілігінің
барлық саласына ену дәрежесімен ақпараттық
технологиялардың да дамуы түсінікті. Қазіргі таңда
ақпараттық технология түсінігінің бірқатар
анықтамасы бар. Ең кең мағынада ақпараттық
технология – бұл адамның іс-әрекетінің барлық
салаларында қолданылатын ақпараттық іс-әрекеттің
түрі, ақпарттық ортаны құру технологиясы. Негізгі
өңделетін өнім болып ақпарат табылады. Ақпарат
термині (information) мәліметтердің, фактілердің
жиынтығы, құрылым не ұйымды сипаттайтын белгілі бір
жүйе туралы және толық ол жүйенің жағдайы
мен тәртібі туралы немесе оның жеке элементтері туралы
білімнің жиынтығы деп түсіндіріледі. Тар мағынада
ақпарттық технология деп мәліметтерді электронды
өңдеу технолгиясы, оған қоса әдістер,
құралдар, процестер, қажетті техника мен жабдықтар
табылады. Кез келген мекеменің тиімді басқару жүйесін
қазіргі жағдайда компьютерлік технологияны қолданбай
жүргізу мүмкін емес. Бағдарламалық өнімді
дұрыс таңдау – кез келген есепке алу түрін
автоматтандырудың бірінші және анықтаушы кезеңі.
Қазіргі таңда ақпарттық жүйені таңдау
мәселесі спецификалық мәселеден стандартты процедураға
айналып барады. Бұл жағдайда қазақстандық
мекемелердің көпшілігі өздерінің шетелдік
конкуренттеріне жол беріп қояды. Шетелдік мекемелерде АЖ-ң бір
ғана емес ұрпағын модернизациялау мен енгізуден
тәжірибесі баршылық. Дамыған Батыстық елдерде
АЖ-ң төртінші ұрпағын ауыстырып жатқан жағдайы
бар. Сонымен ақпарттық жүйе – құралдар,
әдістер мен персоналдың қойылған мақсатқа
жету үшін ақпартты сақтауға, өңдеуге
және беруге қолданылатын байланысқан жүйесі.
Автоматтандырылған ақпарттық жүйе (ААЖ) – есептеуіш
және коммуникацялық жабдықтарды, бағдарламалық
қамтама, лингвистикалық құралдар, ақпартық
ресурстар мен қолданушылардың ақпарттық
қажеттіліктерін қанағаттандыратын пәндік облыстың
динамикалық ақпараттық моделін қолдауды
қамтамасыз етуші персоналды өзіне біріктіретін комплекс. ААЖ-да
ақпартты басқару мен өңдеудің
функцияларының бір бөлігін компьютер, ал қалаған
бөлігін адам орындайды.
Автоматтық жұмыс орны
немесе шетел терминологиясында «жұмыс станциясы» (worse-station) –
белгілі бір мамандығы бар пайдаланушы-маманның
құралдарымен жабдықталған және белгілі бір
функцияларды орындау үшін автоматизацияны қажет ететін жұмыс
орны. Бұндай құралдар, ереже бойынша персональды компьютер
(ПК) болады және қажет жағдайда басқа да көмекші
электронды құрылғылармен толықтырылады. Олар жалпы
алғанда: дисководтық накопительдер, баспаға шығарушы
құралдар, оқитын оптикалық құралдар,
графика құрылғылары, басқа да АЖО байланысты құрылғылар және
локальдық есептеу желілері және т.б.
АЖО негізінен есептеу техникасын
қолдануда арнайы дайындығы жоқ пайдаланушыға
бағытталған. АЖО негізгі бағытталуы жұмыс
орнындағы ақпараттарды децентрализациялау орталығы деп есептелінетін жұмыс орны және ол
ПК локальдық желілеріне бір уақытта кіру мүмкіндігін
өзінің сәйкес берілгендер қорларын қолдану
арқылы, ал кейде қуатты ЭЕМ қосатын глобальдық есептеу
желілерінде қолданылады.
Қазіргі таңда
көптеген өндірістерде халықтың тұрмыстық
жүйелерін басқаратын концепция құрылған. Оларда
локальдық, толық және әр түрлі иерархия деңгейіндегі
аяқталған ақпарт көрсетіледі. Мұндай
жүйелерде тек қана жоғарғы деңгейді қажет
ететін ақпарттың бөлігінде ғана төменнен
жоғарғы деңгейге алмастыру операциясы құрылады.
Бірақ бұл
жағдайда: өңделген ақпарттың шешімдерінің
маңызды бөлігі және берілгендер локальды банктер
қорында сақталынуы қажет.
Анықталынған
басқарудың идеясын іске асыру үшін әр деңгейде
басқаруды және әр жұмыс аймақтың
жұмыс орындарын персональды компьютерлер базасында құру
қажет болады. Мысалы, экономика
саласында мұндай АЖО-да жоспарлау, процесстерді оптимизациялау, әр
түрлі ақпараттық жүйелердің шешімдерін
қабылдау және әр түрлі есептеу жүйелерін
жүргізуге болады. Басқаруды әр объектінің мәніне
сәйкес Санжарын АЖО таңдау қажет. Алайда кез келген АЖО құрудың
принциптері бәріне де ортақ
болуы керек:
Ø
Жүйелігі
Ø
Майысқақтығы
Ø
Беріктігі
Ø
Эффективтілігі
Көрсетілген әр принциптердің
мағыналарын түсіндіріп өтейік.
Жүйелігі – автоматтық жұмыс
орнының құрылысы функцияналдық тағайындалуымен анықталынатын
жүйелер деп қарастыруға болады.
Майысқақтығы - барлық ішкі жүйелерді модульде құру
және олардың элементтерін
стандартизациялау көмегімен жүйе мүмкін Санжарын
ауыстыруға талабы бар.
Беріктігі – АЖО
негізгі принципі мынадай: АЖО жүйесі өзіне әсер ететін ішкі және сыртқы
факторларға қарамастан, негізгі функцияларын орындау қажет.
Бұл оның бөлек бөліктеріндегі пайда Санжарын
қателердің оңай шешілуін, ал жүйенің жұмыс
істеу қабілетін тез қалпына келу керектігін білдіреді.
АЖО эффективтілігін жоғарыдағы
сипатталған принциптердің іске
асырылған, жүйені құруға және
эксплуатациялауға кеткен деңгейдің интегральдық көрсеткіші ретінде санау керек.
Функцияны және адам мен ядросы компьютер болып
табылатын ақпараттарды өңдейтін машиналық
құрылғылар арасындағы ауырлықты дұрыс құрған шартта
АЖО функциялау күткен эффектті береді.
Қазіргі таңда мұндай «гибридті»
интеллектіні құру проблеманың бірі болып табылады. Алайда
мұндай бағытты АЖО өңдеу және функциялау негізінде іске асыру бере алады – АЖО
өндірістің еңбегін және басқарудың эффективтілігін жоғарлатудың
құралы ғана емес, мамандардың ыңғайлы әлеуметтік құралы да бола
алады. Мұнда адам АЖО жүйесінде басты бақарушы болып қалуы керек. Өндірістік
кәсіпорында АЖО маңызды құрылысы
болып табылады. АЖО – бұл әрқашанда мамандандырылған
жүйе, техникалық құралдардың және
бағдарламалық қамтамасыздандырудың жиынтығы, белгілі бір маманға –
администраторға, экономистке, инженерге, құрастырушыға,
жоспарлаушыға, архитекторға, дизайнерге, дәрігерге,
ұйымдастырушыға, кітапханашыға және т.б. көптеген
мамандық иелеріне
бағытталған.
Жұмыс орындардың ЭЕМ
ақпараттық байланыс диалог режимінде видеотерминалдың
(дисплей) көмегімен орындалады. Бұл АЖО жарықтандырудың негізгі техникасы болып табылады.
Әр түрлі құжаттардың дисплей экранында
имитациясы, берілгендерді сәйкес графтарға енгіздіру жолын
ұйымдастыру және осы барлық процесстердің
ыңғайлы көрінісі АЖО
жұмысын эффективті деңгейде қамтамасыз етеді.
Құрастырылып
жатқан бағдарлама Delphi ортасында «Санжар сервис» компьютерлік
қызмет орталығының автоматтандырылған
бағдарламалық жүйесін құру ішкі
жүйесінің бағдарламалық қамтамасын
құру, бүкіл ұйымның тіршілігінің
автоматизациясына қатысты мәселелерден бөлек, сондықтан әуелі бүгінгі
таңда ұймдарда/ мекемелерде басқаруды автоматтандыруға
қолданылып жатқан жолдарын автоматтандырылған жүйелерді
(МБАЖ) құрудың жалпы теориясы позициясынан
қарастырған жөн.
Пайдаланған әдебиеттер
1 «Информатика
негіздері» журналынан 06.2004ж
2 Теоретические
основы создание образовательных электронных изданий. /Беляев М.И. Вымятнин В.М., Григорьев С.Г. идр-
Томск: изд- во Том. Ун- та, 2002
3 Н.В.Шишлена.
Модульно- компопнентностный подход к рпоектированию учебно- методического
комплекса «Информатика и компьютерные технологии в дизайне»//Материалы
международн. Конф.- Ижевск: МГУ 2004.25-33 б
4 Нургалиева
Г.К., Есполов Т.И., Момынбаев Б.К., Кунанбаева С.С., Сулеев Д.К., Тажигулова
А.И. Педогогические технологии информатизации образования. Алматы РЦИО 2002
5 Н. Питц – Моултис, Ч. Кирк. XML: Современная
технология создания документов для Internet. – Спб.:БХВ – Петербург, 2000.
6 Г.Штайнер. MS Internet
Explorer. – М.: ЛБЗ, 2000.
7 В.Водолазкий. Эффективная работа: РНР4. – Питер, 2002.