Джрауова К.С
Қорқыт
Ата атындағы Қызылорда
мемлекеттік университеті
Қазақстанда жерге салық салу
механизмінің қалыптасу эволюциясы
Жергілікті
алымдардың тарихы жер қатынастарымен және жер
салығының тарихымен тығыз байланысты, ал оның
қандай да бір мемлекетте болмауы сирек кездесетін құбылыс.
Жер –
бұл адамның қандай да бір қызметінің
қажетті негізі, нақты есептеуге жататын көзге көрінетін
байлық. Өнеркәсіп пен сауда әлі дамымаған кезде
жерден алынатын табыс азаматтардың да, мемлекеттердің де негізгі
кіріс көздерінің бірі болды (мысалы, Ежелгі Римде бейбіт кезде
салықтар мүлдем алынбады, ал шығыстар
қоғамдық жерлерді жалға беруден түскен табыстан
жабылып отырды), ал оның алым-салықтық күші
олардың жерінің көлемі мен сапасына бара-бар болды. Жер
салығын есептеу мен алуға қатысты қолайлылығы,
бұл салықты мемлекеттің негізгі салықтарының бірі
етті. Егер біздің елімізде халық шаруашылығының
барлық салаларының дамуымен, жерден алынатын табыс пен салық
азайса, ал барлық дамыған қаржылық жүйелерде жер
салығы әлі де болса басты салықтардың бірі болып
қалуда.
Өкінішке орай, XX ғасырдың
соңғы онжылдығында Қазақстанда табиғи
ортаны ұтымды игеру және оны жақсарту үшін
ешқандай әрекет жасалмады. Бұл өз кезегінде жердің,
әсіресе оның ерекше санаттарының жағдайының
айтарлықтай төмендеуіне әкелді.
Жер –
бұл маңызды ұлттық байлық,
қоғамның қызмет етуі мен стратегиялық
әлеуетінің негізі. Жер бірегей табиғи объекті бола отырып,
ерекше экономикалық және құқықтық
реттеуді қажет етеді.
Бірақ
Қазақстанда жерге салық салудың қазіргі әдістеріне
кемеліне жетудің ауылы әлі де алыс. Жер салығы
ставкаларының тұрақты көлемі инфляцияның
ықпалына бейім, соған байланысты бюджеттерде жер
салығының үлесі төмендеуде. Сонымен қатар,
Қазақстанда жерді кадастрлық бағалаудың
ұзақ уақыт болмауы салдарынан жер салығының
тұрақты ставкаларын есептеудің тәртібі
бұзылған.
Нарықтық
қатынастарға өту жерді пайдалануда сан алуан негізді
сипаттағы салдарларға ұшыратты. Олар жердің
жарамдылығын сақтау, жақсарту, оны пайдаланудың
оңтайлылығы мен экономикалық орындылығын және жер
мен онда орналасқан құрылысқа салық салудың
бірыңғай қағидалары мен әдістерін
қалыптастыру тұрғысынан қоғам талаптарына жауап
беруге тиіс
Баршамызға
белгілі, Қазақстанда меншікке салық салуды реттейтін
заңдар жинағы 80–жылдардың аяғы мен 90–жылдардың
басындағы түбегейлі салық реформасы кезінде енгізілген.
Меншік салықтарының көпшілігі өзінің
мазмұны жағынан жаңа салықтар. Олар елде
нарықтық экономиканың және соған сәйкес
мүліктік қатынастардың дамуына бағытталған
болатын. Меншікке салық салуды реттейтін заңдылықтардың
қызмет еткен уақыты аралығында оларға осы
салықтардың қызмет ету аясын, салық салу базасын
және салық салуға жататын мүлік түрлерінің
тізбесін кеңейтуге әкелген көптеген өзгертулер мен
түзетулер енгізілді. Мысалы, жалпы 1995-2001 жылдар аралығында
ҚР «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да
міндетті төлемдер туралы» Заңына отыздан астам өзгертулер мен
толықтырулар енгізу бойынша ҚР заңдар қабылданды.
Меншікке
салынатын салықтардың алғашқысы ретінде жер
салығын алуға болады. Жер салығы 1991 жылдың 17
желтоқсанында «Жер салығы туралы» Заңының
қабылдануы болды.
Жер
үшін төлем салық салудың бірыңғай
принциптерін қамтамасыз ететін, жер салығының ставкасын
оңтайландыру жолымен жаңа нарықтық
қатынастарға қолайлы жағдай жасайтын режим
құру негізінде мемлекет, кәсіпорын және азаматтардың
мүдделерінің ұштастырылуын қамтамасыз етуі тиіс.
Жер
үшін төлемнің принциптері мен критерийлерін
жетілдірудің негізгі бағыты болып өзін-өзі
ақтамаған тегін жер пайдалану принципінен бас тартып, жерді
оңтайлы пайдалануды ынталандыру және экономикалық реттеу
механизміне көшу қажет болды.
Қазіргі Қазақстан аумағында
мемлекеттердің қызмет ету тарихында жерді пайдалану
қауымдық немесе меншіктің мемлекеттік нысанындағы тегін
жер пайдалану жүзеге асырылып келген. Тек 1990 жылдың 16
қарашасында Қазақ ССР Жоғары Кеңесі қабылдаған
жаңа Жер Кодексінде республикада жерді пайдалану және иелену
ақылы болып табылды. Бұл ереже Жер Кодексінің 36 бабында
заңды түрде бекітілді.
Жер
салығы туралы заңдарды қалыптастыру процесінде, бәрінен
бұрын жерге ақы төлеудің теориялық негізі туралы
мәселені шешіп алу қажет болды. Алғашқы уақыттан
екі түрлі көзқарас қалыптасты. Бірінші
көзқарас бойынша жерге ақы топырақтың
табиғи құнарлылығының деңгейімен
анықталуы қажет; ал екінші көзқарасты жақтаушылар
жерге ақы экономикалық құнарлылығының
айырмасына бағытталуға тиіс деп есептейді, ал оның
мөлшері дифференциалдық рентаға теңеседі.
Дифференциалдық
рентаны жақтаушылар өздерінің көзқарастарын
жаппай, сол сияқты ғылыми басылымдарда кең көлемде
насихаттады. Әйтсе де ҚР Жоғарғы Кеңесінің
аграрлық мәселелер және азық-түлік бойынша
Комитеті ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерге салық
салудың негізіне Қазақ ССР Ауыл шаруашылығы Министрлігі
бекіткен “Қазақ ССР-ның Суғармалы және суарылатын
егіншілік аймақтардағы егістік жерлердің топырағын бағалау
жүргізу бойынша уақытша әдістемелік
құсқауына” (1976 жыл) сәйкес есептелген бонитет балымен
өлшенетін табиғи құнарлылығын алу жөнінде
шешім қабылдады. Жер салығының бұл принципі салық
заңдылығында бүгінге дейін сақталған.
Жер салығының
салық салу механизмі заңды және жеке тұлғалармен
осы салықтың есептелу, төлеу тәртібін, жинау мен
жеңілдіктер және санкцияларды қолдану шарттарын, салық
төлеу мерзімін айқындайды.
Қазақстанның Жер Кодексінде жер республиканың
айрықша меншігі деп танылды. Жерді иелену және пайдалану үшін
ақы төленуі қажет. Бұл ақы жер салығы ретінде
қарастырылады.
Жер салығының мақсаты - экономикалық
әдістермен жерді ұтымды пайдалануды қамтамасық ету және
жерді сақтау, құнарлылығын арттыру, аумақтардың
әлеуметтік- мәдени дамуы үшін қажетті шараларды жүзеге
асыру арқылы бюджетке түсетін табыстарды құрау.
Жер салығы жер учаскелерінің пайдаланылуын жақсарту
және топырақтың құнарлылығын арттыруға
бағытталған шараларды қаржыландару үшін енгізілген.
Жер салығының сомасы толығымен жергілікті
бюджетке түсіп, жергілікті өкімет органдарының салықты жинауға
мүдделілігі артады. Жер салығының ставкалары жердің сапасына,
орналасу өңіріне және сумен қамтамасыз етілуіне, сондай-ақ
жер алаңының бірлігіне- гектармен, шаршы метрмен белгіленеді. Жер салығы
жер иесі мен жерді пайдаланушының шаруашылық және өзге
қызметінің нәтижесіне байланысты болмайды.
Әдебиеттер
тізімі:
1 С. Құлпыбаев, С.Ж. Ынтықбаева, В.Д. Мельников.
Қаржы: Оқулық. Алматы, Экономика, 2010 - 552 б;
2
Үмбетәлиев А.Д., Керімбек
Ғ.Е. Салық және салық салу:
Оқулық. –Алматы: Экономика,
2011 364 б.
3 Сейдахметова Ф.С. Налоги в Казахстане:
Уч. пособие. – Алматы: «LEM», 2002 г. – с. 29.