Абдрақов Б.Қ., Толтаева Б.С, Қашқынбаева Л.Б.

Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Қазақстан

КЕШЕ, БҮГІН ЖӘНЕ ЕРТЕН БОЛАТЫН ГЕНДІК

МОДИФИКАЦИЯ ӨНІМДЕРІ

Ғалымдардың болжамы бойынша алдағы елу жылдың ішінде жер бетіндегі халықтың саны 12 миллиардқа жететін көрінеді. Ал осыншама халықтың басқа қажеттілігін айтпағанның өзінде олардың бір ғана ішіп-жеуінің өзіне қаншама азық-түлік керек болады? Халқы күн санап емес, сәт сайын өсіп жатқан Қытай, Үндістан тәрізді елдерде бұл проблема осы күндердің өзінде туындап отыр. Кейбір зерттеушілер қазіргі күні әлемде 800 миллион адам аштықтан зардап шегіп, күн сайын 20 мың аштан өледі деп көрсетсе, енді бір зерттеушілер аш өзектік пен белок жетіспеушілігінен жылына 15 миллион адам көз жұмады деген дерек келтіреді.[4]

Мәселені қалай шешуге болады дегенде үсімейтін, құрт тұспейтін (картопты Колорадо қоңызы жемейтіндей) немесе белгілі бір ауру түріне шалдықпайтын гендік өзгерістерге түсірілген, мол өнім беретін көкеніс пен жеміс түрлерін өстіру қолға алына бастады. Алдымен гендік модификацияланған өнімдер (ГМӨ) жалпы гендік модификация (ГМ( дегеніміз не ол қоғамға қаншалықты пайда әкеледі деген сауалдарға жауап іздеп көрейік. Өткен ғасырда селекцияның негізі – генетика дами бастады. Әр бір тірі ағзаның өзіне тән мыңдаған ерекшеліктері бар. Мәселен, өсімдіктің жапырағының, жемісінің түрлі болуы, түсінің, иісінің, құрамындағы дәрумендердің түрлілігі деген сияқты. Осылардың әрқайсысына жауап беретін, ақпаратты бойында сақтап, оны келесі ұрпаққа табыстайтын не? Әрине, ол-ген, ДНК молекулаларындағы тұқым қуалауды жүзеге асыратын кішкентай ғана бөлік [1,7,8].

Егер ағза бойындағы әлдебір қасиетке жауап беретін генді алып тастасақ, онда сол қасиет із-түссіз жоғалып кетеді де, ал егер керісінше, қажет деген қасиет беретін генді өндірсе, онда бұрын жоқ қасиет пайда болады. Тоқетері, осы кішкентай бөліктің себілген тұқымның өнуіне, сиыр сүтінің майлылығына, малдың еттілігіне, жүйріктігіне тағы да басқа қасиеттеріне жауап беретіндегі аян. Ертеде селекцияда бір жақсы тұқым алу үшін оны жылдар бойы егіп, ең бір жақсыларының тұқымдарын жинап алып қайта егіп, осы әдісті бірнеше қайталаудан барып қана көңілдегідей сортты дүниге әкелсе, енді оған көп уақыт кетірмей-ақ қажет қасиетті беретін ДНҚ-ны жасушаға ендіру арқылы тез арада қол жеткізілетін болды[2].

Жалпы, табиғатта, бір өсімдіктің тұқымын шашқанынан-ақ мыңдаған жаңа өскін пайда болды. Осы жас өскіндердің көпшілігі бұрынғы өсімдікті түгел қайталамайды,былайша айтсақ, олар табиғи мутанттар болып келеді. Егер жаңағы «мутант» бойындағы өзгешеліктің өсімдік үшін пайдасы көп болса, әрі қарай өсіп жетіледі, ал егер қажеттілігі аздау болса жоғалады. Сөйтіп,табиғи сұрапталу орын алып, жаңа түрдің қалыптасуына жол ашылады [4]. Табиғатта, бұлай сұрыпталуға көп жылдар кетсе, ғалымдар оған тез ақ қол жеткізеді. Бірнеше жыл бұрын Америкалық нейро-биолог Джой Цин Массачусет штатындағы технологиялық институт пен Вашингтон университетінің ғалымдармен бірлесе қызықты ғылыми тәжірибе жасайды. Тышқанның геніне өзгеріс енгізу арқылы оның күрделі лабиринттен жол тауып шыға алатындығын, дыбыс және басқа да сыртқы күштердің ықпалын бұрынғыдан жоғары дәрежеде сезінетіндігін, оған қоса бұл жетістіктерін көп уақытқа есте сақтайтын қабілеттерінің күшейгенін анықтаған. Және бір қызығы, осы гендік түрленуде ересек тышқандарға қарағанда жас тышқандардың даңа ақпаратты игеруі мен есте сақтау қабілетінің неғұрлым жоғары болғандығы да ғалымдар нащарын аударған. Бұл есейген сайын, әсіресе қартайған кезде жаттау, есте сақтау қабілеті кемитін адам баласын да еске түсіреді емес пе.

Медицинада қай геннің қандай дертке осалдығын анықтап, ауру генге әсер ету арқылы емдеу, болмаса ол генді ауыстыру төңірегінде көптеген жұмыстар жүргізілуде[4]. Биомедицинада тұтастай гендік терапия, фармакогенетика тәрізді салалар қалыптасып үлгерді. Адам денсаулығын арттыру жолындағы ізденістер құрамында анальгині бар банан, «В» гепатитіне қарсы вакцина бөліп шығаратын салат немесе түрлі вирусты инфекциялар мен қатерлі ісікке қарсы емге қолданылатын интерферон препаратын алу жүзеге асырылады.әсіресе , соңғысын табиғи жолмен алудың қиындықтары бар еді. Ал бактериялардың 1л суспензиясының синтезделіп алынған интерферон мөлшері донордан алынған интерфероннан 5000 есеге көп болды. Гендік инженерияда химиялық қосылыстардың өнімін беретін өсімдіктер өсіріп, оны медицинада қолдану жайы да айтыла бастады [2].

Оның ішінде, әрине алға бірінші орынға шығатыны өсімдік- вакциналар. Өсімдікке арнайы топтағы вирус енгіздіріледі де онымен қоректенген адамды бірте-бірте жоғарыдағы ауруға иммунитет пайда болады. Ал осыдан 40 жыл бұрын инсулинді жасанды жолмен алу сусамыр ауруына шалдыққандар үшін баға жетпес дәруге айналады. Жетістік пе, сөз жоқ, жетістік. Тек денсаулықты түзету ғана емес, адамның интеллектуалдық қуатын өсіру мүмкіндігінің жайы да қарастырылатын түрі бар. Бұл, әрине, күні ертең жүзеге асырылатын шаруа емес, дегенмен гендік инженерия ғылымның өрісі күннен күнге кеңейіп, ол қолданылатын салалар саны арта түседі[6].

Гендік модификацияның аса бір кең ауқымды зерттеулер жүргізіліп, тіпті іс жүзінде қолданылып жатқан жері-ауыл шаруашылығы 1990 жылы Қытай елі ауруға шалдықпайтын трансгенді өнімді коммерциялық тұрғыдан бастаса, 1994 жылы АҚШ қызанақтың ГМ өнімен алды және мұның бір ерекшелігі-ғалымдар қызанаққа сырттан ген ендірмей-ақ пектиннің бұзылуына жол бермейтін өзінің генін қолдан орнату арқылы оны 3-4 айдың жүзінде үй температурасының өзінде қалпында сақтайтындай дәрежеге жеткізді[2].

Содан бергі уақытта ГМӨ өсіру АҚШ ауыл шаруашылығында ұлғаюмен келеді. Айталық, бұршақ тұқымдастарына жататын сояның 80 пайызы осындай өнімдер. Сояға ,арамшөптерге қарсы қолданылатын «Глифасат» гербицидіне бой бермейтіндей гендік өзгеріс енгізілгендіктен, егістік алқабына гербицид сіңірілгенде одан ол жапа шекпей, өнімділігі 15-20 есеге артып, нәтижесінде америкалық ГМ соя әлемдік рынокқа жол тартты. Мұнымен бірге АҚШ жүгері мен мақтаны да осындай әдіспен егуде. Бүгінгі күні 100 млн гектар жерге трансгенді өсімдіктер өсіріледі.

Өсімдіктер дүниесі мен жануарлар әлеміне толып жатқан зиян келтірілетін кеміргіштер мен сорушы жәндіктерден де осы трансгенді өнімдер арқылы қорғануға болады деген ғалымдар оның экономикалық жағынан тиімділігін жиі алға тартады. Жалпы гендік инженерия арқылы өнім мөлшерін 40-50 пайызға дейін арттыруға болады екен. Трансгенді өнімді адам қалағанынша өзгертіп, бірін суыққа тізімді етсе, енді бірін құрғақшылыққа төтеп беріп, ешқандай арамшөпті елең етпейтіндей етсе, етті бұзылмайтындай, сүтті жылыжерде ашымайтындай қалыпқа жеткізе алады. Мұндай өсімдіктер арқылы топырақты да тыңайтқыштар мен уламай, гербицид, пестицидтерді қолданыстан шығарып, белогы көп бидай, лизині көп жүгері, майы көп мақта, зығыр, күнбағыс, зәйтүн өсіруге болады.

Трансгенді өнімдердің артықшылықтары мол. Дегенмен, болашақта ол тіршілік дүниесіне қалай әсер етеді, келешекте ағзаның мұндай түрленуге деген жауабы қалай болады, планетаның биологиялық түрлілігіне әсерін тигізбей ме, адам ағзасына, ішек микрофлорасына ендірілген геннің немесе модификацияланған белоктың ферменттерімен әсерлесуінен немесе минорлы компоненттердің ықпалынан адам зардап шегіп жүрмей ме деген сауалдар қойылады. Біз қазіргі күні ГМӨ-нің алдынғы буынының өнімдерін пайдаланып жүрміз, «болашақта, 15-20 жылдан кейін адамзат баласына «арзан өнім» қымбатқа түсіп жүрмей ме?» Ұрпаққа әсері қандай болады деген қауіптің де туындап отырғаны рас.

Ағылшын ғалымы А.Пустан егеу құйрықтарға 9 (тоғыз) ай бойынан ГМ картоп бергенде олардың иммун жүйесінде өзгерістер болып, ас қорыту жүйесі, бауыр, көкбауыр мен миға кері әсері барлығын байқаған. Ал екінші бір ғалым Джон Лузи (1999ж) ТМ бидайдың шашқан тозанының мәдени дақылдарға еш залалы жоқ. Осы екі зерттеу дүние жүзіндегі ғалымдар арасында біраз дау туғызады. Арнайы ғылыми конференция өткізілгенімен де ғалымдар ортақ бір тұжырымға келе алмады. Жалпы , гендік инженерияны азық-түлікке қолданудағы тәуекелшілдікті бірнеше топқа қарастыруға болады:

1. Экологиялық тәуекел.

Табиғатта бұрынғыларға қарағанда осы қауіпті зиянкестердің молаю мүмкіндігі, табиғи тепе-теңдіктің бұзылуы. Қазірдің өзіндег ГМ темекі мен пластик алу және дәрі-дәрмектер жасау үшін өсірілетін техникалық күріш өскен алқаптарға таяу жердегі кеміргіштер үшін трансгенді өсімдіктің өте зиян екндігі анықталады. Ол олардың популяциясының азаюына алып келген[4,5].Экологиялық қауіптің ендігі бір түрі – трансген өнімдердің бақылаудан шығып кетуі. Моnsantо фирмасы өндіретін ГМ мақтаның сыртында «Флоридада Тампаның оңтүстігінен әрі қарайға жерлерге себуге.Гавайда мақтаның Yossyium tomentosus, Флоридада Yossyhium hizsutum жабайы туысы өседі екен. Екеуіде мақта шаруашылығында арамшөп есебінде танылған. Егер ГМ мақта табиғаттағы туысымен тозаңдаса, онда гербицид пен пестицидтерге шыдайтын, суықтан да, ыстықтан да ықпайтын, жәндіктер шабуылына ұшырамайтын аса төзімді арамшөптің басып алу қауіпті тууы мүмкін екен. Ал ГМ өсімдіктердің әрбірін тозаңданар кезде басына шыны қалпақ кигізіп бөліп қоя алмайсын.

2.Медициналық тәуекел.

Оның алғашқысы ГМӨ-нің аллергия туғызуы қабілетінің жоғарлығы. Аллергияның пайда болуы бірден емес, біртіндеп байқалу мүмкіндігі жиі айтылуда. Медицинадағы ендігі бір қатер-ГМӨ құрамында улы токсиндердің болуы. Бұл ретте прион белогы тудырған Еуропа сиырларының «құтыруға» ұшыруын мысал етуге болады. Және осы өзгерістің айналасы 20-30 жылдың ішінде жүргендігін де айта кетейік.ГМӨ-нің антибиотиктерге төзімділігі де қауіптің бір түрі. Мысалы, Данияда, антибиотикке төзімді сальмонелланың штаммын алудың салдарынан сальмонеллездің бір түрінен жаппай ауырып, елді эпителия жаулайды. Ең қатерлісі өту мүмкіндігі, 2002 жылы Токио университетінің ғалымдары Callosobzuchus chintusis бұршақ қоңызының хромосомынан 11 бактерияның генін табады. Табиғаттың өзінде горизонтальді жолмен гендер алмасып жатқанда қолдан ендірген геннің ауыспасына кім кепіл. Ал ГМӨ-ні жақтаушылар күн сайын адам баласы ауқаттанған сайын қаншама «жат» генді қабылдап жүр.

3.Әлеуметтік-экономикалық тәуекел.

Оның бастысы-азық-түлік қауіпсіздігі. Ғалымдар сатуға шығарылатын трансген өсімдіктің тұқым шашпайтын түрін де ала бастады. Ол фермерлердің қажетті тұқымды жыл сайын сатып алуын қажет етеді. Бұл-мыңдаған ұсақ фермердің аяғына тұсау деген сөз. Азық –түлікпен қамтамасыз ету бір оншақты компанияның қолына ғана шоғырлану қаупін туғызады. Қауіптің бар екені рас. Бірақ ,»шегірткеден қорыққан егін салмас» деп қарап отыруға және болмайды. Қашқанда ғылым мен техниканың дамуын қолмен күштеп ұстап отыра алмайсың. Гендік инженерлер адамзаттың даму тарихында алғаш рет архитекторға айналып кеткендей. Геннің табиғатындағы құрамын өзгертіп, бір генді алып екіншісіне орнатып, бұрын-соңды тек жүйрік қиялдың ғана қолынан келетіндей істерді жасау. Алынған трансгенді өнімдер адам ағзасына тигізетін әсіресе он ба әлде теріс пе деген сауалға бүгінгі күнге дейін нақты жауап жоқ [3,8].

Әдебиеттер

1. Гершензон С.М. Основы современной генетики. Киев, 1983.

2. Инге-Вечтамов С.Г. Генетика с основами селекции. М.Высшая школа, 1989.

3. Бычков Н.П. Переспективы медицинской генетики. М.,Мир, 1982.

4. Гиннр Б.К. Популяционная генетика, медицина. Вестник РАМН-2001,№10

5. Жученко А.А. Экологическая генетика-Кишинев, Штиница, 1980-587с.

6. Қасымбек П.К., Аманжолова Л.Е. Медициналық биология, Алматы,2002.

7. Ордабеков С. Медицина және генетика Алматы, «Денсаулық»-2009, №5-6

8. Мұхамеджанов К.М., Бигалиев А.Б. Молекулалық биология және гендік инженерия, Алматы, 1995.