Право/13. Международное право

 

з.ғ.м. Нуртай М.Н.

Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан

Қарулы қақтығыс жағдайындағы мәдени құндылықтарды қорғау

Қарулы қақтығыс жағдайындағы мәдени құндылықтарды қорғауды реттейтін халықаралық – құқықтық нормаларды реттеуге, сонымен қатар жаулап алып контесктіндегі мәден құндылықтардың халықаралық – құқықтық мәртебесі, оларды қазіргі соғыс шарттарына сәйкес қорғау алғышарттары. Осы құндылықтарды қорғау саласындағы көкейкесті мәселелерді жолдары қарастырылған.

Ұзақ уақыт бойында мәдени құндылықтарды қорғауға нақар аудармаған, керісінше олар соғыс жағдайында тоналып жойылатын. Сол кездерде өнер туындылары жаулап алу заты болып табылатын. Бірінші кезекте жаулап алушылар сол заттарды көздейтін: қатардағы жауынгерлер заттың құндылығына қарайтын, ал әскер басшылары жеңісінің, өзінің билігінің белгісі ретінде заттарды тонайтын.

XIX ғасырдың ортасында Наполлеонмен әскери басып алынған мәдени құндылықтардың кең көлемде реституциялануына байланысты көркем туындылары, өнер және әдебиет туындылары қиратуға және жаулап алуға тыйым салатын жай – құқықтық нормалар қолданысқа енгізілді.

Сол кезден бастап дүниежүзілік қоғамдастықтар сол объектілерге ерекше құқықтық мәртебе беру қажеттігін мойындап, олардың соғыс салдарынан қорғауды талап ете бастады.

XIX ортасы мен ХХ ғасырдың басында дүнеиежүзілік қоғамдастықтар діни, қайырымдылық, ғылыми және білім объектілерін қорғауға байланысты баптарды қоса бастады.

Бірақ сол кезде бұл нормалар жалпы сипатта болғандықтан, мәдени құндылықтарды қорғау мәселесіне байланысты жүйелі түрде қолдана алмайтын.  Мәдени құндылықтарды қорғау қағидасы жеке меншікті қорғау негізінде құрылды және онда адамның тарихи, мәдени және өзге туындыларының құндылығы, адамның шығармашылық қызметінің нәтижесі екінші жоспарда қалды.

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыс кейін  жалпы әлемдік құндылықтарды қорғау мәселесіне арналған мамандандырылған актіні қабылдаудың қажеттігі жоқтығын айтты.

Нюнберг және Токио трибуналдары екінші жаулап алынған дүниежүзілік құндылықтарды кең көлемде реституциялаған кезде мәселені толығымен қамти алмады. Соңғы бес жылдың оқиғалары қарулы қақтығыс жағдайындағы мәдени құндылықтарды қорғауды мәселесін толықтай шеше алмай жатыр.

Қазір  халықаралық емес сипаттағы қарулы қақтығыс жағдайындағы мәдени құндылықтарды  қорғауға арналған гуманитарлық құқық нормаларын сақтау үшін жауапкершілік пен халықаралық бақылауды жүзеге асыру мәселесі көкейкесті болып жатыр.

                Бүгінгі күнге дейін халықаралық құқық ғылымында мәдени құндылықтардың бірыңғай түсінігі жоқ. Кейбіреулер мәдени құндылықтарға азаматтық құқық объектісіне байланысты түсініктеме береді, ал өзгелері мәдени құндылығына байланысты ажыратады.

1954 Гаага конвенциясына сәйкес, әрбір мемлекет қарулы шабуылдардан олардың мәдени құндылықтарды қорғау үшін шаралар қабылдайды. Бұл, мысалы, сіз әскери операциялар бар жерден мәдени ескертіштерді тасымалдай алмайды. Егер мүмкін болса, қарулы қақтығыс барысында тараптар осындай құндылықтарға кездейсоқ зақым келтірмеу үшін, мәдени құндылықтарға қарсы әскери әрекет бағыттауға тиім салады. Әскери мақсатта мәдени құндылықтарды пайдалануға болмайды.

Алайда, Гаага конвенциясы мәдени құндылықтар туралы, атап айтқанда, мұндай шабуыл мәдени құндылығы, сондықтан әскери мақсатқа, және шабуыл айналдыратын жағдайларда, заңды болуы мүмкін жағдайлар бар екенін мойындайды. Ол деп аталатын императивті әскери қажеттілік, алып жатқан қуат тонаушылық немесе мүлікті заңсыз иемдену, олардың бақылауымен ұрлық мәдени құндылықтарды қорғау қажет. Мәдени құндылықтарды сақтап қалу мақсатында жаулап алынған аумағында алынған болса, онда соғыс қимылдары аяқталғанда оларды сол жерге қайтару қажет.

Соғыс кезінде не болған жағдайға байланысты, халықаралық құқық қағидаларына сәйкес, сондай-ақ басып алынған аумақта тұратын халықтың, сондай-ақ  қорқыту мақсатында мәдени құндылықтарды жоюға тыйым салады.

Гаага конвенциясына қатысушы елдер оның ережелерін жүзеге асырылуы үшін жауапты болып табылады, мәдени құндылықтарды қорғау жөніндегі тиісті ережелер, олардың ұлттық заңнамаға енгізілуі тиіс. Олар сондай-ақ құқық бұзушылық жағдайда осы ережелерді орындалуын қамтамасыз ету үшін міндетті. Халықаралық деңгейде Конвенцияның сақталуына мониторинг және мәдени құндылықтарды қорғалуы және сақталуы үшін көмекке байланысты ерекше жауапкершілік ЮНЕСКО –ға міндеттелген.

Сонымен қатар, 1977 жылғы Бірінші Қосымша хаттамасына сәйкес тарихи ескерткіштер, мәдени немесе рухани мұралары, өнер немесе ғибадат орындарының жұмыстарына қарсы бағытталған дұшпандық кез келген актілерді тыйым салынады. Хаттама жүйесі мәдени құндылықтарды қорғауға байланысты кепілдік береді.

Қарулы қақтығыс кезінде арнайы қорғауындағы мәдени мүліктер айырым эмблемасын белгіленуге  тиіс. Қазіргі таңда қарулы қақтығыс жағдайындағы мәдени құндылықтарды қорғауға арналған халықаралық – құқықтық актілерді халықаралық құқыққа үлестіру мәселесіне назар аудару қажет.

 

Литература:

1.    Устав Организации Объединенных наций по вопросам образования, науки и культуры 16 ноября 1945 г.

2.    Лукашук И.И., Международное право, особенная часть. – Москва, 1997.

3.    Международное публичное право, под. ред. Бекяшева К.А. – Москва, 1999.