т.ғ.к. Боранкулова Г.С., магистр Туреханова Г.И.

М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз

Тараз металлургиялық зауытының домендік қоқысты кәдеге жарату

Домендік қоқысты өңдегеннен кейін техногенді шикізат, сонымен қатар оны игеру барысында пайдалы тиімді шикізат алуға болады.

Домендік қоқыстың негізгі факторларына төмендегілерді жатқызуымызға болады; олар : минералды шикізаттардың өсуі, ең бай және қолжетімді табиғи шикізат құжаттары, сонымен қатар қоршаған ортаға олардың теріс әсет ету ықпалы.

Домендік қоқыстың жоғары кешенді қолданылуы - қоршаған ортаның табиғи минералды қорын сақтауға және қоршаған ортаға теріс әсер етуін төмендетудің бір жолы болып есептелінеді.

Бұл ретте табиғи минералды шикізаттардың тұқым аршу кезінде қолданылуы, пайдалы жерлердің босатылуы, үйінділерді алып тастау, қатты және тозаңданған өндіріс қалдықтарынан, коршаған ортаны ластаудың төмендеуі, жер асты суларының ластануы, жаңа табиғи шикізаттың кен ошақтарын меңгеру үшін салынған капитал қаржының төмендеуі секілді мәселелер шешіледі.

Рационалдық жолмен доменді қоқысты қайта өңдеу портландцемент қоқысты, сілтілі байланыстырушылар қоқысты алу үшін құрылыстық кешенге аса мұқтаж болатындықты пайдалану болып табылады.

Домендік қоқысты қолданған кезде қоршаған ортаға белгілі бір экологиялық шығын келтіреді. Ол көбінесе өндіру процестерінде, тасымалдау кезінде, өндірудің минералды салмағын қайта өңдеу кездерінде пайда болады (сурет 1)

1 – сурет Табиғи шикізатты өңдеудегі қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерлердің негізгі факторлары

Сол себептен қатты қалдықтарды экологиялық пайдаға жарату мақсаты бірліктердің құнының сандық бағаларын оларға салыстырмалы баға беру арқылы шешімін шығарады.

Қазіргі таңдағы жұмыста домендік қоқыстың қолдануына байланысты үш түрлі бағытта тиімді салыстырмалы сараптама жүргізіледі : I – портландцемент пен портландцемент қоқысы, сілтілі байланыстырушы қоқысты алу, II – өңделген кеңістіктік белгілері, III – жолға арналған мата құрылғылары.

Үш бағыттағы салыстырмалы сараптаманы кәдеге жаратып жүргізу үшін, ДШ қоршаған ортаға келтірілген шығындардың сандық бағасы орындалды (тенге)

(1- кесте).

(1-кесте ) Нұсқаларды салыстыру

Нұсқа	Жұмыстың атауы	Қоршаған ортаға ықпалының көрінісі	Шығын көлемі
Базалық	Табиғи шикізатты сақтау	Аумақты қүшпен алу Қоршаған ортаның ластануы (судың, ауаның,,топырақтың)	785870 715825
	Карьерді өңдеу	Карьер аумағын кушпен алу Қайта өңдеу кезіндегі жүктеу жұмыстарындағы тозаңдар Қайта өңдеу кезінде шығарылған газ Автокөліктен шығарылған газ Аумақты тартып алу	385470 375890 85750 62500 52000
I- нұсқа	Үйінділерді өңдеу	Қалдықтарды өңдеу кезіндегі шаң-тозаңдар Автокөліктен шығарылған газ	320850 4157400
II – нұсқа Өңделген жер асты кеңістік белгісі	Үйінділерді өңдеу Тасымалдау	Қалдықтарды өңдеу кезіндегі шаң-тозаңдар Автокөліктен шығарылған газ	3250000 3655700
III –нұсқа Жол маталарын салуда қалдықтардың қолданылуы	Үйінділерді өңдеу	Қалдықтарды өңдеу кезіндегі шаң-тозаңдар Автокөліктен шығарылған газ	3156020 3213200

Төменде I, II және III – нұсқалары бойынша шығындардың алдын-алу маңызы келтірілген:

Э₁=7858700+715825+385470+375890+85750+62500+52000-320850-

-4157400=5057885 т;

Э₂=7858700+715825+385470-3250000-3655700=2054295 т;

Э₃=7858700+715825+385470-3156020-3213200=2590775 т.

Шығын көлемінің есептеуіне жүгінетін болсақ, үш бағытта дұрыс жағын көрсетіп тұр, соның ішінде I – нұсқаның тиімділігі байқалады.

Есептеулерді салыстырсақ кең аумақта қолданылатындарға қарағанда, кәдеге жарататын домендік қоқыс портландцемент қож портландцемент қоқысы, сілтілі байланыстырушылар қоқысты алу үшін экологиялық және экономиялық жағынан тиімді.

Пайданылған әдебиеттер

1. Горшков В.С., Александров С.Е. Комплексная переработка и использование металлургических шлаков в строительстве.- М., Строиздат. 1985г.- 272 с.

2. Боженов П.И. Комплексное использования минерального сырья и экология. – М.: Изд-во АСВ, 1994. – 264 с.