Сатыбалдиева Ляззат
Қызылорда облысы, Арал ауданы, математика пән
мұғалімі
Математика
сабағында оқушылардың
функционалдық
сауаттылығын дамыту жолдарында білім деңгейлерін жетілдірудің әдіс –
тәсілдері
Елбасы Жолдаудың жетінші
міндетінде білім берудің жаңа сапасына тоқталды. Ол
барлық жастағы азаматтарды қамтитын білім беру ісінде
өзіміздің озық жүйемізді құруды жеделдету
қажет екенін айтты. Білім беру бағдарламаларының негізгі басымдығы
– өзгерістерге үнемі бейім болу және жаңа білімді
меңгеру қабілетін дамыту екенін жасырмады (Қазақстан республикасының
Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы.
2018 жылғы 10 қаңтар).
Функционалдық сауаттылық дегеніміз
- адамдардың әлеуметтік, мәдени, саяси және
экономикалық қызметтерге белсене араласуы, яғни бүгінгі
жаһандану дәуіріндегі заман ағымына, жасына қарамай
ілесіп отыруы, адамның мамандығына , жасына қарамай
үнемі білімін жетілдіріп отыруы. Ондағы басты мақсат жалпы
білім беретін мектептерде Қазақстан Республикасының
зияткерлік, дене және рухани тұрғысынан дамыған
азаматын қалыптастыру, оның әлемде әлеуметтік
бейімделуі болып табылады.
Мұндағы басшылыққа алынатын
сапалар: белсенділік, шығармашылық тұрғыда ойлау, шешім
қабылдай алу, өз кәсібін дұрыс таңдай алу,
өмір бойы білім алуға дайын тұруы болып табылады.
Бүгінгі күн талабына сай
жан-жақты дамыған, белсенді, өмірге талпынысы,
қызығушылығы бар адамды мектеп
табалдырығынан дайындап шығарудың ең бір
тиімді тәсілі ол – оқытудағы математикалық
сауаттылық.
Математика
пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті
сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны
оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі
есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың
дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс –
амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін ,
оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра
отырып дарындылығын дамытудағы іздену-зерттеу
бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы
Орта
мектепте математиканы оқытудың білімділік мақсаты
барлық оқушыларды математика ғылымының негізі болатын
білімдер жүйесімен және ол білімдерді саналы түрде
шығармашылықпен қолдана алудың іскерлігі мен
дағдыларын берік қалыптастыру мен ой-өрісін дамыту болып
табылады.
Математика сабағында оқытудың әр
түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып,
оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше
жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін
кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады.
Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың
негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін
тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық
білімдері терең болуы керек
Оқушылардың
таным-белсенділігі деңгейіне қарай
топтастырылған әдістер (И.Я.Лернер, М.Н.Скаткин)
Түсіндірмелі-иллюстративтік
әдіс. Бұл
әдіс арқылы оқушылар ақпараттарды меңгереді. Оны
басқаша ақпараттық-рецепция (қабылдау) әдісі деп
атайды. Осы әдіс арқылы мұғалім дайын
ақпараттарды оқушыларға түрлі құралдармен
түсіндіреді, ал оқушылар ақпараттарды түсініп,
естерінде сақтайды.
Ақпараттар
әңгіме, дәріс, түсіндіру, кітап, қосымша
құралдар, көрнекі құралдар арқылы беріледі.
Мұғалім – есептер шығарады, теоремаларды дәлелдейді,
жоспар құруға үйретеді.
Түсіндірмелі-иллюстративтік
әдіс арқылы адамзат жинақтаған тәжірибені аз
уақыт ішінде беруге болады. Оның пайдасы ғасырлар бойы
тексерілген және көп елдерде қолданылады.
Репродуктивтік әдіс. Бұл әдіс арқылы
мұғалім оқушының іскерлігін және дағдыларын
қалыптастырып, тапсырмалар беріп, өзі меңгерткен білімді,
үйреткен іскерлік дағдыларын оқушыларға
қайталатады.
Білімнің көлемі
көп болғанда репродуктивтік әдіс
түсіндірмелі-иллюстративтік әдіспен бірге қолданылады.
Оқушыларға алгоритм
беріледі. Алгоритм — оқушыға зат не құбылысты
толық білуге көмектесетін бағыт беретін
іс-әрекеттердің жүйесі. Оқушыларға
конспектілеудің, салыстырудың, есеп шығарудың
алгоритмдері беріледі. Алгоритмдер бірнеше операциялары бар дағдыларды
қалыптастыруға пайдалы, себебі күрделі іс-әрекеттен
оның жеке операциялары бөлінеді.
Репродуктивтік әдіс
бағдарламалық оқытумен тығыз байланысты. Ол
арқылы тәжірибелік жұмыстар атқарылады. Оқушылар
өз бетімен меңгере алмайтынын, олар үшін мүлдем
жаңа тақырыптарды репродуктивтік әдіспен беру керек.
Аталған әдісті шектен
тыс қолдану жаттандылыққа әкеліп, оқушының
шығармашылығын, ақыл-ойын дамытпайды. Себебі репродуктивтік
әдісті қолданғанда оқушылар үлгі,
нұсқау бойынша жұмыс істейді.
Мәселелік әдісті қолданғанда оқушылар
орындайтын іс-әрекеттен шығармашылық іс-әрекетке
көшеді. Мәселелік әдістің орта және жоғары
сыныптарда пайдасы көп. Қиын жағдаят мәселені шешуге
керекті білімдерді, ақыл-ой жұмысына қабілетті, үлкен белсенділікті
талап етеді. Оны оқушылар өз беттерімен немесе мұғалім
көмегімен шешеді.
Мәселелік жағдаятты
тудырудағы мақсат — оқуды қиындату арқылы
оқу материалдарын меңгерту, баланың ақыл-ойын
жұмыс істету. Мәселелік жағдаят сұрақтар
қою, болжам айту, дәлелденбеген пікірлерді талдату арқылы
жасалады. Оқылып отырған құбылыстың сызбасы,
диаграммасы жасалады.
Ішінара ізденіс немесе
эвристикалық әдіс. Оқушыға
мәселені өз бетімен шешуге үйрету үшін, оған
шағын зерттеу жұмыстарын беру керек. Мұғалім
картиналар, құжаттар көрсетіп, оларға сұрақ
қоюды ұсынады, фактілерден қорытынды шығартады,
ұсыныстар айтқызады. Эвристикалық әдіс арқылы
сабақ өткізетін мұғалім алдын ала мәселені шешуге
алып келетін, оқушылардың білімдерін еске түсіртетін
сұрақтар әзірлейді. Эвристикалық әңгіме
үшін құрастырылған сұрақтар мәселелік
сипатта болады. Оқушылар ізденеді, шығармашылықтарын
көрсетеді. Мұғалім тапсырма әзірлеп, оның
қай жерлерін оқушылар зерттеу арқылы орындайтынын белгілейді.
Математика есептерін шығаруды
үйретудің жалпы әдістері
1. Синтетикалық
әдіс. Берілген есепті шығарудың қажетті шарттарының бірі
— сол есепке келтірілетін көмекші есептерді шығара білу.
Мұндай көмекші есептерді шығару іскерліктері
қалыптасқан жағдайда, бар мәселе негізгі есептің
шарттарын қанағаттандыратын касиеттердің жынтығын
табуга тірслсді. Есеп шығарғанда көбінесе синтетикалық
әдіс жетекші орын алады.
Синтетикалық
әдістің мәні мынадай: негізгі есепттің кейбір
мәліметтерін пайдаланып көмекші шамаларды анықтайды,
яғни көмекші қарапайым есептердің бірінші сериясын
шығарады. Одан соң осы есептің шешуін, негізгі
есептсрдің мәліметтерімен қоса пайдалана отырып,
көмекші есептердің екінші сериясын шығарады. Сөйтіп,
негізгі есептегі ізделетін шаманы тапқанша, осы процесті жалғастыра
береді.
2. Аналитикалық
әдіс. Есепті аналиіика.лық
әдіспен шығару. «Есепте
қойылған мәселеге жауап беру үшін нені білу керек?»
деген сұрақтан басталады. Бұл сұрақка толық
жауап беру үшін есептің мәліметтерін айқындап,
оның ізделетін шамамен байланысын анықтау керек.
3. Салу
есептеріндегі аналитикалық әдіс. Геометриялық салу есептерін шығару барысында аналнтикалық
әдістің ролі арта түседі. Тек қарапайым салу есептерін
алдын ала талдаусыз шығаруға болады. Ал күрделі салу есептерш
шығарғанда талдау арқылы салудың жоспары жасалып. жолы
көрсетіледі.
4. Алгебралық
талдау. Алгебралық талдау деп
алгебралық әдіс-тәсілдердің
жиынтығын түсінеді. Ал
есеп шығарғанда есеп мәліметтері
(берілген шамалар) мен ізделетін (белгісіз) шамалардың арасында байланыс
орнатылады. Бұл үшін ізделетін шаманы (белгілеп, берілген
мәліметтерді пайдалана отырып, оларға кажетті амалдарды
қолданылады. Сөйтіп, аралық шамаларды өрнектейді.
Мұның өзі теңдеулерді немесе теңдеулер жүйесін
құруға әкеледі.
5.
Есеп шығарудың арнаулы әдістері.
Біз бұған дейін есеп шығарудың неғұрлым жалпы
әдістерін қарастырдық. Бұл
әдістермен катар, есеп
шығарғанла арнаулы әлістеп
жиі қолданылады. Олар: сарқа сынау, жинақтау, модельдеу
және ізделетін шаманың жуық мәндерін табу әдісі.
Сонымен
ғылыми зерттеу жұмысының нәтижесі ретінде
төмендегідей ұсыныстар туындады:
Оқушылардың
математикалық сауаттылығын арттыру үшін тиімді
әдіс-тәсілдерді қолдануымыз қажет.Оларды дұрыс
таңдап, жүйелі түрде қолдану керек.
Әдіс-тәсілдердің тиімділігінің арқасында
оқушылардың пәнге деген қызығушылығы артып,
білім деңгейлері жоғарылайды.оқушылар олимпиадаларда
жүлделі орындарға ие бола алады
Қазіргі мектеп ғылым жетістіктері мен адам
қызметінің әртүрлі салаларының
сұраныстарына сәйкес ертеңгі күннің
қажеттіліктеріне сай бола отырып, мектеп бітіруші түлектің
алдағы өміріне қажетті білімінің берік іргетасын
қалауы керек. Сондықтан, білімдер мен икемділіктер білім
жүйесін құруға арналуы тиіс. Математика саласында математикалық
әдістер мен математикалық ойлау ғана емес, жалпы ғылыми
дүниетанымын да жаңаруда. Мектепте математикалық білім беру
мазмұнын жаңарту мен оны оқыту әдістемесін жетілдіруден
бұрын математикалық білім беру сапасын жолға қоюымыз
қажет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР:
1.
Г.Қ.Нұрғалиева.Педагогиканық
логикалық-құрылымдық курсы,-Алматы, 1996.
2. Тұрғынбаева Б.А. Дамыта оқыту технологиялары: оқу
әдістемелік құрал – 2000ж
3. С. Қожагелдиева, Н.
Нұртазаева.Сын тұрғысынан ойлау арқылы
оқытудың тиімділігі. Бастауыш мектеп, 2009ж №4
4. Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын
дамыту жөніндегі 2012 - 2016 жылдарға арналған
ұлттық іс-қимыл жоспары.
5. Интернет жүйесі