І.Жансугіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің профессоры, э.ғ.д Кантуреев М.Т.

1 курс магистранты Шайдекиримов Г.А.

Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеудің кейбір ерекшеліктері

Мемлекеттің халқын азық – түлікпен жабдықтау маңыздылығын ескере отырып ауыл шаруашылығы өндірісі экономиканың жетекші секторларының біріне айналды. Осы негізде, кешенді болжау өзекті жүйелі зерттеулер, мемлекеттік реттеудің әр түрлі құралдарының маңыздылығы мен рөлін негіздеуге мүмкіндік береді (салықтар, субсидиялар, несиелер, күрделі салымдар және т.б.).

Мұндай көрсеткіштерді пайдалана отырып, түрлі реттеу құралдарын нақты ауқымда пайдалануды мүмкіндік береді, филиалдар арасындағы табысты бөлудегі ауысымы және әр түрлі ауыл шаруашылық кәсіпорындардың, ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге бастамасы бойынша қабылданға шаралар әсері, өнімдерін өткізудегі өзгерістер, өндіріс құралдарын қамтамасыз ету, ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау дәрежесін бағалау жеңілдетіледі.

Ауыл шаруашылығы өндірісін дамытуда басым бағыттары болып мыналар танылады: қолданыстағы бар заңнамалық – құқықтық нормативтік құжаттардың базасын жетілдіру, ауыл шаруашылық жерлерде экономикалық жағдайды қалпына келтіру және жаңаларын құру үшін қамтамасыз ету; азық – түлік ресурстарын қалыптастыру механизмін енгізу, отандық тауар өндірушілерді нарықтық инфрақұрылым үшін экономикалық ынталандыру негізінде; ауыл шаруашылығы саласындағы тепе – теңдік баға қатынастарын реттеу жүйесін дамыту және жүзеге асыруға енгізу; ауыл шаруашылығы өндірісінің дамуын болжау үшін қазіргі заманғы механизмін құру; жер пайдалану жүйесін жетілдіру, жер пайдалану саласындағы мемлекеттік бақылауды белгілеу; шаруашылықтың барлық нысандарын құқықтық және экономикалық теңдігін қамтамасыз ету, қираған кең ауқымды тауарды өндіруді қалпына келтіру; ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері үшін қаржылық қолдау; меншіктің түрлі нысандарындағы өндіру кәсіпорындардың барлық түрлерін ынтымақтастыру және интеграцияны дамытуды ынталандыру, өңдеу, ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізу, агросервистік қызмет көрсету, сауда және несие беру; сатылай аудару өндірісі, энергия және ресурс үнемдеуші технологиялар бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтау және өңдеу;отандық тауар өндірушілердің мүддесін қорғауда қамтамасыз ету үшін сыртқы экономика саясатын қайта қарау; басқару жүйесі ұйымдық – құқықтық тіркеу және басқару объектісі ретінде өнеркәсіптік кешенін оқшаулауды жетілдіру; ауыл тұрғындарының өмір сүру деңгейін арттыру үшін, ауылға терең әлеуметтік өзгерістер енгізіп, экономикалық жағдайын жақсартуды жүзеге асыру; тұрақтандыру бағдарламасын әзірлеу мен жүзеге асыру арқылы азық – түлік мәселесін шешу, АӨК жүйесін басқаруды және ауыл шаруашылығы өндырысын дамыту; АӨК ғылыми әлеуметін сақтау және дамыту.

Ауыл шаруашылығы бағытының нарықтық басқару негізі мыналар: ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің табысын қолдау(нарықтық бағалар төмендеп соның әсерінен қалыпты іскерлік жұмысты жалғастыру мүмкін болмаған жағдайда); нарықтық инфрақұрылымды дамыту; ауқымды салааралық және ішкі алмасуды реттеу; азық – түлік нарығында қалыпты бәсекелестік үшін жағдайды қамтамасыз ету; ауыл шаруашылығы өндірісінің және ауыл шаруашылық өнімдері бағасының біршама тұрақтыдеңгейін қолдау; өндірушілерге қатысты протекционистік саясатты жүргізу және экспортты дамыту танылады.

Республиканың әлеуметтік – экономикалық дамуын басқару және оның салдарын ғылыми – негіздеп болжауды талап етеді. Кешенді болжау бұл – экологиялық және экономикалық өзгерістерді ескере отырып назарға алу. Үш негізгі кезеңнен тұратын агроөнеркәсіптік кешенді дамыту жөніндегі облыстық болжамдар жүйесі – кешенді болжам, ғылыми және ғылыми – техникалық прогресс пен схемаларды ұзақ мерзімді өндірісдік күштерді тарату бағдарламасы мақсатты бағдарламалармен толықтырылып іс жүзінде қысқа мерзім ішінде(1-3 жыл) орындалуы тиіс.

Ауыл шаруашылығы өндірісінің экономиканы мемлекеттік бақылаудың мынадай негізгі принциптерін ажыратуға болады: мақсатты қолдау, әлеуметтік және экономикалық мақсаттарын тіркестендіру, шаруашылық жүргізуші субъектілерінің қызығушылықтары бойынша әр түрлі меншік нысандарын және бағдарламалық нысандарын басқару.

Атқаратын қызметтері келесі элементтерден тұрады: жоспарлау, құқықтық қамтамасыз ету, бағаларды реттеу, бюджеттік және салықтық саясат, несие жіне ақша жүйесін реттеу, еңбек нарығын реттеу, жер және табиғатты қорғау қарым–қатынастары.

Ауыл шаруашылығы өндірісінде баға және оның ерекшелігіне елеулі әсері төмендегідей болып табылады: негізгі өндіріс құралдары жер шектеулі қоры болып табылады; өндірістік процесс пен көшірме процесі климаттық ерекшеліктеріне байланысты; өндірілген өнімдер басқа салалар үшін шикізат болып табылады; өндірістің маусымдылығы; ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы табысқа және сұранысқа икемсіз болғанда.

Аграрлық секторда қазіргі кезеңдегі ауыл шаруашылығ және өнеркәсіптік өнімдер бағасының теңсіздік проблемасы экономиканың негізгі тұрақсыздандыру факторы болып табылады. Фермерлердің табысы әрдайым экономиканың басқа секторларының табысынан артта қалады, яғни, ауыл шаруашылы өнімдері бағасының қатынасы және оны өндіру үшін қорлары ұзақ мерзімді кезеңде фермерлердің пайдасына өзгеріске ұшырамайды.

Басты себебі болып оған сұраныс пен табыстың төмен баға икемділігі кезінде ауыл шаруашылығы өнімдерін нарықтық жабдықтау салыстырмалы тез өсуі болы табылады. Кірісті арттыруға байланысты отбасылық бюджеттің басым көпшілігі өндірілген тауарды сатып алуы жұмсалады. Сондықтан ауыл шаруашылық өнімдеріне сұраныстың өсуі азық – түлікке қарағанда жоғары, түптеп келгенде, ауыл шаруашылығы секторымен экономиканың басқа да салаларының арасындағы бағасының теңсіздік нәтижесіне сауда тепе – теңдігінің бұзылуына алып келеді.

Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру бағасына байланысты – аз серпімді немесе тіпті серпімсіз және едәуір тартпақы мінез тасиды. Өндіріс күшінің екрекшелігіне байланысты ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығының көлемін тез өзгерте алмаймыз, бұл үшін елеулі мерзімді қажет етеді. Бұл ретте ауыл шаруашылық өндірістің жұмыс істеуі агроөнеркәсіптік кешеннің салаларының және барлық экономиканың дамуымен байланысты.

Нарықтық баға бойынша 1%-ға тауарларды жеткізуді арттыру немесе азайту арқылы, зерттеулер көрсеткіші бойынша бірнеше пайызға өзгереді, азық – нарығы мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын өте аумалыға әкеп соғады. Сондықтан баға тетігі өзінің негізгі функциясын толық көлемде орындауға шамалы емес – сұраныс пен ұсыныс бір реттеуші болуға, сондай – ақ нарықтың екі жағын теңестіру.

Осыған байланысты, азық – түлік шаруашылығы өзін – өзі реттейтін сипатта емес, әсіресе қазіргі заманғы бұқаралық азық – түлікті өткізуде және өндіруде, бұл азық – түлікті өндіруде және тұтынуда бағалардың ауытқуы өздігінен деструктивті жағдайда.

Сондықтан өзін – өзі реттеу принципі тауарлар мен азық – түлік өндірісін нақты сәйкес келмейді, мемлекеттің қатысуын қажет етеді, яғни қамтамасыз ету бағасы тауар өндірушінің бағасына бағытталған.

Бағаларды мұндай мемлекеттік реттеу механизмі болып, ең алдымен, тауар интервенцияларын және ауыл шаруашылығында өсімді молайту жағдайларын қамтамасыз ету мақсатында бағаның төмен деңгейін ұстап тұруда тікелей мемлекеттік төлемдер.

Ағымдағы баға үрдістері тікелей және жанама әдістері бағасын біріктіру негізінде мемлекеттік реттеуді қамтиды. Тікелей бағаны реттеу мемлекеттік әкімшілік қатысуы жарамды бағалар жолы қамтиды: бағаларды жалпы қатыру; оларды жеке өнімдерге қатыру; белгіленген баға мен тарифтерді белгілеу;баға деігейін шектеу немесе белгілі бір уақыт кезеңі үшін ықтимал баға өсуынің шегін белгілеу; табыстылықтың шектеу нормасын анықтау, жабдықтау немесе өткізу өлшемін шектеу және сауда үстемелері;бағаны декларациялау; өнімнің маңызды түрлеріне кепілдемелік бағаны белгілеу;тепе – тең баға белгілеу.

Бағаларды жанама мемлекеттік реттеу баға белгілеу бойынша араласуы, қаражатты пайдалану қамтамасыз етіледі, нарықта сұраныс пен ұсынысты кеңейту немесе қысқартуды ықпал ететін халықтың табысын басқару, салықты реттеу. Нақтырақ бұл бағаның өзін реттеу емес, оған әсер ететін факторларды: есептік пайыз мөлшері, салықтар, демеуқаржылардың, табыстардың, валюталық бағамы, импорттық және экспорттық баждар мен квоталар.

Мемлекеттік басқару қарастыруы тиіс: «...ауыл шаруашылық өнімдерінің нарықтық бағасының қозғалысын жедел бақылау және өндіріс ақы – пұлдары, кепілдендірілген баға жүйесі арқылы ауыл шаруашылығы туарларын өндірушілерінің табыстылығы, қаржыландыру және несиелеу»[1].

Біздің ойымызша, өзін – өзі реттеу макроэкономикалық принципін бірқатар пайдаланылуы, оның нақты жұмыс істеуіне сәйкес келмейді. Ол тиісті баға ауытқу аясын шектеу үшін өндіруші мен тұтынушыларды бағаның еркін қиратушы ауытқуларынан қорғау, ол азық – түлік және ауыл шаруашылық өндірісін бұзылуынан сақтайтын сыртқы күш талап етіледі. Сондықтан азық – түлік нарығы реттеу сипатында жүру қажет, ал реттеуші ретінде мемлекет орын алады. Мемлекеттің бірінші мақсаты ретінде баға ауытқуы ауқымын белгілей отырып қамтамасыз етіп, әдетте, шектелген баға айыры жоғары және төмегі шекаларарын және өндіруші бағасымен бағдарланған.

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығын қалыптастыру үшін қажет:

¾ меншік және басқару нысандарының алуан түрлілігі, олардың теңдігі және бәсекеге қабілеттілігі, негізге жүйесін құрайтын тауар өндіруі;

¾ оны түпкі қалпына келтіру үшін қажет болатын экономикалық жетіспеушілігін жетілдіру;

¾ несие және ақшалай жүйелерін қалпына келтіру, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өнімдеріне еркін баға белгілеуге біртіндеп көшу;

¾ өндірістік, сауда және кредиттік қызмет көрсетуді демонолизациялау;

¾ ғылыми қолдау шараларын жүзеге асыру;

¾ нарықты ашыққа айналдыру, яғни әлемдік нарықтың буындарының біріне;

Үлкен мағынаны меншік нысандарының мәселелерінің әртүрлілігі иемденеді (жеке, мемлекеттік).

Ауыл шаруашылығында тауар өндірісі өсуі мен құрылымы, мемлекеттік қолдаудың объективтік қажеттілігі бірнеше себептерге байланысты: жоғары өнеркәсіптік негізде өндірістік база ауыл шаруашылық өндірісімен байланысты; табиғи жағдайлары бойынша ауыл шаруашылығына тәуелділігі және қаржы – несие саясаты, содай – ақ ауыл шаруашылығы өнімінің және оны қайта өңдеу бойынша кәсіпорындар мен шаруа (фермер) қожалықтары үшін ғылыми – техникалық көмек көрсету; өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы арасындағы тауарларды баламалы алмасуды сақтау; мемлекеттік инвестицияларды тарта отырып ірі өнеркәсіптік құны жоғары бірлестіктер (корпорациялар) құру.

Батыстың жетекші елдері дерлік ауыл шаруашылығын өзін – өзі реттеу идеясын бас тарты және маңызды ауыл шаруашылығы өнімдерін– астық, ет, сүт, ірімшік және басқа да өндіруде, құқықтық және экономикалық реттеуге көшкен [2].

Нарықтық инфрақұрылыс салалар кешенін ұсынады, кіші салалар және қызметтер шеңберін, негізгі міндеті ретінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушіден тұтынушыға (көлік, сауда, көтерме базарлар және т.б.) тарту және экономикалық басқаруды жетілдіру.

Нарықтық инфрақұрылым АӨК қаражат айналымын жеделдету алғышарттарын жасайды, қайта құрылған құнының жүзеге асыру үдерісі және сұраныс пен ұсыныстың бір анықтау тетігін қамтамыз етеді, осылайша айқындайтын ағымдағы және болашақтағы бағасы, нарықтық ақпаратты тарату және осылайша, ресурстардың еркін алмасуы – тауарлық, шикізат, еңбектік, интеллектуалдық, ақпараттық және т.б.

Мақаладағы зерттеу нәтижесі бойынша ауыл шаруашылығы саласы ел экономикасының жетекші бағыттарының бірі болып табылады деп қорытынды жасауға болады, сондықтан да кешенді көзқарас мемлекет құралдарын ескере отырып оның дамуын болжау қажет (салықтар, субсидиялар, несиелер, күрделі салымдар және т.б.) бұл ауыл шаруашылығы тауар өндірушілердің табысымен мемлекеттік бюджет шығындары және кірістерін салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл обьективті мемлекеттік қолдау дәрежесін бағалауға және азық- түлік проблемасын шешу үшін өңірлердің рөлін арттыруға мүмкіндік береді. Осыған байланысты қажетті: мақсатты түрде қолдау, экономикалық және әлеуметтік міндеттердің үйлесімі, түрлі меншік нысандағы субьектілердің мүдделері және программалық- мақсатты басқару [3].

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын қалыптастыруда, кезінде, өндірістің негізгі құралы жер екенін ескеру қажет, өндірістік процесс табиғи климаттық ерекшеліктеріне байланысты болады; өндірістің маусымдылығы және т.б. Сондықтан да, өзін- өзі реттеу принципі тауарлар мен азық- түлік өндірісіне нақты сәйкес келмейді, тауар өндірушілердің бағасына сілтеме жасай отырып баға қамтамасыз етудугі мемлекеттің қатысуымен талап ететін, нақты өндірістік және азық- түлік өнімдеріне сәйкес келмейді.

Ауыл шаруашылығы нарығындағы өзін- өзі реттеу принципі оның қалыпты жұмыс істеуіне сәйкес келмейді. Осыған байланысты қажетті: меншік және басқару нысандарының алуан түрлілігі, тауар өндірісінің негізін құрушы; қаржы- несиелік, салықтың және сақтандыру жүйесін ауыл шаруашылығын дамыту ерекшеліктерін ескере отырып қалыптастыру; нарықтық инфрақұрылым құру қажет және оның басты мақсаты: тұтынуға ауыл шаруашылығы өнімдерін тарту болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Багурин А. Государственное регулирование необходимо // Экономист, 1993, № 4, С.75-78.

2.Колганов М. Особенности предпринимательства в переходной экономике //Экономист - М., 1999, №1,

3.Есиркепов    Т.А.,    Асаинова    Б.Б.    Становление    многообразия    форм собственности и хозяйствования в аграрном секторе в условиях перехода      к   рынку.-А., 1998,