А. БАЙТҰРСЫНОВ НЕГIЗIН КАЛАҒАН ТӨТЕ ЖАЗУДЫН КАЗІРГI КЕЗДЕГI КӨРIНIСI

Айсұлу Нұртай, Мажитаева Ш.,

Е.А.Букетов ат.Қарағанды мем. университеті

Жазудың тарихына көз жіберсек, әріппен таңбалаудың кейінірек пайда болғанын көреміз. Жазу өте ерте заманда жасалып, мыңдаған жылдар бойы өзгеріп, дамып келеді. Жазудың жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралады. Ол таңбалар бүтіндей сөзді не ызыңды, немесе дыбысты белгілейді. Әрбір сөздің жазбаша таңбалық графикалық формасы, белгілі бір мағынасы болады. Жазу – адамның ой – пікірін, сөзін қашыққа және ұзақ замандарға жеткізетін материалдық сызба таңбалардың жүйесі. Осы тұрғыда, жазушы-ғалым Ә.Кекілбай оқудың жазудан шыққанын айтып, ал жазудың қайдан шыққанын табиғат пен тарих қана түсіндіре алады дейді [1].

Ахмет Байтұрсынов – ұлттық жазудың негізін қалаушы. Ғалымның араб графикасы негізінде тұңғыш құрастырып шыққан жазуы «төте жазу» деп аталады.

А. Байтұрсынов 1910 жылдан бастап араб жазуын қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне ыңғайлап, графиканы жетілдірді. Қазақ зиялыларының арасында қызу қолдау тауып, ерекше ілтипатпен қабылданған А.Байтұрсынов реформалаған қазақ әліппиінің ережелері мен принциптері алғаш 1924 жылғы 12-18 маусымында Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш съезінде ресми түрде қабылданды. Осы жиында өзі «Қазақ жазуы», өзгелер «Байтұрсынов жазуы» деп атаған әліпби үлгісі қазақтың ұлттық графикасы ретінде ресми түрде бекітілді [2, 40].

А. Байтұрсынов 1912 жылы «Айқап» газетінде жарияланған «Жазу тәртібі» дейтін мақаласында «Оқу құралының ең ұлығы – бала оқытатын кітап» деп, оқу құралы балалардың жанын қинамайтын болуы керек және ондай оқулық жасау үшін алдымен жазу жөндеу керектігін айтқан. Сөз ішінде қай дыбыс естілсе, сол дыбыстың әрпін жазу керектігін айтып, қазақ тілінде бес дауысты, он жеті дауыссыз барлығы 24 дыбыс бар деп тұжырымдайды [3].

Төте жазу күні бүгінге дейін Қытай қазақтарының арасында қолданыста. Оған Қытай қазақтары «көне жазу» деген атау берген. Жазу туралы өз зерттеуін жүргізіп жүрген ғалым Үрімжібай Жетібайұлы түркі халықтарының жазуы туралы мақаласында түркі халықтары, ата-бабамыз жалпы саны 28 түрлі жазу қолданғандығын баяндайды. Оны 4 төрт түрлі жазу жүйесіне бөліп қарайды:

1. Көне қытай жазуы, Хунзу, Батыс Шиа (Нинь Шиа).

2. Арими жазуы. Бұның ішінен 14 түрлі жазуды қолданған. Қазіргі араб жазуы, парсы жазуы, араб-парсы жазуы, сүрия жазуы, манихей т.б. жазулар осыған кіреді.

3. Брахми жазуынан 8 түрлі жазу қолданған. Брахми жазуы үнділердің жазуы болып табылады.

4. Грек жазуы. Бұл жазу системасына латын жазу үлгісі, кириллица кіреді [3].

Ал қазіргі кезде жазу қытай қазақтарының қолданысында көптеген өзгеріске түсіп, әліппеде 11 дауыссыз, 22 дауысты барлығы 33 әріпті құрайды.

Қазақ тілінің дыбыс жүйесін зерттеу Қытайда өткен ғасырдың 30-40 жылдарында басталды. Зерттеудің негізі Ахмет Байтұрсыновтың емлесін Қытай жағдайында қалай қолдану, кейбір таңбаларды қабылдау-қабылдамау жайында өрістеді. Бұл талқы Әнуар Көкеевтің 1947 жылы «Шыңжаң» газетінде жарияланған «Қазақ емлесін дұрыс қолдану ережелері» деген мақалаларында қорытындыланды. Ә. Көкеевтің бұл мақалалары - А.Байтұрсыновтан кейін араб әліппесі негізінде қазақ жазуын кемеліне келтіре түскен құнды еңбек. Мақалада Байтұрсыновтың құрастырған емлесін қолдану, шағатай жазуын араластырмау т.б. мәселелер қарастырылды [4].

Коммунистік партиядан кейін, яғни 1943 жылдан кейін 1954 жылдары Қытай қазақтары Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төте жазуды жаппай қолдана бастады. Қазірге дейін Қытай қазақтары қолданып жүрген жазу бірнеше мәрте өзгеріске ұшыраған. Зерттеулерге сүйенсек, 1954 жылдан кейін аталмыш жазу 7 түрлі өзгеріске енген. Сонда Қытай қазақтарының күні бүгінге дейін қолданып келе жатқан жазуы шамамен 90 пайызы Ахмет Байтұрсыновтың құрастырған емлесі негізінде.

Араб алфавиті

Реті Таңбасы Аты Сөз басы Сөз ортасы Сөз соңы

1 ا ′Alif ا ﺎ ﺎ 15 ض Daad ﺿ ﺾ ﺽ

2 ب Baa′ ﺑ ﺒ ﺐ 16 ط Taa′ ﻁ ﻂ ﻄ

3 ت Taa′ ﺗ ﺘ ﺖ 17 Th:aa′

4 Th!aa′ 18 ع ′Ayn ﻋ ﻌ ﻉ

5 ج Jiim ﺟ ﺠ ﺞ 19 غ Ghayn ﻏ ﻐ ﻎ

6 ح H′aa′ ﺣ ﺤ ﺢ 20 ف Faa′ ﻓ ﻔ ﻒ

7 خ Xaa′ ﺧ ﺨ ﺦ 21 ق Qaaf ﻗ ﻘ ﻖ

8 Daal 22 ك Kaaf ﻛ ﻜ ﻚ

9 د Thaal د ﺪ 23 ل Laam ﻟ ﻠ ﻞ

10 ر Raa′ ر ﺮ 24 م Miim ﻣ ﻤ ﻢ

11 ز Zaay ز ﺰ 25 ن Nuun ﻧ ﻨ ﻦ

12 س Siin ﺳ ﺴ ﺲ 26 ة Haa′ ة ﺔ

13 ش Shiin ﺷ ﺸ ﺶ 37 و Waaw و ﻮ

14 Saad 28 ي Yaa′ ﻳ ﻴ ﻲ

Қытай қазақ алфавиті

1 ا ا ا 18 و و و و

2 ءا ءا ءا 19 ءو ءو ءو ءو

3 ب بى ﺑ ﺒ ﺐ 20 پ پى ﭘ ﭙ ﭗ

4 ۆ ۋى ۆ ۆ 21 ر رى ر ﺮ

5 گ گى گ ﮓ گ 22 س سى ﺳ ﺴ ﺲ

6 ع عى ﻋ ﻌ ع 23 ت تى ﺗ ﺘ ﺖ

7 د د د ﺪ 24 ۋ ۋ ۋ ۋ

8 ە ە ە ﻪ 25 ۇ ۇ ۇ ۇ

9 ج جى ﺟ ﺞ ﺞ 26 ءۇ ءۇ ءۇ ءۇ

10 ز زى ز ﺰ 27 ف فى ﻓ ﻔ ﻒ

11 ي ي ﻳ ﻴ ﻲ 28 ع عى ﺣ ﺢ ﺢ

12 ك كى ﻛ ﻜ ﻚ 29 ھ ھى ﮬ ﮫ

13 ق قى ﻗ ﻘ ﻖ 30 چ چى ﭼ ﭽ ﭻ

14 ل لى ﻟ ﻠ ﻞ 31 ش شى ﺷ ﺸ ﺶ

15 م مى ﻡ ﻢ ﻢ 32 ءى ءى ﺋ ﺌ ﺊ

16 ن نى ﻧ ﻨ ﻦ 33 ى ى ﯨ ﯩ ى

17 ڭ ڭى ﯕ ﯔ ﯔ

Қазаққа қатысты жазуға келетін болсақ, 3 түрлі жазуды айтамыз. Біріншісі, Орхон-Енисей жазуы немесе Түркі бітік жазуы. Екіншісі, араб жазуы. Араб жазуы Салжұқтар (Түркиялықтар) Оғыз-Қыпшақ бірлестігінен бөлініп, Ислам дінін қабылдаған кезеңдерде қолданысқа енді. Араб графикасын алғашында еш өзгеріссіз қолдандық. Кейін парсы жазуынан 4 таңба кіргіздік. Одан кейін шағатай жазуына кірдік. Шағатай жазу үлгісінен кейін Ахмет Байтұрсынұлы оған өзгерістер енгізіп, араб графикасына негіздеп төте жазуды құрастырып шықты. Бұл жазулар бір-бірінен аздаған парықтарымен ерекшеленгені болмаса, түбі бір араб графикасына негізделіп жасалған. Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төте жазу үлгісі 1912 жылы қолға алынып, 1924 жылы қолданысқа енді. Сөйтіп, Қазақстанда 1929 жылға дейін төте жазу қолданылды. Сонымен Қазақстанда Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төте жазу 1924-1929 жылдар аралығында бес жыл ғана қолданыста болған.

Қорыта келгенде, Ахмет Байтұрсынұлы қазақ жазу-сызуын халықтық тұрғыда зерттеп, дыбыстық үйлесім тудырып, ұлттық жазуымыздың негізін қалады. Сол кезеңде туған А.Байтұрсынұлы әліпбиі бүгінгі әліппеміздің бастау бұлағы һәм шамшырағы болмақ [4].

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Мажитаева Ш. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдеби тілі. –Қарағанды, 2007.

2. Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007.

3. Сералин М. Айқап. №4, 1914.

4. Үрімшібай Жетібайұлы. А. Байтұрсынұлы. Дыбыстардың жіктелуі. Мақала, Құлжа, ҚХР