БИОЛОГИЧЕСКИЕ НАУКИ. Зоология.

Дінмұхамед Есенұлы Болат, № 81 мектеп-гимназиясы

Ғылыми жетекшісі: Аужанова Н.Б.

І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті, Казахстан

ҚАСҚЫРЛАР ТУРАЛЫ ҚЫЗЫҚТЫ ДЕРЕКТЕР

Қасқыр - қайсар, аса сақ хайуан. Қайсарлығы - оның кез келген айқаста жеңіске жеткенше, не жеңілін, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді. Қасқырдың аса сақ, аса қу екендігі оның әр түрлі әрекеттеріне байланысты айтылған. Бірде бір сұр қасқыр ауыл-үйдің арасына кіріп кетеді. Қиқулап қуа жөнелген топ алдында ғана келе жатқан қасқырдан демде көз жазады да қалады. Ары іздейді, бері іздейді, жоқ. Кейін артынан анықтап білсе, арлан қасқыр ауыл арасында тұрған электр желісінің бағанасын құшақтап, тікесінен-тік тұра қалған екен. Сүр бағана мен сұр қасқыр ешкімнің назарына да ілікпепті. Қасқырдың ақылдығына танданысқан топ, бастарын шайқаса тарқасыпты.

Қазір қасқыр аса азулы, жыртқыш ретінде суреттеледі. Әлі де солай. Бұғауға көнбейтін тұз тағысының аса жыртқыштығын дәріптеудің ең көрнекті үлгісі - «Көксерек» фильмі. Мұнда қасқырдың адам үстемдігіне еш көнбейтіндігінің ең нанымды дәлелі Көксеректің баланы жарып кетуінен айқын көрініс табады.

Қасқырдың өжеттігі мен батылдығына көпшіліктің қызыға карайтынын білеміз. Осыны ескеріп, осы сүткоректілер туралы қызықты деген мына ақпараттарды ұсынамыз:

Ауа-райы жайлы болса, қасқырлар орман ішінде 9 км жердегі дыбысты ести алады. Ал, ашық далада 16 км кашықтықтағы дыбысты құлағы сезеді. Қасұырдың ежелгі суреттері Еуропаның оңтүстігіндегі үңгірлерден табылған. Суреттердің жасы - 20 000 жыл.

Қасқырды үй күзетуге мәжбүрлеу мүмкін емес. Себебі олар таныс емес тіршілк иесінен корқып, жасырынып жүретін болады.

Қасқыр 200 миллион иісті сезеді. Адам 5 млн-ге жуық иісті ажырата алатындығын айта кетелік.

Қасқырлар тірі жануардың иісін 1,5 шақырымнан анық сезе алады.

Қасқырдың бөлтірігінің көздері жаңа туған кезде көк түсті болады. Тек 8 айдан сон ғана көздері сарғыш тартады.

Каскыр күшіктерін 65 күнде туады. Бөлтіріктер соқыр, саңырау болып туылады. Ал, салмағы небары жарты килограмм болады.

Ежелгі замандарда жер бетіндегі ең көп таралған жырткыш сүтқоректі осы қасқырлар болатын. Олар шөл далалар мен тропикалық ормандарды да мекен етті.

Қасқырдың жағы өте күшті болады. Тістеген жерінің 1 шаршы сантиметріне шамамен 300 кг күш түседі. Салыстыру үшін айтсақ, иттерде бұл көрсеткіш 150 кг.

1600 жылы Солтүстік Америкада қасқырлардың саны 2 миллион болған еді. Қазіргі таңда олардың саны бар-жоғы 65 000.

Аш қасқыр бір жегенде 10 кг ет жей алады. Салыстыру үшін айтсақ, бұл 100 гамбургермен пара-пар.

Қасқырлар осыдан 35 миллион жыл бұрын өмір сүрген.

Қасқырлар - жүзгіш хайуан. Ол бір жүзгенде, 13 километрге дейін шаршамай жүзе алады.

1883-1918 жылдар аралығында АҚШ-тағы Монтана штатының өзінде 80 мың қаскыр атылды.

Қасқырлар 2 минут бойы 32 км/сағ жылдамдықпен жүгіре алады. Ал қауіп сезінген жағдайда, 56 км/сағ жылдамдықты да бағындыра алады.т.б.

Көкбөрі туралы аңыздар

Ежелгі түркілердің ең басты тотемі - Көкбөрі болған. 1968 жылы Моңғолия территориясынан табылған ескерткіште аяқ-қолы жоқ баланың суретінің астында қасқырдың суреті сомдалған. Бей-Ши және Суй-Ши деген қытай жылнамашыларының деректеріне сүйенсек, ескерткіштегі бала бейнесі мына оқиғаның кейіпкері:

Ғүн тайпаларының ең текті тайпасы көрші тайпалардың соққысына ұшырап, тегіс опат болған екен. Ашина атты тоғыз жастағы мына баланы даладан қасқырдың қаншығы тауып алып, тауға алып кетіп, асырапты деседі. Кейін екеуінің арасынан шекесі торсықтай он үл дүниеге келіп, түркі тілдес халықтардың негізін құраған он ірі әулетке айналыпты-мыс.

Ашина деген ежелгі түркі тілінен аударылғанда «ең басты, аспан тектес бөрі» дегенді білдіреді екен. Бұл әрине аңыз. Мұндай аңызды біз Италия тарихынан да жақсы білеміз. Бұл жерде біз касқырдың сүтін еміп, аман қалған, ержеткесін Римнің негізін қалаган Ромул мен Рем жайлы аңызды айтып отырғанымызды оқырман қапысыз түсінді деп есептейміз. Славян халықтарының аңыз-әфсаналарында қасқыр зұлым, шапқыншы жыртқыш аң ретінде суреттеледі. Мүмкін ол біздің бабаларымыздың Еуразия кеңістігінде салтанат құрып тұрган кезін суреттейтін дүние болар деп ойлаймыз.

Жалпы, қасқыр тотемі түркі халықтарының барлығында бар. Мәселен, қазаққа бауыр халық - башқұрт ұлтының атауы «бас бөрі» деген мағынаны береді. Татар халқы өздерін «ақ қасқырдан» тарағанбыз деп есептейді. Көптеген түркі тілдес тайпалардың туында бөрінің басы бейнеленген. Онымен қоса, хан, каған біткеннің барлығы өзін бөрімен теңестіріп отыруға құмар болатын.

Мысалы, әлемнің әмірлі билеушісі Шыңғысхан өзін Көкбөрінің рухы қолдайтынына имандай сенетін және барлық жауынгерлерін қасқырдай айлалы, қайратты қылып тәрбиелегені белгілі. Аңыздардың пайда болуына да белгілі бір себептің болуы заңды деп білеміз. Ол үшін қасқырдың табиғатына, мінез-құлқына үңіліп көрелік.

Жалпы, қасқыр өзге түз тағыларына қарағанда, еркіндік сүйгіш аң. Циркте қасқырдың өнер көрсетіп жүргеніне ешкім куәлік ете алмайды. Қасекең тәкаппар, кербез һәм дербестікті сүйеді. Қасқыр, ең алдымен, көзсіз батырлықтың символы. Кез келген айқаста қасқыр не жеңгенше, не өлгенше алысады. Қасқыр өлексе жеуден қашады. Яғни өз бойын, ағзасын таза үстайды.

Бөрі - үйір ішінде темір тәртіп орнататын, өзіне тиесілі аймақты жан-тәнімен қорғайтын, қоластындағы шабуылдаушысы бар жауынгерлерді бір мақсатқа жұмылдыра білетін, бөлтіріктер мен әртүрлі шаруаға міндетті ірілі-ұсақ қасқырларды әділ басқаратын мықты Қаған.

Сондыктан біздің Ашина текті бабаларымыз қасқыр табиғатын жақсы білгендіктен, өз тайналарындағы өмірді бөрінің басқару стиліне ұқсастырып отыруға тырысқан деп ойласақ қателеспейміз. Тағы бір штрих. Қасқыр ешқашан үрмейді. Ол тек ұлиды. Ал, оның ұлуы нені білдіретінін ғылым сан саққа жориды. Біздіңше, қасқырдың ұлуы - Көкбөрінің Көк Аспанмен тілдесуі.

Қазақтар да өзін қасқырға яғни Көкбөріге теңейді. Мына заманда қасқыр болу керек. Қасқырды циркке үйрете алмайсың, ол сенің жетегіңе еріп жүре беретін аң емес. Өз дегенімен жүретін даланың ең өжет тағысы деп айтып жатады. Біз Көкбөрідеп тарағанбыз деген де аңыз бар. Қасқырдың бойындағы осындай ерекшеліктерге негізделген аңыздар да жетерлік.Солардың бірі - түркілердің түпнегізін көкбөрімен байланыстыруы.

Ежелгі Қытай жазбаларында мынадай бір аңыз бар: «Кезекті бір шайқаста ғұндардың бір бөлігі қатты жеңіліс табады. Қарсыластары сол жердегі бүкіл ғұн атаулыны кырып-жойып, атып-шауып тастайды. Ең аяғында жалғыз ер бала ғана қалады. «Ит корлыкпен өлсін» деген максатта дұшпандары оның аяқ-қолын шауып кетеді. Елсізде қалған баланы бір қасқыр тауып алады да өз сүтімен асырайды. Адам аяғы баспайтын биік бір таудың ішіндегі үңгірде бала өсіп, ер жетеді. Осы баладан қасқыр жүкті болып, он ұл тауыпты. Түркі халықтары осы он ұлдан тараған».

Тағы бір аңызда: «Айдай сұлу бір ару бөлмесінде ұйықтап жатқанда, оған бір көкбөрі келіп, қосылады. Күн сәулесі кейпінде келген Көкбөріден қыз жүкті болады. Түркілердің түпнегізі осы қыздан тараған»...

«Көк» сөзінің де мағынасы зор. Негізінен айта кететін жайт, түркілердің өздері көк, қызыл, сарыға бөлінген. Оның ішінде «көк» шығу тегінің асылдығын, қоғамда алатын жоғарғы орнын көрскеткен. Түркілердің шығу тегі көне түркі тілінде айтсақ «Көкқұртқа», қазақша айтсақ «Көк бөріге» тығыз байланысты екендігін дәлелдейтін бірнеше аңыздар бар. Көк бөрі тотемі түркілер өмірінде үлкен орын алып келеді. Тіпті, Қытай ғалымдары «түркі қағаны» мен «бөрі» сөзі синоним, бір ұғымды білдіреді деп таныған.

Түркілер өздерінің ата-тегі қасқыр деп санаған. Осы қайратты да ерікті, айлакер де ақылды түз тағысы жаулардың шабуылынан қырғынға ұшыраған тайпаның ең соңғы ұрпағы, кішкентай сәбиді желеп-жебеуші, асыраушы, құтқарушы болып танылған.

Бағзы заманда түркі тайпалары қасқырды «Көкқұрт» деп атаған. Мұндағы «көк» сөзі «аспан» және «көк түс» деген мағына береді. Сонымен бірге аспан құдайы Тәңірдің қасиетті символдық түсі көк түс. Ал «құрт» сөзі «құтқару», «аластау» мағынасындағы қазірғі түрік тіліндеғі «куртулуш» сөзінің түбірі. Осы деректерге сүйенсек, «Көкқұрт» сөзінің толық мағынасы бүкіл бір тайпаны мүлдем құртып кетуден аман сактап қалу үшін құдай жіберген «аспаннан (көктен) келген құтқарушы», - деп ұғуға болады.

Ежелгі түркілер туға алтынмен әдіптелген бөрінің басын бейнелеғен. Түркі қағандары шет елден келген елшілерді бөрінің басы салынған туды көрсеткенде ғана қабылдап отырған [Мағауин., 228 ].

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Abai.kz «Хан касқыр».

2. Аужанова Н.Б. Биология пәнінен сыныптан тыс жұмыстар. Монография. – Алматы: Дайыр Баспа, 2011. – 300 б.

3. Қазақстандағы жануарлар әлемі. - Алматы, 2005.

4. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. - Алматы, 2003. 5 том., 661б.

5. Мағауин М. Қасқыр-Бөрі. Шыг. жин. - Алматы, 3 том.

6. Massaget.kz