2 КІРІСПЕ

БАНДИТИЗМ ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚТЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ СИПАТЫ ЖӘНЕ ОНЫМЕН КҮРЕСУДІҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Д.Н.Садикова, М.Б.Базарбекова, Н.А.Еркебаева

Халықаралық гуманитарлық-техникалық университеті,

Шымкент қ., Қазақстан

Қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтардың ішіндегі ең қауіптісі бандитизм болып табылады.

Бандитизммен күресу, алдын алу, саралау мәселелері қазіргі кезде өзекті мәселелердің бірі болып отыр.

Бандитизм барлық мемлекеттерде өте қауіпті қылмыстар ретінде қарастырылды.

Қылмыстық заң шығарушылық институттарының және нормаларының жүйесінде қатысушылық институты маңызды орын алады.

Ол өзінің қызметтік ролінде қылмыстық заң шығарушылықтың жалпы мақсаттарына тәуелді болады, яғни адам мен азамат еркіндігі мен бостандығын, құқығын, меншігін, қоғамдық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіпті, қоршаған ортаны, ҚР Конститутциялық құрылысын қылмыстық қол сұғушылықтардан қорғау, сонымен қатар қылмыстан ескерту болып табылады.

Бірігіп қатысушылық институтының ҚР қылмыстық құқығында алатын арнайы маңызын келесілерден көруге болады:

• Қылмыстық Кодекстің ерекше бөлімімен қарастырылмаған қоғамға қауіпті әрекеттер түрлерін бекіту, бірақ олармен күресудің қылмыстық-құқықтық әрекеттерді талап ететін;

• жасаған әрекеттерінің жауаптылық жағдайын және қағидаларын белгілейді;

• қылмыс жасауға бірге қатысқан тұлғаларға жаза тағайындауды анықтайтын критерийлерді құрастырады;

• ұйымдасқан қылмыстық қызмет формаларын анықтау кезінде теориялық негіз ретінде қызмет ету.

Құқық теориясында бірігіп қатысушылық институтының тағайындалуына байланысты бірнеше көзқарас бар. Жекелеген авторлар қатысушылық институтын қылмыстық репрессияны күшейту құралы ретінде қарастыру керек дейді. [1]

М.А. Шнейдердің пікірінше, қатыстылық «әрқашан қылмыстық қоғамдық қауіптілігін ауырлататын жағдайлар болып табылады және қылмыскердің өзінің қауіптілік дәрежесін сипаттайды.

Ал, Л.Д. Гаухман мынандай пікірді ұстанады: «бірігіп қатысушылық қылмыстық жауаптылықтың негіздеріне ешқандай ерекшеліктер туғызбайды, қылмыстық құқығы бойынша жауаптылықтың жалпы жағдайларын қолданады. [2]

Бандитизм объектісі. Қол сұғушылық объектісі қылмыстың маңызды және қажетті элементтерінің бірі болып табылады.

Оның қызметтік ролі екі негізгі функциямен анықталады.

1. Объект қылмысты бағалау, оның когамға қауіптілігін анықтау, қылмыстың әлеуметтік саяси дәрежелігін анықтауда шешуші роль атқарады;

2. Объект қылмысты ғылыми және зандық тұрғыдан топтарға саралауға мүмкіндік береді.

Әрекет етіп отырған Қылмыстық Кодексте объектінің жалпы анықтамасы берілмеген.

Объектіге арналған арнайы зерттеулер барысында, оның, яғни объектінің көптеген сұрақтары дұрыс зерттелмеген.

Қылмыстың объектісін зерттеген авторлар бір пікірмен ғана келіседі: «объект бұл қоғамдық қатынастары. [3]

Қаңдай қоғамдық қатынастарға тікелей және ең алдымен нұқсан келеді, бұл жайында қылмыстық құқық теориясында қылмыстың жалпы топтық және тікелей объекгісін бөліп шығару дәстүрге айналған.

Бандитизмнің объективтік жағы. Бандитизмнің объективтік жағының орталық мәселесі болып банданың анықгамасы мен оның белгілерін аныктап алу болып табылады.

Қьлмыстық құқықта банда бүл- біріккен қылмыстык қызметтің ең қауіпті формасы болып табылады. Бандитизмнің объективтік жағы қаруланған тұрақты баңданы құру; банданың қызметіне басшылық жасау, бандаға оның әрекеттеріне қатысу, банданың жасаған шабуылдарына катысу ретіңде көрініс табады.

Сот практикасында топпен жасалынатын ұрлық, валюта операцияларын жүргізу ережелерін бұзу қылмыстары, қылмыстық ұйыммен жасалынатын қылмыстардан еш айырмашылығы жоқ.

Г.А. Кригермен келіспеуге болмайды. Ол: «тұрақтылықгың болуы кез-келген қасақаналық қылмыс әрекетте мүмкін, толықтай қоғамдық қауіпсіздікке әсер етеді, ол кез-келген қасақана жасалған қылмыста ескерілуі тиіс. [20]

Кез-келген қылмысты саралағанда теориядан болсын, сот практикасынан болсын, оның яғни әр қылмыстың өзіне тән белгілері болады.

Енді біз бандитизмге тән белгілеріне тоқталып өтейік:

1) екі немесе одан да көп адамның қатысуы;

2) оның түрақтылығы;

3) мүшелерінің қаруланғандығы;

4) азаматтар мен ұйымдарға шабуыл жасаудың арнайы мақсаттарының болуы;

5) Тұрақгылық белгісі, ол қылмыстың сипатынан туындайды.

Алғашқыда ұйымдастырушылық алдын-ала сөз байласу қорытындысында қол жеткізеді.

Бұл жерде олардың бірігіп қатысуы мен мақсаттары анықталады.

Бұл банда мүшелерінің жүріс-тұрыс, өзін ұстау ережелерін қабылдауына бағытталған тәрбиелеу процесі болып табылады.

Ол уақыт шекарасымен бекітілмеген, оны еңбек қызметтік процесінде және өзінің белгілі бір мұқтаждықгарын қанағаттандыру барысында жүргізіледі. [23]

Банданың қаруланғандығы арнайы мақсаттардың болуынан туындайды.

Біз қару ретінде тірі күшті жою үшін және өзге де маңызы жоқ күштерді жою үшін арналған құралдарды түсінеміз.

Бандалық топтардың азаматтар мен ұйымдарға шабуыл жасамастан бұрын алдын-ала дайындықты қажет етеді.

Ойластырылған қылмыс қаншалықты қауіпті болса, оның материалдық жағын әзірлеу банда мүшелерімен тікелей жүзеге асырылады.

Бандаға қатысу банданың мүддесін көздейтін әрекеттерді жасау.

Материалдық игіліктеріне, шабуыл жасау объектілерін тандау, банданы автотранспортпен қамтамасыз ету, қару-жарақпен қамтамасыз ету шаралары жатқызылады.[26]

Бандитизм субъектісі. Қолданылып жүрген зандарға сәйкес, ең алдымен келесі талаптарға жауап беруі тиіс:

Тұлғаның белгілі бір жасқа жетуі және есі дұрыс болуы. ҚР қылмыстық кодексінің 15 бабы қылмыстық жауаптылыкқа тартылудың екі жас шамасын көрсетеді.

Ол-он төрт жас пен он алты жас.

Он төрт жастан қылмыстық жауаптылық аталған бапта кейбір қылмыстарға байланысты туындайды.

Бұл баптың он төрт жастан бастап жауаптылыққа тартылатын қылмыстардың тізбесіңде бандитизм қылмысы аталып қөрсетілмеген.

Соңдықтан бандитизм үшін қылмыстық жауаптылық тұлға он алты жасқа толған кезден бастап туындайды.

Егер тұлға бандаға мүшелікте болса және ол банданың шабуылдарына қатысқан кезде он төрт пен он алты жас аралығында болған жағдайда оның қылмыстық жауаптылығы нақты қылмыстың нормаларымен атап көрсеткен қылмыстары үшін (адам өлтіру, ұрлық, зорлау т.б.) банданың құрамында шабуыл жасаған болса және ол қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық он төрт жастан бастап туындайтын жағдайда жауаптылыққа тартылады. [31]

Банданы құру әдісі мен оның әрекет етуінің әдістері оның мүшелерінің нақты мақсаттарының қылмысты саралауға және жаза мерзімін анықтауда әсер етеді.

Әрбір нақты банданың қызметі банда мүшелерінің психикасының ерекшелігіне байланысты, әр түрлі жағдайларда әрекет етуі мүмкін.

Ондай жағдайларға қол сұғушылықтың уақыты, орыны және басқа жағдайлар жатқызылуы мүмкін.

Мұндай жағдайлар банда мүшелерінің қызметін өзгертуі мүмкін емес, ол үшін бандитизм құрамы белгілері шеңберінен шыкпауы тиіс.

Бандитизм құрамының белгілері Қылмыстық Кодекстің 268 бабында көрсетілген.

Онда, яғни 268 бапта «банданың қаруланғандығы мен мақсаты сияқты белгілері көрініс тапқан. Егер ұйымдастырушы, айдап салушы, олардың көмекшілері басқа тұлғаның жасөспірім және ақыл-есі кем екенін көре біледі, және осыны пайдаланып қылмыстық құқық нормаларымен тиым салынған әрекеттерді жасауға талпынады.

Бұндай жағдайда ол ұйымдастырушы, айдап салушы және көмекші ретінде қарастырылмайды, ол арасындағы зиян келтіруші ретінде қарастырылады.

Осындай жағдайларда жасөспірім мен ақыл - есі кем тұлға қылмыскердің қолындағы қылмыстық ойларын жүзеге асыру қаруы ретінде қолданылады.

Ондай жағдайларға қол сұғушылықтың уақыты, орыны және басқа жағдайлар жатқызылуы мүмкін.

ҚР әрекет етіп отырған қылмыстық кодексінде бандитизм үшін жауаптылық нормалары елеулі өззгерістерге ұшыраған: ҚазССР-нің Қылмыстық кодексімен салыстырғанда, ҚР Қылмыстық кодексінің 268 бабында бандитизм анықтамасы нақты көрсетілген, яғни тұрақты қаруланған топты құру; азаматтарға және мекеме ұйымдарға шабуыл жасау мақсатында; бандада мүшелікте болу, шабуылдарға қатысу; алғаш рет сараланған құрам бандитизмнің өзінің қызметтік өкілеттігін пайдаланып жүзеге асыру.

Республикамызда криминогендік жағдайдың қауіптілігі оның нашарлауы бандитизм үшін жауаптылыққа байланысты көптеген теоретикалық мәселелердің жасалуын қажет етеді.

Ол банданың түсінігін нақтылау және оның мазмұнын құрайтын белгілерді анықтау, банданың қатысушылық жүйесіңде алатын орынын, бандитизмді саралау мәселелерін, басқа қылмыс құрамдарымен байланысын анықтауды талап етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Қазақстан Республикасының Қылмыстық процестік кодексі. – Алматы: ЮРИСТ, 2014. – 344 б.

2 А.Д. Гаухман. «Соучастие в преступлении». М., 1998.

3 П.С. Дагелъ, Д.П. Котов. «Субъективная сторона преступления и ее установлениең Воронеж. 1974г,с 83

4 Водько М.В. «Уголовно-правовая борьба сорганизованной

преступностью» М., 1999.

5 Г.А. Злобин, Б.С. Никифоров. «Умысел и его формы» М., 1972

6 Г.Л. Кригер. «Ответственность за разбой» М., 1968.

7 В.С. Комиссаров. «Уголовная ответственность за бандитизм» М.1983.