Психология / 2. Формы работы психолога-практика
Пс.ғ.к. Мандыкаева А.Р.
Магистратура
және PhD Докторантура Институты, Казахстан
Тұлғааралық қатынаc - практик психологтың психодиагностикалық жұмысының пәні
ретінде
Практикалық психологтың тұлғааралық
қатынас және қарым-қатынас мәселесін психодиагностикалау
жұмысы - кәсіби іс-әрекеттің
күрделі саласы. Біріншіден,
тұлғааралық
қарым-қатынас саласының
өзі кең ауқымды, яғни
адамның жекеден әлеуметтікке дейінгі аспектілерін қамтиды. Адам
жалғыздықта
қалғанда да өзгелерге, маңызды
бағалауларға
сүйенетініне келіспеуге болмайды.
Сондықтан қазіргі психологияда
тұлғааралық
қатынас сипатын бағалауға бағытталған психодиагностикалық құралдардың көптеген түрлері бар.
Практикалық психолог
тұлғааралық
қатынас мәселесімен жұмыс
жасағанда түрлі негізде
құрылған
психодиагностикалық
әдістемелер
жүйесіне бағдарланады. Ол
жекеленгенде былай жіктелуі
мүмкін:
а) обьект
негізінде (топтар арасындағы қатынас, ішкі топтардың процестері, диадалық қатынастардың диагностикасы);
б) зерттеу
шешетін міндеттер негізінде
(топтың
ұйымшылдығын,
сәйкестігін
және т.б. анықтау);
в) қолданылған әдістемелердің құрылымдық ерекшеліктері негізінде (сауалнамалар, проективті
әдістемелер, социометрия және
т.б.);
г) тұлғааралық қатынасты диагностикалаудың
бастапқы есептеуі негізінде
(субьективті қалаулар әдістемесі, қарым-қатынасқа қатысушылардың
жеке мінездемесін анықтау әдістемесі,
тұлғааралық
қатынастың
субьективті бейнеленуін зерттеу
әдістемесі және т.б.) /1/.
Ғылыми зерттеулерде ерекше бөліп
қарастырылатын адамның өзге өмір жағдайы мен өзге ортаға түсуінің салдарынан
туындайтын кері құбылыстар адам
өмірінің өң бойында психологиялық көмек
жүйесін құрастыру қажет
екенін көрсетеді.
Адами ресурстарды
басқаруға көшу бір жағынан теориялық және
қолданбалы әлеуметтану, екінші жағынан теориялық
және қолданбалы психология, сонымен
қоса әлеуметтік психология, еңбек психологиясы мен психодиагностикасы тағы басқа өзара байланысатын адам
жағдайындағы ғылымдар жүйесіне
негізделетін бөліп айтқан жөн.
Адами ресурстармен басқаруда
үш негізгі аспектіге ықпал етіледі:1)Индивидтер мен әлеуметтік топтардың өмір сүру
жағдайы; 2) Әрекеттің әр саласындағы
түлға аралық қатынасы; 3) Субъекттің өзін қоғам
мүшесі, профессионал және толыққанды тұлға
қалыптастырудағы даму үдерістері. Аталмыш аспектілер алуан түрлі
ортада көрініс табады - білім алуда, еңбекте және т.б.
Қазіргі кезде жоғарыда
аталған практикалық талаптардың шешуге негізделген түрақты
ғылыми базаны құру шарт. Олар өз алдына психологиялық теорияның
даму бағыттарын анықтайды, зерттеу әдістерін бағалау және т.б.
Тәжірибеде пайда болатын
мәселеледі жүзеге асырудағы
ғылыми базаны құру бүрынғы классикалық
қатынастармен қатар, құрылымды
өзгертуді талап ете отырып, олар төменгі әрекеттерден түрады:
1. Субъект өмір үрдісінің анализі, ол адам дамуының
үрдісі,
қажеттіліктердің пайда болуы мен
оларды қанағаттандыру; қарым -
қатынастарды қалыптастыру және дамыту;
2.
Әлеуметтік үрдістегі және ірі
топтардағы жеке субъектілердің
өмір жолдарының интеграцияларын зерттеу -
«жеке» және
«қоғамдық» сананың
қатынасы, үйымдардағы адамдар әрекеті;
3.
Сауда үрдісі деп аталатын
ортадағы психологиялық жайттарды
зерттеу: жеке меншіктердің өзгеруі және
үйым конверсиясы және т.б. /2/.
Мамандар жүйелеудің көрсеткіштерін психодиагностикалық міндетіне
әдістемелердің
адекваттылылығын
бағалайтын аспектісі ретінде
көрсетеді.
Әр психодиагностың алдында
әрдайым әдістермен жұмыста таңдау мәселесі
тұрады. Бұл пәннің мәнін нақты түсінуді, зерттейтін,
психологиялық
ақиқаттың механизмдеріне түсінуді талап етеді. А.А. Бодалев және В.В.
Столин әдістерді таңдауда бастапқы
есептеу нүктесін зерттеуді
ұйымдастырудың
негізі деп санайды,
себебі зерттейтін психологиялық деңгей жұмысын
құрылымдайды
(мысалы, «зерттелетін өзара
әрекет - интеракция қатысушыларының жеке
мінездемелері -
әлеуметтік
жағдаяттың
субъективті бейнеленуі» сызба бойынша). Осыдан келе міндеттерді
шешудегі диагностикалау әдістерін таңдауда
көрінеді, ол практикалық психологтың
алдында тұрады. Төменде көрсеткіштер негізінде
анықталған
психодиагностика процесіне және
мақсаттық
тұрғылардың шартталған топтары
көрсетілген /3/.
Тұлғааралық қатынасты субъективті
қалаулар негізінде диагностикалау. Мұнда мысал ретінде
бәріне танымал социометриялық тестті
(Moreno J, 1934) және оның
модификациясын айтуға болады.
Мұнда топтың тікелей
бағалау
әдісінде кіргізуге болады.
(Дорцов А. И., 1984)
Бұл әдістемелер тобының кемшіліктеріне
әлеуметтік бекітілім әсерінен болатын саналы бағалау, зерттеу процесіне деген
қатынас немесе психологиялық
қорғаныштың әсерінің салдары
түбегейлі
өзгеруі жатады (бастысы рационализация және реактивті құрылулар). Мұнда
адам санасындағы эмоционалды
қатынастың бейнелену
мәселесі де жатады.
Ал тұлғааралық қатынасты жанама бағалау әдістемесіне тоқталатын
болсақ, мұнда
әлеуметтік
психологиядағы
эмоционалды қатынас заңдылықтарының әсеріне негізделген соның ішінде,
вербальды емес мінез-құлық, поралингвистикалық параметрлердің әдістемелік тәсілдері
жатады. Бұл әдістемелердің қатарына адам мінез-құлқының прокимикалық заңдылықтарына
негізделген ең танымал
әдістер кіреді. Мұндағы негізгісі
адамның
кеңістіктегі орны өзгелермен тұлғааралық
қатынасына байланысты болады,
арақашықтықта
болатын жағдайда таңдалады. Осы топтағы барлық
әдістемелерді
үш категорияға бөлуге болады:
- нақты жағдаятты бақылау
әдістемесі;
- нақты жағдаятты символикалық
модельдеу әдістемесі;
- проективті әдістер.
Тұлғааралық қатынысқа әсер
ететін жеке-тұлғалық қасиеттерін анықтау
негізінде
құрылған
әдістемелер тобы да
жеткілікті. Мұнда қолбасшылық, авторитарлық, сәйкестік, үрейленушілік,
тұлғалық
құндылықтар
және т.б. қасиеттерді өлшейтін тесттер мен
шкалалар енеді.
Мамандардың
айтуынша тұлғааралық
қатынастың
субъективті бейнеленуін зерттеу
әдістемесінде,
тұлғааралық
мінез-құлықты
түсіну үшін индивидтің мотивациясы мен сыртқы жағдаятты білуі жеткіліксіз. Бұл
тұлғаның белсенділігіне байланысты
(Джидарьян И.А., 1983;
Кон И.С., 1982;
МонтьевА.Н., 1975).
Сондықтан
практикалық психолог психодиагностикалық міндетті
шешуде индивидтен тұлғааралық қатынысқа деген
субъективті бейнелеуі туралы
ақпарат алу керек.
Мұнда
тематикалық
апперцепция әдістемесі жатады.
(ТАТ (Murray H, 1943);
САТ (Bellak S., Bellak L., 1949) Blacky Pictures (Blum
G., 1950); FRI (Howells J.,
Lickowish J., 1967 және т.б.)
Мұнда
тағы басқа вербальды
әдістемелер де бар,
олар Сакс-Сиднейдің (Полищук
А.И., Видренко А.Е.,
1980),
«Аяқталмаған
сөйлемдер»,
«Балаларға
арналған
аяқталмаған
әңгімелер» Медалайн Томас
Сторик (Rabin A.,
Haworth M., 1960) /4/.
Тұлғааралық
қатынасты субъективті бейнелеу
тобына жататын әдістемелер практикалық
психологтың талабына сай
келеді, себебі, адам
туралы кең көлемде ақпарат
береді, бірақ зерттеу
мақсатына көп қолданылмайды, өйткені мәліметтерді
интерпретациялауда «көп көлемді» субъективизм басым болады.
Практикалық
психологияның қазіргі уақыттағы даму
деңгейін саяси психологияның, жаппай комуникация мен жарнама
психологияның, мәдени
кросс және этникалық психологияның
интенсивті дамуынан байқайға болады. Егер бұл
жағдайды жалпы
жұмыстың
негізгі тәсілдері деп
қарастырсақ, онда
келесілерді ескеруіміз керек:
Біріншіден -
практик психологтың әдістер жүйесі нақты міндеттердің спецификасымен беріледі;
Екіншіден
бұл жүйеде практикалық психологияның
негізгі әдістер тобы
қолданылады;
Сонымен
қатар, психологиялық
сараптама әдістемесі,
психоболжам және психологиялық жобалау
әдісі, психологиялық
басқару әдісі
және т.б.
Ю.М. Забродинаның
/1/ пікірі бойынша,
практикалық міндеттердің шешімі
жүзеге асу фазасына
көшкенде, нақты
әлеуметтік
процесстердің
ағымымен басқара бастағанда психодиагностика мен психоболжам
өзінің
тәуелді, көмекші
рөліне ауысады.
Бұл сәтте ең
маңыздысы бізді қызықтырушы факторлардың әрекет механизмінің
теориялық білімі.
Жағдайлармен нақты басқару барысында
әрекет етуші барлық факторлардың,
барлық
функциясының жүйесін қарастыру қажет.
Психодиагностикалық әдіс - мінез-құлықтармен
әрекеттердің ерекшеліктері мен заңдылықтарын анықтауға,
бағалауға мүмкіндік беретін, зерттеушілерге ықпал
ететін ұсыныстар жиынтығы.
Психодиагностикалық әдістеме - психодиагностиканы пайдалануды қажет ететін,
практикалық талаптардың ерекшеліктерін қолданудағы
әдісті нақтылауды айтады.
Әдіс
және әдістеме ұғымдарының қатынастары
арасында төмендегі ерекшелік болады. Мысалы, жалпы
психодиагностикалық әдістің тесстерімен қандайда бір
тест әдістемесінің құрамы, әңгіме
құрудың жалпы мазмұны мен нақты зерттеулер
жүргізу барысындағы әңгіме мазмұны
арасындағы ерекшеліктер. Осыған ұқсас мысалдарды
псиодиагностиканың кез-келген әдісіне келітіруге болады.
Зерттеушіге
ықпал ету тәсілдері, ұсыныстар, ережелерді қолдану
тәртібі, оның іс-әрекеттерінің
интерпритациясыпсиходиагностикалық процедура құрып,
төмендегі бөлімдерден тұрады:
-
зерттеушінің мінез-құлқы мен іс-әрекет
ерекшеліктерін айқындайтын алғашқы мәліметтерді алу
тәсілі;
-
салыстыруға (сұрақ жауаптары, өзіндік әрекеттер,
іс-қимылдар т.б.) және қарым-қатынасқа
қажетті жеке мәліметтерді талдау алгоритмі;
- психикалық
реттеудің заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік
беретін нәтижелерді талдау тәсілдерінің анализдері;
-
мұндай анализдің нәтижелерін интерритациялық
мүмкін болатын құсқаларын талдау;
Психодиагностикалық
зерттеу әрекеттері нақты зерттеушілердің индивидуалдық
ерекшеліктерін анықтауға және бағалауды қажет
ететін психодиагностикалық әрекеттер мен олардың
үйлесімінен тұрады. Бұл ерекшеліктер мен ақырғы
мақсатқа байланысты алуан түрлі психодиагностикалық
процедуралар пайдалануы мүмкін.
Яғни
зерттелушінің дербес ерекшеліктеріне байланысты пайдаланатын
әдістердің информативтілігі өзгеруі әбден мүмкін.
Мысалы, ақырғы нәтижелері оларды анықтаудың алуан
түрлі бағыттарын қажетсінуі мүмкін. Сол себепті,
психодиагностикалық зерттеу процедуралары ақырғы
нәтижелердің валидтілігінің, сенімділігінің
информативтілігінің септігі болатын әдістерді қолдануды
қарастыруы шарт.
Алғашқы мәліметтердің
нәтижесі психикалық реттелудің жеке ерекшеліктерін
бағалау мақсатында жүргізілетін талдауды қажет етеді.
Мұндай интерпритациялар әдістердің базалық концепциясы
ретінде таңдап алынған зерттелуші тұлғаға
негізделген модель параметрлерін айқындайды. Соңында
зерттеушілердің жеке психологиялық ерекшеліктерін алдын-ала бағалары
қалыптасады.
Сонымен
қорыта келгенде, баланың жеке тұлға ретіндегі дамуы,
өзіндік көзқарасының қалыптасуы,
ой-өрісінің кеңеюіне психологиялық диагностиканың
қосар үлесі орасан зор. Адамды байқағыштық пен
байсалдылыққа, зейінділік пен зеректілікке, тапқырлық
пен ойланғыштыққа баулып, тәрбиелейтін де – осы
ғылым.
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі:
1.
Забродин Ю.М. Психодиагностика / Забродин Ю.М., Пахальян В.Э. ; под общ.
ред. Ю.М. Забродина – М.: Эксмо, 2010.
2.
Гуревич К.М. Дифференциальная психология и психодиагностика. – СПб., 2008.
3.
Общая психодиагностика / Под ред. А.А. Бодалева, В.В. Столина. –М., 1987.
4.
Психологическая диагностика / Под ред. М.К. Акимовой, К.М. Гуревича. –
СПб., 2008.